Α Νεκροταφείο Αθηνών: μια γλυπτοθήκη μνήμης

Χωρίς κατηγορία

Κάποιες Κυριακές του μήνα συνηθίζω να ξυπνάω αρκετά νωρίς… Πηγαίνω να αγοράσω το αγαπημένο μου περιοδικό μαζί με κάποια εφημερίδα της αρεσκείας μου και μέχρι να πάει 10:00 έχω επιστρέψει στο σπίτι, φροντίζοντας να μυρίζει ολόκληρο γαλλικό καφέ φουντούκι. Πραγματοποιώντας και σήμερα το παραπάνω πρόγραμμα, κατά την επίσκεψη μου στο ψιλικατζίδικο παρατήρησα αρκετά προϊόντα και διακοσμητικά με κολοκύθες σε Halloween mood. Στην αρχή σχημάτισα ασυναίσθητα ένα μειδίαμα. Επιστρέφοντας όμως και ενώ η ώρα είχε πάει 10:18 αναζήτησα να μάθω περισσότερα για αυτή τη γιορτή, εξετάζοντάς την από μια πιο ανθρωπολογική σκοπιά περί πολιτισμικών τεχνασμάτων, μυθοπλασίας, αρχαίων θρησκειών και όμοιων εθίμων ανά τον κόσμο. Σε αυτή την πρόχειρη αναζήτηση ανακάλυψα πως οι ρίζες της συγκεκριμένης γιορτής βρίσκονται στον μύθο του Samhain. Στη πορεία προσπάθησα να κάνω συγκρίσεις με άλλες πολιτισμικές γιορτές όπως το «Día de Muertos» στο Μεξικό ή ακόμα και το δικό μας Ψυχοσάββατο, βλέποντας πως ο κοινός πόλος όλων στηρίζεται στην πεποίθηση πως οι ψυχές των νεκρών επιστρέφουν πνευματικά στον κόσμο των ζωντανών. Ποια είναι όμως η σχέση μας με τους χώρους που ζουν εκείνοι;

 Εικόνα 1: Τζον Γουίλιαμ Γουότερχαουζ. ο Ύπνος και ο δίδυμος αδελφός του, ο Θάνατος (1874)

Έχοντας την ευκαιρία να έρθω σε επαφή με τη μελέτη αρχαίων νεκροταφείων από τα πρώτα κιόλας χρόνια των σπουδών μου στο προπτυχιακό τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, έχω συμφιλιωθεί αρκετά με την ιδέα της νεκρής φύσης και της λογικής συνέχειας των επίγειων οργανισμών από τη ζωή στον θάνατο. Αρχίζοντας να σκέφτομαι έξω από αυτό, εμβάθυνα σε συλλογισμούς γύρω από το πως αντιμετωπίζουμε στο παρόν τα νεκροταφεία αλλά και σε ποια πολεοδομική θέση τα τοποθετούμε, γνωρίζοντας πως τέτοιες απορίες είναι στενά συνδεδεμένες και με την κοινωνική μας παιδεία ως προς τους αναφερομένους χώρους. Μια φράση του τύπου «θα πάω στο νεκροταφείο» και μόνο, μας προκαταβάλει με αρνητικά συναισθήματα. Πράγματι, κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει πως η φύση του νεκροταφείου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την απώλεια και κατ’ επέκταση με τη λύπη. Σε καμία περίπτωση δεν ασκώ κριτική σε κάτι τόσο ανθρώπινο, σε κάτι που όλοι έχουμε αισθανθεί ή θα αισθανθούμε. Η πηγή του προβληματισμού έγκειται στο πως αντιμετωπίζουμε το φαινόμενο του θανάτου σε μια μεταγενέστερη χρονική περίοδο από εκείνη της προσωπικής απώλειας. Η απέχθεια που συζητάμε απαντάται μόνο μέσα από αρνητικές στιγμές μνήμης ή αποτελεί μια πολιτισμική θέση που από γενιά σε γενιά τοποθετεί τους χώρους αυτούς στο περιθώριο; Γιατί φαντάζει ενδιαφέρουσα η περιήγηση σε ένα αρχαίο νεκροταφείο και όχι σε ένα σύγχρονο; Έχει να κάνει με την απόσταση γενεών και την ασύνδετη σχέση μας με τα πρόσωπα; Αποδεχόμαστε συνεπώς ευκολότερα την κληρονομιά της αρχαιότητας από αυτή της νεότερης εποχής;

