Στα ερείπια της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς

Χωρίς κατηγορία

Σοβαρές καταστροφές σε κινητά και ακίνητα πολιτιστικά αγαθά κατά το διάστημα των τελευταίων τεσσάρων μηνών.

Η ιδέα αυτού του άρθρου ξεκίνησε πριν από έναν μήνα, όταν παρακολούθησα μια διαδικτυακή εκδήλωση του Παγκόσμιου Ταμείου Μνημείων (WMF) σχετικά με τις καταστροφές που υπέστη η αρχιτεκτονική και πολιτιστική κληρονομιά της Βηρυτού. Με τον καιρό οι συνεχόμενες καταστροφές έδωσαν -δυστυχώς- το έναυσμα γραφής όχι για μια, αλλά για τρεις διαφορετικές τοποθεσίες που βίωσαν τον χαμό ενός μέρους της πολιτισμικής τους ταυτότητας από τον Αύγουστο του 2020 έως και σήμερα.

Η θέση της αρχιτέκτονος Mona Ell Hallat στη διαδικτυακή ομιλία «Saving the Soul of Beirut: The Path to Recovery» του WMF.

Ξεκινώντας με την αφόρμηση αυτού του άρθρου, θα σταθούμε στις φρικτές αναμνήσεις της λιβανέζικης πρωτεύουσας μετά την έκρηξη της 4ης Αυγούστου. Το συμβάν που έλαβε χωρά στο λιμάνι της Βηρυτού δε προκάλεσε μόνο υλικές απώλειες, αλλά και 203 νεκρούς. Εστιάζοντας στις πολιτιστικές συνέπειες αυτής της λαίλαπας, έγινε γνωστό πως συνολικά επλήγησαν 640 ιστορικά κτήρια, εκ των οποίων τα 60 κινδυνεύουν να καταρρεύσουν (UNESCO 2020). Κάποιοι από τους χώρους τέχνης και πολιτισμού με τις περισσότερες ζημιές, είναι: το Μουσείο Sursock, το Αρχαιολογικό Μουσείο του Αμερικανικού Πανεπιστήμιου της Βηρυτού, το Μουσείο Προϊστορίας του Λιβάνου, το Εθνικό Μουσείο, καθώς και οι Galleries Marfa και Tanit.

Το Sursock Museum ή αλλιώς «Palais de la Residence» αποτελεί μια κατοικία του 18ου αιώνα με βενετσιάνικα και οθωμανικά αρχιτεκτονικά στοιχεία. Η μορφολογία και η ιστορικότητα του ήταν αρκετά για να χαρακτηριστεί από τη Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων ως ιστορικό κτήριο Α’ κατηγορίας (1999).

Κολλάζ φωτογραφιών από τις ζημιές στο εσωτερικό του μουσείου και στα βιτρό-παράθυρα. Φωτ.: Rowina BouHarb / Sursock Museum

Το οικοδόμημα αρχικά αποτελούσε κατοικία του Nicolas Sursock, όμως το 1961 άνοιξε για πρώτη φορά τις πόρτες του στο κοινό με την ιδιότητα μουσείου τέχνης, προς υποστήριξη της λιβανέζικης καλλιτεχνικής κοινότητας. Το μουσείο πριν τις καταστροφές μάλιστα, είχε πραγματοποιήσει πρόγραμμα ανακαίνισης – επέκτασης κατά το χρονικό διάστημα 2008-15. Το σημείο που βρίσκεται απέχει μόλις 800 μετρά από το λιμάνι της Βηρυτού, πράγμα το οποίο θα δικαιολογήσει όλες τις ζημιές που θα παρουσιάσουμε αμέσως.

Η καινούργια εικόνα του νεότερου αυτού μνημείου φέρει φθορές σχεδόν σε όλα τα βιτρό 200+ χρόνων, στις πόρτες, στις μεταλλικές και ξύλινες επενδύσεις, στους ανελκυστήρες και σε πολλά ακόμη δομικά στοιχεία. Ζημιές παρουσιάστηκαν επίσης και σε 57 εκ των 130 εκθεμάτων που «ντύνουν» τους τοίχους του μουσείου. Ενα από τα έργα που υπέστησαν το μεγαλύτερο πλήγμα είναι το πορτρέτο του N. Sursock από τον Ολλανδό ζωγράφο Kees van Dongen, το οποίο πλέον ξεχωρίζει από ένα εμφανές σκίσιμο στο άνω – δεξί τμήμα του καμβά. Οι εκτιμήσεις αναφέρουν πως η αποκατάσταση του κτηρίου θα ολοκληρωθεί σε περισσότερο από ένα έτος. Η συνολική αξία των επισκευών ανέρχεται στα 3 εκατομμύρια δολάρια και έως τώρα το ταμείο προσφορών καταγραφεί 674.831,88 USD.

