Η πιο περιζήτητη αλήθεια

Χωρίς κατηγορία

Όταν η Audrey Hepburn και ο Gregory Peck μας ξενάγησαν στο μνημείο Bocca della Verità  (Στόμα της Αλήθειας).

Η εβδομάδα που πέρασε με βρήκε να παρακολουθώ -για πολλοστή φορά- ταινίες της πιο καλαίσθητης ηθοποιού του 20ου αιώνα. Η Audrey Hepburn ως πριγκίπισσα Ann στην ταινία «Roman Holiday/ Διακοπές στη Ρώμη» (1953), μας χάρισε έναν κινηματογραφικό οδηγό στα αξιοθέατα της ιταλικής πρωτεύουσας. Το σημερινό άρθρο αφορά τη στάση της στο μνημείο Bocca della Verità (Στόμα της Αλήθειας), το οποίο τοποθετείται το 1632 στη στοά της βασιλικής Santa Maria in Cosmedin.

Ο Αμερικανός ρεπόρτερ του «American News Service» και συνοδοιπόρος της πρωταγωνίστριας, Joe Bradley, αφηγείται τον θρύλο πίσω από τη μαρμάρινη μάσκα λέγοντας πως όποιος τοποθετεί το χέρι του στο πέτρινο στόμα ενώ λέει ψέματα τιμωρείται με αφαίρεση του άκρου του. Σε συνέχεια αυτού, προτείνει στην Ann να δοκιμάσει τον «ανιχνευτή ψεύδους», καθώς ο ίδιος γνωρίζει πως η πριγκίπισσα του κρύβει τη πραγματική της ταυτότητα. Η ηθοποιός πλησίασε το χέρι της, όμως τελευταία στιγμή δίστασε και απομακρύνθηκε.

Αντ’ αυτού, ο Joe προσποιούμενος ότι έχει το θάρρος να προβεί στην εν λόγω ριψοκίνδυνη πράξη, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα άρχισε να φωνάζει παριστάνοντας πως δαγκώθηκε από το πέτρινο στόμα. Η νεαρή πρωταγωνίστρια πιστεύοντας τη φάρσα πρόσφερε στην έβδομη τέχνη μια αυθόρμητη σκηνή τρόμου με άρτια συναισθηματική, κινητική και λεκτική έκφραση, η οποία αργότερα της χάρισε το Όσκαρ Α’ Γυναικείου Ρόλου. Αυτή η αντίδραση φαίνεται να ήταν απολύτως πραγματική, μιας και η Hepburn δε γνώριζε την εξέλιξη που παρουσιάστηκε στο τελικό αποτέλεσμα.

Ποια είναι η ιστορία του ιταλικού μνημείου;

Η πέτρινη μάσκα του Bocca della Verità χρονολογείται στον 1ο μεταχριστιανικό αιώνα, με μια εντελώς διαφορετική χρησιμότητα από την προαναφερόμενη. Το μαρμάρινο γλυπτό διαμέτρου 1,75 μέτρων, πάχους 20 εκατοστών και βάρους 1.300 κιλών χρησίμευε αρχικά ή ως κάλυμμα φρεατίου για τον παραπλήσιο ναό του Νικητήριου/ Ελαίου Ηρακλή ή ως κάλυμμα των οπών καθαρισμού της cloaca maxima* ή ως τμήμα κρήνης.

Οι πρώτες δυο θεωρίες μοιάζει να είναι περισσότερο πιστευτές, καθώς σύμφωνα με υδραυλικές μελέτες του 20ου αιώνα το πρόσωπο ήταν λαξευμένο έτσι ώστε να διευκολύνει την αφαίρεση του υδάτινου στοιχείου από τις οπές του και άρα να αποστραγγίζει το νερό. Ακόμα μια μαρτυρία είναι εκείνη του Μάαρτεν φαν Χέιμσκερκ (Maarten van Heemskerck) μέσα από τη σχεδιαστική σύνθεση της αυλή του Palazzo della Valle di Cantone, η οποία παρουσιάζει το Bocca ως διακοσμητική προσθήκη του υπαίθριου χώρου. 

