Πεντάτοξη γέφυρα της Δούκισσας της Πλακεντίας (Μελίσσια)

Heritagent Walk

Heritagent Walk 2. Περιήγηση στο αρχαιότερο γεφυρωτό έργο της Αττικής.

Η πρώτη Κυριακή του Δεκέμβρη μας ξεναγεί σε μια από τις πιο σημαντικές και συνάμα πιο άγνωστες γέφυρες της Αττικής. Όπως αποκαλύπτει και ο τίτλος του αφιερώματος, ο λόγος γίνεται για την πεντάτοξη γέφυρα ή αλλιώς «πέντε καμάρες» στα Μελίσσια του Δήμου Πεντέλης. Η ακριβής τοποθεσία του μνημείου απέχει 4 χλμ. από το Χαλάνδρι και 3 χλμ. από την Πεντέλη και βρίσκεται στην οδό Δουκίσσης Πλακεντίας και στην α’ ζώνη του ρέματος Μελισσίων. Η τελευταία οδός αποτελεί τμήμα της αρχαίας οδού της λιθαγωγίας*, ενώ στο σημείο οπού βρίσκεται σήμερα η γέφυρα προϋπήρχε μια αρχαία κατασκευή όμοιου χαρακτήρα, της οποίας ωστόσο δεν σώζονται υλικές μαρτυρίες.

Χάρτης με πράσινη ένδειξη στη θέση της γέφυρας. Πηγή: Moovit

Η γέφυρα κατασκευάστηκε από πεντελικό μάρμαρο το 1836 (σύμφωνα με επιγραφή στη κεντρική καμάρα της γέφυρας), μια χρονιά που σηματοδοτεί και την επαναλειτουργία του λατομείου της Πεντέλης με διάταγμα του βασιλιά Όθωνα. Η χρηματοδότηση του μνημείου έγινε από την Δούκισσα της Πλακεντίας (Sophie de Marbois-Lebrun) είτε ως προσφορά στο νεοσύστατο κράτος, είτε -μάλλον- ως δώρο στον τότε βασιλιά, εξαιτίας της παραπάνω ενέργειάς του. Τα σχέδια κατασκευής επιμελήθηκε ο μηχανικός Αλέξανδρος Γεωργαντάς και η πρώτη αποτύπωση της γέφυρας μας έγινε γνωστή το 1992 από τον Μανόλη Κορρέ στο βιβλίο του «Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα».

Μέρος της σχεδιαστικής αποτύπωσης της γέφυρας από τον Μ. Κορρέ  Πηγή:  «Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα» σ.73

Προ λίγων ημερών και καθώς διένυα τη γέφυρα, η πρώτη μου εντύπωση ήταν αμφιλεγόμενη. Υπήρξε ένα δίπολο αναμεσά στη γοητεία της γνώσης μου για την ιστορικότητα του μνημείου και μια απογοήτευση για τα δεδομένα που συνάντησα. Εκ πρώτης όψεως έρχεται κανείς σε επαφή με μια ελαφρώς φθαρμένη άσφαλτο και με την απορία για το πως μπορεί να διασχίσει το γεφυράκι, εάν παράλληλα έρχεται κάποιο αμάξι. Φυσικά έχει γίνει ένας υποτυπώδης καταμερισμός του τμήματος πεζών και οχημάτων, ωστόσο η επικινδυνότητα παραμένει ορατή. Αφού κανείς περάσει το γεφυράκι (ερχομένη από την αντίθετη των αμαξιών κατεύθυνση) γυρνά να θαυμάσει το κάλλος των τόξων, το οποίο δυστυχώς έχει αιχμαλωτίσει η παραμελημένη βλάστηση. Η καλύτερη δυνατή εικόνα των τόξων επιτυγχάνεται από την ανατολική πλευρά του μνημείου στο παράλληλο -με τη γέφυρα- ύψος της οδού Θάσου. Εκεί μπορεί κανείς να θαυμάσει τη μοναδικότητα του κτίσματος και τα τόξα γωνιακού μήκους 120 μοιρών. Το μήκος της γέφυρας είναι σχεδόν 39 μέτρα, το πλάτος 3,30 μέτρα και το ύψος από το βαθύτερο σημείο της αγγίζει τα 10,40 μέτρα. Χωρίς να εμβαθύνουμε σε κατασκευαστικές λεπτομέρειες αξίζει να αναφέρουμε μονάχα πως το μεγαλύτερο μέρος της γέφυρας αποτελείται από μεγάλους λίθους, λαξευμένους με εργαλείο και εμφανής προσπάθεια ορθοκανονικού σχήματος. Σε κάποια σημεία μάλιστα, εμφανίζονται κενές διακοσμητικές σχισμές (αρμοί) μεταξύ των λίθων, ενώ σε άλλα έχουν καλυφθεί από μικρότερες πέτρες.