Βάζοντας άνω τελεία θα επαναλάβω μια τμηματική περιήγηση σε ένα νεκροταφείο που διαφέρει από τα άλλα συγκαιρινά. Όπως έχει γίνει ήδη κατανοητό από τον τίτλο, αναφέρομαι στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών και τα μνημεία που αυτό φέρει. Είναι το κατεξοχήν πείραμα δημοσίας ιστορικής αφήγησης αφού το περιεχόμενο του, φιλοξενεί απτά κληροδοτήματα από τον ελλαδικό και παγκόσμιο χώρο. Τα παραπάνω ερωτήματα και άλλες ακόμα απορίες σχετικά με την νοητική οικειοποίηση ανθρώπου-νεκροταφείου καλό θα ήταν να απαντηθούν ατομικά και να αποτελέσουν το έναυσμα για περαιτέρω φιλοσοφικές προσεγγίσεις σχετικά με το εάν η αναφερόμενη προκατάληψη έχει να κάνει με την εικόνα, την αισθητική, την κοινωνία ή τα μνημονικά εργαλεία.

Μαυσωλείο Ερρίκου Σλήμαν (1891)

Το ταφικό μνημείο σχεδιάστηκε  από τον ίδιο τον Σλήμαν σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Ερνέστο Τσίλλερ. Ο διάκοσμος του μαυσωλείου φέρει σε μεγάλο βαθμό μυθολογικές παραστάσεις. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το βόρειο τμήμα της ζωοφόρου οπού εικονίζεται η ιστορία των ανασκαφών του αυτοδίδακτου αυτού αρχαιολόγου. Στα αριστερά φαίνονται εργάτες να σκάβουν στη Πύλη των Λεοντών, παραπέρα στον θησαυρό του Ατρέα, στη σήραγγα του τοίχους της Τίρυνθας κ.α. Σημαντική φιγούρα αποτελεί ο ίδιος ο Σλήμαν, ο οποίος κρατά στα χεριά του κάποιο βιβλίο των ομηρικών επών (μάλλον την Ιλιάδα) και στο πλάι του εικονίζεται η γυναικά του Σοφία. Στα δεξιά υπάρχουν ξανά εργάτες, αυτή την φορά γεμάτοι ευρήματα από την ανασκαφή στην Τροία. Παρομοίως οι 34 μετόπες του μαυσωλείου ντύνονται από ευρήματα της προαναφερόμενης ανασκαφής. Τέλος, στο μέσο της κρηπίδας υπάρχει προτομή του Ερρίκου Σλημαν που στηρίζεται σε μαρμάρινη δοκό.

Εικόνα 2: Μαυσωλείο του Ερρίκου Σλήμαν. Φωτ.: Πάρις Ταβιτιάν/LIFO Πηγή
Εικόνα 3: Το πρώτο σχέδιο του Μαυσωλείο από Ε. Τσίλλερ. Πηγή: Γ.Σ. Κορρές (Φιλολογική Πρωτοχρονιά)

Η κοιμωμένη του Γιαννούλη Χαλεπά (1880)

Πρόκειται για τον γλυπτό διάκοσμο του τάφου της Σοφίας Αφεντάκη. Αν και δεν αποτελεί την πρώτη προσπάθεια απόδοσης του έργου από τον καλλιτέχνη, η τελική εικόνα μας παρουσιάζει μια αθωότητα που μάλλον ταυτίζεται και με το νεαρό της ηλικίας της θανούσας. Το αναγνωρίσιμο αυτό γλυπτό της νεοελληνικής τέχνης αποτυπώνει το γοητευτικό πάντρεμα νεοκλασικισμού, μπαρόκ και ρομαντισμού, με σαφείς επιρροές από τα τότε ευρωπαϊκά πρότυπα. Η νεαρή γυναίκα παρουσιάζεται με ένα ελαφρύ άνοιγμα στα χείλη και ξαπλωμένη σε αρχαιοπρεπές ανάκλιντρο με το κεφάλι της να ακουμπά γαλήνια σε μαξιλάρι. Ένας από τους εργαζόμενους στον χώρο μάλιστα, μου αποκάλυψε πως κάποιοι περαστικοί συνηθίζουν να αφήνουν στο χέρι της κοιμωμένης λουλούδια. Κρατώντας αυτή την μαρτυρία και αφότου αναζήτησα στο διαδίκτυο φωτογραφίες που να τεκμηριώνουν αυτή την πληροφορία, ήρθε στο μυαλό μια λεπτομέρεια από ένα ζωγραφικό έργο του John William Waterhouse. Το έργο με τίτλο «Sleep and his Half-brother Death» παρουσιάζει ομοίως τον γαλήνιο και φωτεινό Ύπνο ξαπλωμένο, να κρατά στο δεξί του χέρι παπαρούνες(βλ. εικόνα 1). Μη ξεχνώντας την εισαγωγική προσέγγιση του θέματος θεωρώ κάπου εδώ πολύ σημαντικό να αναπαράγουμε τα λόγια της αρχαιολόγου Πέγκυς Ρίγγα σχετικά με τα ταφικά γλυπτά και τους νεκρούς τους. Προσεγγίζοντας μια συζήτηση γύρω από τη δουλειά του αρχαιολόγου στον τομέα μεταφοράς κτερισμάτων και οστών, ανέφερε: «τα οστά της Αφεντάκη είναι ακόμη κάτω από το άγαλμα που φτιάχτηκε προς τιμήν της. Ας μην ξεχνάμε ότι η ταφική γλυπτική είναι μια τέχνη λειτουργική και το συγκεκριμένο άγαλμα, εκτός από έργο τέχνης, είναι και το σήμα ενός τάφου, το δώρο προς τη νεκρή των δικών της ανθρώπων, απόγονοι των οποίων μπορεί να ζουν ακόμη. Για μένα θα έπρεπε να μείνει στη θέση του.»