Το φθαρμένο πορτρέτο του Nicolas Sursock. Χρονολογείται το 1930 και αποτελεί έργο του ζωγράφου Kees van Dongen. Φωτ.: Aurélien Colly / francetvinfo.fr

Τα υπόλοιπα αναφερόμενα μουσεία έχουν υποστεί λιγότερες και σχετικά επιφανειακές αλλοιώσεις. Παρόλα αυτά αξίζει να ρίξουμε μια ματιά στην ακριβή τους κατάσταση. Το Μουσείο Προϊστορίας του Λιβάνου βρίσκεται 1 χλμ. από το λιμάνι και κατέγραψε φθορές μόνο στην γυάλινη οροφή του, η οποία στηρίχθηκε προσωρινά με ξύλινη επένδυση. Το Αρχαιολογικό Μουσείο του Α.Π.Β. σε απόσταση 4 χλμ. από το σημείο της έκρηξης, παρουσιάζει ζημιές στα παράθυρα και σε κάποια εκθέματα των συλλογών. Η προθήκη «Phoenician Gallery» μετακινήθηκε από τη θέση της και βρέθηκε στο μαρμάρινο δάπεδο του χώρου με την ευκόλως κατανοητή κατάληξη του περιεχομένου της.

Στο Εθνικό Μουσείο επίσης, έχουν διατηρηθεί ανέπαφα όλα τα εκθέματα διευκρινίζοντας μάλιστα πως οι σαρκοφάγοι, τα ψηφιδωτά και τα αγάλματα χρειάζονται μόνο καθάρισμα από τις σκόνες που γέννησε η πυρά. Κατά τα αλλά υπάρχουν μικρές βλάβες σε παράθυρα, πόρτες και ανελκυστήρες. Ως προς τις δυο Γκαλερί τέλος, φαίνεται πως υπέστησαν ανεπανόρθωτη καταστροφή αφού τίποτα δε θυμίζει τη παλιά τους εικόνα.

Πεσμένη προθήκη «Phoenician Gallery Case 2» του Αρχαιολογικού Μουσείου του Α.Π.Β. Φωτ.: Elsa Urtizverea / theartnewspaper.com

Αλλάζοντας σελίδα και περνώντας σε πιο πρόσφατες ειδήσεις θα διαπιστώσουμε πως η αρμενική κληρονομιά βιώνει τις πιο αβέβαιες μέρες της. Το σύμφωνο μεταξύ του Γερεβάν, της Μόσχας και του Μπακού, το οποίο αναγκάζει τους Αρμένιους να γίνουν πρόσφυγες και να εγκαταλείψουν τα εδάφη τους μέχρι τη 1η Δεκέμβρη, έκανε τους κάτοικους του Ναγκόρνο Καραμπάχ να βάλουν φωτιές στα σπίτια και τις περιουσίες τους. Αυτή η αντίδραση έρχεται σε συνέχεια μιας σειράς συγκρούσεων με το Αζερμπαϊτζάν το οποίο φοβούνται πως πάρα τις ειρηνικές υποσχέσεις, θα διαγράψει μνημεία και πολιτιστικούς χώρους της αρμένικης κληρονομίας αφανίζοντας δια πάντως την πολιτισμική ταυτότητα και την αξιοπρέπειά τους.

Ο Max Hollein, διευθυντής του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης παίρνοντας θέση στα γεγονότα ανέφερε πως «Ζητούμε από όλους τους εμπλεκομένους να σεβαστούν τους χώρους διεθνούς πολιτιστικής κληρονομιάς, που εμπλουτίζουν τον κόσμο μας και έχουν επιβιώσει για χιλιάδες χρόνια. Η απώλεια των τόπων πολιτιστικής κληρονομιάς είναι μόνιμη και αποτελεί σοβαρή κλοπή από τις μελλοντικές γενιές». Φυσικά αυτό δε μπορεί να συνετίσει την αγωνιά των Αρμένιων οι οποίοι έχουν ήδη στο ιστορικό τους πολλές καταστροφές από τον αντίπαλο λαό.  

Προτού περάσουμε στη σημαντικότερη καταστροφή, αξίζει να αναφέρουμε ότι σύμφωνα με έκθεση του Hyperallergic (2019) το Αζερμπαϊτζάν κατέστρεψε στο παρελθόν 89 αρμενικές εκκλησίες, 5.840 σκαλισμένες στήλες με διάφορα μοτίβα και σταυρούς (βλ. khachkars) και 22.000 επιτύμβιες στήλες/ ταφόπλακες,  σε μια από τις περιοχές της Nakhicheva. Τον φόβο επαναφοράς νέων παρόμοιων βεβηλώσεων αναζωπύρωσε η καταστροφή ενός από τους μεγαλύτερους αρμένικους ναούς του κόσμου.