Η θέα της γέφυρας από την οδό Θάσου. Πηγή: heritagent blog

Η ιστορία του μνημείου έχει στη συλλογή της από τη δεκαετία του 70’ κ.ε. πολλές προσπάθειες για επεμβάσεις και μέτρα προστασίας, ωστόσο οι κυριότερες ενέργειες που έχουν ληφθεί εστιάζουν σε λιγοστές δράσεις καθαρισμού προς ανάδειξη του αξιοθέατου, μέσα από δημοτικές πρωτοβουλίες. Στις 24 Νοέμβριου του 1998 έγινε μια καταγγελία για επέκταση αυθαίρετης κατοικίας που επιβάρυνε τη θέση της γέφυρας, καθώς επίσης παραβίαζε και το προεδρικό διάταγμα προστασίας του ρέματος**. Δυστυχώς με τη πρόσφατη περιήγησή μου διαπίστωσα πως η παράνομη περίφραξη σε απόσταση 2,60 μέτρων από τη γέφυρα, παραμένει ως έχει μέχρι και σήμερα. Κάποιες ακόμα λειτουργικές βλάβες που συναντά κανείς είναι φθορές στις βάσεις των βάθρων (πτώση συνδετικού κονιάματος και μικρών λίθων), υπερβολική υγρασία και κάτ’ επέκταση βλάστηση στο εσωτερικό των σχισμών της γέφυρας, στένεμα του πλάτους κοίτης και μερική υποβάθμιση του ύψους στηθαίων.

Άποψη της βλάστησης στο εσωτερικό της γέφυρας από την ανατολική και δυτική πλευρά. Πηγή: heritagent blog

Κλείνοντας τη περιήγηση, την οποία περισσότερο περιγραφική πάρα εξερευνητική θα χαρακτήριζα, θα αναφέρω κάποιες πρώτες σκέψεις που ευελπιστώ να δω τα επόμενα χρόνια. Έχοντας μελετήσει τη σύμβαση της UNESCO περί φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς (1972) και λαμβάνοντας υπόψιν το Π.∆. 9.8/6-9-1995 περί προστασίας του χειµαρρικού ρέματος Πεντέλης – Χαλανδρίου, εάν δεν μπορεί να αναδειχθεί το τοπίο από την «οδό» του πολιτισμού, θα μπορούσαν να προταθούν σχέδια για την φυσική/περιβαλλοντική ανάδειξή του, εστιάζοντας περισσότερο στη καλυτέρευση του τοπίου και στη βέλτιστη κατάσταση του ρέματος. Αυτό χωρίς μεγάλα κόστη θα ήταν δυνατό να επιτευχθεί -σε πρώτη φάση- με ενέργειες συλλογικού καθαρισμού, προσωπική ευθύνη και περιβαλλοντική συνείδηση των πολιτών, καθώς και με τη δημιουργία αντίστοιχων εκπαιδευτικών δράσεων για μικρούς και μεγάλους (π.χ. πράσινες πολιτιστικές διαδρομές κ.α.). Από πολιτιστικής άποψης, θα ήταν χρήσιμη η προσθήκη ενημερωτικής πινακίδας με ιστορικές πληροφορίες για το μνημείο, καλύτερη φωταγώγηση του αξιοθέατου και αξιοποίηση του κάτω μέρους της γέφυρας με εκπαιδευτικές επεμβάσεις δημόσιου χαρακτήρα που δεν βλάπτουν το μνημείο και το ρέμα. Για το τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον κύριο Δημήτρη (κάτοικος Αμαρουσίου) για τις προφορικές μαρτυρίες σχετικά με τα Μελίσσια του 50’ που μου χάρισε οικειοθελώς κατά την περιήγησή μου στον χώρο, αλλά και κάθε άνθρωπο που μοιράζεται με πάθος τις άγραφες ιστορίες των παλαιότερων χρόνων, διατηρώντας την πολιτισμική ταυτότητα κάθε τόπου ζωντανή.

Ραντεβού την επόμενη πρώτη Κυριακή του μήνα, με άρθο-περιήγηση στο HeritagentWalk!

* «Η οδός της μεταφοράς ή λιθαγωγίας άρχιζε από το κάτω πέρας της οδού της «καταγωγής», ακολουθούσε τη δεξιά πλευρά της ρεματιάς του Χαλανδρίου επί μήκους τεσσάρων περίπου χιλιομέτρων, κατόπιν την αριστερή επί μήκους άλλων τεσσάρων, στη συνέχεια πλησίαζε τη διαδρομή της οδού Κηφισίας με μέρος της οποίας συνέπιπτε και μέσω του σημερινού Εθνικού Κήπου και της νοτίας κλιτύος της Ακροπόλεως κατέληγε αμέσως μετά από τον Ιερόν της Νύμφης σε υψόμετρο 96 μέτρων, όπου ήταν και η διασταύρωσή της με μία άλλη οδό, η οποία (κατά μήκος της δυτικής πλευράς του Ηρωδείου) οδηγούσε προς την Ακρόπολη.» / Κορρες Μ., «Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα», σ. 66

** ΦΕΚ 659/Δ/1995

→ Για μια πιο διαδραστική επαφή με το μνημείο, περιηγηθείτε ψηφιακά μέσω αεροβιντεοσκόπησης με drone από το κανάλι «G. Traveller»:

______________________________________________________________________________________________________________

Βιβλιογραφία:

Καμπούρογλου Δ., 1923. Μελέται και Έρευναι. Τόμος 1. Εκδόσεις Αθήναι

Κορρές Μ., 1992. Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα. Εκδόσεις Μέλισσα

Πανακάκη Μ., 2012-13. Η πεντάτοξη μαρμάρινη γέφυρα της Δούκισσας της Πλακεντίας στα Μελίσσια. Διπλωματική εργασία για το διατμηματικό πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών (Δ.Π.Μ.Σ) «Προστασία Μνημείων» της κατεύθυνσης «Συντήρηση και Αποκατάσταση Ιστορικών Κτιρίων και Συνόλων». Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s