Εικόνα 4: Η «Κοιμωμένη» του Γιαννούλη Χαλεπά. Πηγή: Archaiologia.gr

Ο θρηνώδης άγγελος του Ιωάννη Βιτσάρη (1872)

Το έργο βρίσκεται στον οικογενειακό τάφο του Νικολάου Κουμέλη. Εδώ το γλυπτό προσωποποιεί την θλίψη. Ο τεχνίτης πρέπει αδιακόπως να μαλάσσει τον πηλό όπως γνωρίζει, να εκφράζει ό,τι έχει εις την ψυχή του, αναφέρει ο ίδιος ο γλύπτης και μέσα σε αυτή την ψυχή μπορεί κανείς να ακούσει τον λεγόμενο βουβό πόνο των οικείων. Δεν είναι άλλωστε ούτε τυχαία, μα ούτε και πρωτοφανής η μορφή του αγγέλου στην ταφική γλυπτική. Την διατύπωση αυτή επιβεβαιώνουν από τον 18ο αιώνα οι Winkelmann και Lessing με αναφορές σε απεικονίσεις αγγέλων απο αρχαίες σαρκοφάγους. Το δίδυμο «Ύπνος και Θάνατος» της ελληνικής μυθολογίας όπως και οι επιγραφές περί «αγγέλων θανάτου» δημιούργησαν στον συναισθηματικά φορτισμένο 19ο αιώνα τις εικόνες κοιμώμενων νεαρών ατόμων ή θλιμμένων αγγέλων. Το συγκεκριμένο έργο αποτελεί το αγαπημένο μου γλυπτό στον χώρο, επιβεβαιώνοντας πως είτε εξ αποστάσεως είτε δια ζώσης η πλαστικότητα του είναι φορτισμένη από τα συναισθηματικά δίπολα λύπης και γοητείας, θανάτου και λύτρωσης, ρομαντισμού και ρεαλισμού.

Εικόνα 5: Ταφικό γλυπτό της οικογένειας του Nικολάου Kουμέλη. Φωτ.: Πάρις Ταβιτιάν/LIFO

 Τάφος Μελίνας Μερκούρη

Το ταφικό σύνολο της Μελίνας Μερκούρη δεν φιλοξενεί απλά την εικόνα ενός ακόμη αγγέλου, άλλα παρουσιάζει μια επιτύμβια στήλη με την παράσταση φτερωτής γυναίκας, όμοιας με άγγελο. Κατάλοιπα επιτύμβιων μνημείων σώζονται ήδη από την κλασική περίοδο με χαρακτηριστικά παραδείγματα εκείνα από το νεκροταφείο του Κεραμικού (βλ. Στήλη του Δεξίλεω και της Ηγήσου). Όπως και εδώ, έτσι και κατά την αρχαιότητα τα γλυπτά σύνολα παρουσιάζονταν ως προσόψεις ναΐσκων με δύο παραστάδες που στηρίζαν ένα αέτωμα. Έφεραν σκηνές προς τιμή του νεκρού και πολλές φορές εικονίζονταν οι ίδιοι οι νεκροί με οικείους τους.