Ο λόγος για τον Καθεδρικό του Αγ. Σωτήρος (Ghazanchetsots), ο οποίος στις 8 Οκτωβρίου δέχτηκε βομβιστικές επιθέσεις Αζέρων. Ο ναός χτίστηκε μεταξύ 1868 -1887 και σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Simon Ter-Hakobya. Βρίσκεται στη πόλη Shusha  και αποτελεί έδρα της Επισκοπής του Artsakh της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας. Είναι κατασκευασμένος από λευκό ασβεστόλιθο και η ιδιαιτερότητά του απαντάται στο προσθετό ανεξάρτητο καμπαναριό που βρίσκεται στη δυτική είσοδο του καθεδρικού. Οι φθορές του περασμένου μήνα έχουν δημιουργήσει μεγάλες παραμορφώσεις τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό του. Το Αζερμπαϊτζάν από τη πλευρά του αρνείται πως η καταστροφή του ναού ήταν εσκεμμένη, υποστηρίζοντας πως οι όποιες επιθέσεις σε ιστορικά ή θρησκευτικά μνημεία αποτελούν παράπλευρες απώλειες.

Παραμένοντας στον μήνα Οκτώβρη θα δούμε τις καταστροφές που δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα. Αυτή τη φορά θα εξετάσουμε την ερείπωση μνημείων με αίτιο μια φυσική καταστροφή 6.7 ρίχτερ. Ο λόγος για τον σεισμό στην Σάμο και στη Σμύρνη της Τουρκίας που το μεσημέρι της 30ης Οκτώβρη δημιούργησε εικόνες τρόμου, με πολλούς νεκρούς και ακόμα περισσότερους τραυματίες.

Ο κατεστραμμένος τοίχος του Κάστρου Λογοθέτη. Φωτ.: ΥΠΠΑ

Έπειτα από την αυτοψία της Υπουργού Πολιτισμού στις 6 Νοέμβρη, οι ζημίες του ελληνικού νησιού κρίθηκαν αναστρέψιμες. Συγκεκριμένα, το ΥΠΠΟ έκανε λόγο για κατάρρευση τειχών στο Κάστρο Λυκούργου Λογοθέτη, όπως και για ζημίες στον Ναό Μεταμορφώσεων. Το κάστρο χτίστηκε το 1824 από σπόλια* αρχαιότερου κάστρου και κατασκευάστηκε από τον Λυκούργο Λογοθέτη προς ενίσχυση της  άμυνα κατά του Οθωμανικού στόλου. Η μεγαλύτερη καταστροφή βέβαια, αφορά τον Ιερό Ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Καρλόβασι.  

Οι αλλοιώσεις του βυζαντινού μνημείου είναι τεράστιες και μπορούν να εξηγηθούν μόνο υπό τη θέα της φωτογραφίας που παρατίθεται στα αριστερά. Αξίζει να αναφέρουμε ακόμα πως δημιουργήθηκε μια ρωγμή στο πόδι του -ύψους 4.80 μέτρων- Κούρου της Σάμου που βρίσκεται στο αρχαιολογικό μουσείο του νησιού. Οι συντηρητές επισημαίνουν πως η ζημιά επηρέασε τον γύψο του γλυπτού και δεν συντρέχει κάποια ανησυχία επ’ αυτού, ενώ κάποιες άλλες μικρές φθορές σε ευρήματα του μουσείου έχουν ήδη περάσει στη φάση της συντήρησης.

Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Ν. Καρλοβάσου. Φώτ.: Νίκος Χατζηιακώβου

*σπόλια: αρχαιολογικός – αρχιτεκτονικός όρος, ο οποίος χρησιμοποιείται για να περιγράψει τα δομικά στοιχεία που έχουν ολοκληρώσει τον κύκλο τους και επαναχρησιμοποιούνται για κάποια νέα κατασκευή.

~~~~~~~~~~~

Μπορείτε να παρακολουθήσετε ελεύθερα την ομιλία «Saving the Soul of Beirut: The Path to Recovery» του Word Monuments Fund, πατώντας εδώ!

____________________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτικές πηγές

Batycka D., October 2020. Armenian monuments in line of fire in Nagorno-Karabakh conflict: https://www.theartnewspaper.com/news/monuments-in-line-of-fire-in-nagorno-karabakh-conflict

Kastrologos. Castles of Greece: https://www.kastra.eu/castleen.php?kastro=lykourgo

Kishkovsky S., Kenney N., November 2020. Metropolitan Museum of Art appeals for protection of cultural heritage sites in Nagorno-Karabakh: https://www.theartnewspaper.com/news/metropolitan-museum-of-art-appeals-for-protection-of-cultural-heritage-sites-in-nagorno-karabakh

Mcgivern H., Harris G., August 2020. Unesco, Icom and Louvre rally to help Beirut as museums tackle extensive explosion damage: https://www.theartnewspaper.com/news/beirut-museums-size-up-the-explosion-damage

Proctor R. A., August 2020. Huge explosion in Beirut decimates city and leaves art scene in disarray: https://www.theartnewspaper.com/news/beirut-explosion

Sursock Museum – official website

Επίσημη σελίδα Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού

📸 – Πηγή εξωφύλλου: Stanislav KrasilnikovTASS / Getty Images / news.artnet.com

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s