Εικόνα 6: Ταφικό μνημείο Μελίνας Μερκούρη. Φωτ.: Eve Andersson

Ταφικό μνημείο Αδαμάντιου Κοραή του Γεώργιου Βρούτου (1877)

Ο τάφος του Κοραή παρουσιάζει έναν πολιτισμικό πλουραλισμό καθώς εκτός των αρχαιοελληνικών γλυπτών στοιχείων (βλ. επιτύμβια στήλη με μετάλλιο – σύμβολο Κοραή ως αθέμητη επίστεψη), αποδίδει σε μεγάλο βαθμό και εξελληνισμένα αιγυπτιακά στοιχεία. Ο λόγος για τις δύο μαρμάρινες σφίγγες ελληνικού τύπου με κεφάλι γυναίκας και σώμα φτερωτού λιονταριού. Σύμφωνα με την αιγυπτιακή μυθολογία οι σφίγγες παρουσιάζουν τον αγώνα του φωτός κατά του σκότους, ενώ στην ελληνική μυθολογία συνδέονται με τον μύθο του αινίγματος που μόνο ο Οιδίποδας κατάφερε να λύσει. Μια όμοια σφίγγα με τις εικονιζόμενες συναντάμε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μαραθώνα, από το ιερό των Αιγυπτίων θεών στην Μπρέξιζα Νέας Μάκρης.

Εικόνα 7: Ο τάφος του  Αδαμάντιου Κοραή. Πηγή: Τάκης Σκριβάνος/Athensvoice
Εικόνα 8:  Αιγυπτιάζουσα Σφίγγα απο το Ιερό των Αιγυπτίων Θεών στη Νέα Μάκρη (Μπρεξίζα). Πηγή: LIFO

Τάφοι άλλων γνωστών προσωπικοτήτων: Γ. Αβέρωφ, Ι. Μακρυγιάννη, Α. & Γ. Παπανδρέου, Μ. Κοτοπούλη, Ν. Καββαδίας, Ε. Λαμπέτη, Δ. Χόρν, Τζ. Καρέζη, Β. Τσιτσάνης, Γ. Σεφέρη, Κ. Κούν, Μ. Λοίζου, Φ. Γερμανός κ.α.

Σύνολο ταφικών γλυπτών: περ. 700 | Σύνολο μνημάτων: 12.000 +

Μετά από αυτή τη σύντομη περιήγηση έγινε κατανοητό πως η εικόνα μας για τα νεκροταφεία δεν έχει να κάνει μόνο με την αστική αισθητική, αλλά και με τη συλλογική βλέψη των καιρών. Προσεγγίζοντας την παραπάνω μορφή τέχνης ως λαϊκή, καταλήγουμε σε αυτό που αναφέρει ο καθηγητής Ηλίας Μυκονιάτης ως συλλογική παρόρμηση, με τους παράγοντες αυτής της μαζικής τάσης να χαρακτηρίζονται ιδεολογικοί, οικονομικοί και κυρίως κοινωνικοί. Μπορείς να διαβάσεις περισσότερα για το Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών, αναζητώντας την έντυπη έκδοση του 2017 «Το Α΄ Κοιμητήριο της Αθήνας- Οδηγός των μνημείων και της ιστορίας του» από Καρδαμίτση – Αδάμη Μ. και Δανιήλ Μ. ή το παλαιότερο βιβλίο «Μια πολύτιμη γλυπτοθήκη, το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών», του Λυδάκη Στ.

Καλή ανάγνωση!

_________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

History.com Editors, 2019. Samhain: https://www.history.com/topics/holidays/samhain

Κοκκίνη Μ., 2017. Βόλτα στο Α’ Νεκροταφείο με την αρχαιολόγο Πέγκυ Ρίγγα. έντυπη LiFO (13.4.2017) – https://www.lifo.gr/articles/archaeology_articles/140747

Κορρές Γ.Σ., 1983. Το Μαυσωλείο του Ερρίκου Σλήμαν στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών. Φιλολογική Πρωτοχρονιά, Αθήνα.

Μυκονιάτης Η., 1990. «Η ελληνική κοιµητηριακή γλυπτική του 19ου αιώνα», περιοδικό Αρχαιολογία (Σεπτέµβριος 1990).

Μπόλης Γ., Γιαννούλης Χαλεπάς. Σύγχρονοι Έλληνες εικαστικοί. Τόμος 01. Ένθετο της εφημερίδας «ΤΑ ΝΕΑ»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s