Η αυλή στο Palazzo della Valle του Μάαρτεν φαν Χέιμσκερκ \ Πηγή: Barry F., 2011. The Mouth of Truth and the Forum Boarium, σ.13

Εξωτερικά πρόκειται για έναν μαρμάρινο (μάρμαρο paonazzetto) δίσκο που φέρει την εικόνα ενός γενειοφόρου άνδρα, με οπές στα σημεία των ματιών, των ρουθουνιών και του στόματος. Το πρόσωπο του γλυπτού μας φανερώνει το μυθολογικό υπόβαθρο του μνημείου. Αν και έχουν υπάρξει ποικίλες ερμηνείες γι’ αυτό, οι επικρατέστερες μελέτες ταυτίζουν τη μορφή της μάσκας με τον θεό Ωκεανό ή τον θεό του ποταμού Τίβερη.

Η εξήγηση σε αυτό μας πηγαίνει στην αρχαία Ρώμη και στη συνήθεια των ανθρώπων να αντιπροσωπεύουν καλύμματα τέτοιας φύσης με θεότητες του νερού και του ποταμού, οι οποίες παρομοίως με την λειτουργία του πέτρινου τμήματος, «έπιναν» τη βροχή και άφηναν το αποθηκευμένο νερό να ρέει στη θάλασσα. Αναλύοντας λίγο περισσότερο την εικονογραφία του, παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με αντίστοιχες απεικονίσεις του θεού Ωκεανού, όπως εκείνες στο μουσείο του Βατικανού, στο Romermuseum και στο Minneapolis Institute of Arts.

Λίγους αιώνες αργότερα κατά την μεσαιωνική περίοδο (περ. 7ος αιώνας μ.Χ), η χρήση του προσωπείου μετατράπηκε σε ανιχνευτή πιστότητας. Ο θρύλος αναφέρει πως όσοι κατηγορούνταν για μοιχεία ή ψευδορκία έρχονταν μπροστά από το δίσκο και αφού ορκίζονταν πως θα πουν την αλήθεια, τοποθετούσαν το χέρι τους στο ανοιχτό στόμα. Έπειτα τους γίνονταν ερωτήσεις από δικαστές και ως ένδειξη παραδειγματισμού, κάποιες φορές πίσω από το δίσκο κρυβόταν ένας δήμιος, ο οποίος έκοβε το χέρι του κατηγορούμενου με τσεκούρι. Αυτός ο θρύλος φέρει μαζί του πολλές ιστορίες. Μια εξ’ αυτών ενέπνευσε και τον γνωστό ζωγράφο της αναγέννησης Λούκας Κράναχ, τον Πρεσβύτερο (Lucas der Altere Cranach) στην παρακάτω σύνθεση.

Το «Στόμα της Αλήθειας» του Πρεσβύτερου Λούκας Κράναχ. \ Πηγή: Wikimedia Commons

Εδώ ο ζωγράφος απεικονίζει την ιστορία μιας μοιχαλίδας που για να γλιτώσει την ταπείνωση, σχεδίασε να εμφανίσει τον εραστή της ως γελωτοποιό και τη στιγμή που θα έβαζε το χέρι της στο στόμα του αγάλματος, εκείνος θα την αγκάλιαζε. Η γυναίκα αμέσως θα παραποιούσε την αλήθεια λέγοντας τα εξής λόγια: «Ποτέ δεν με άγγιξαν άλλοι εκτός από τον άντρα μου και από αυτόν τον ανόητο εδώ δίπλα μου».

Μετά από αυτό και όπως φαίνεται και στον πίνακα, η κατηγορούμενη έβαλε με σιγουριά το χέρι της μέσα στο στόμα του λιονταριού, βέβαιη πως δε θα υποστεί κάποιο κακό εξαιτίας της ευφυούς εξαπάτησής της. Η φιγούρα στα δεξιά με το μαύρο παλτό εικονίζει τον σύζυγο, ενώ η κεντρική φιγούρα με το μπλε ένδυμα, τον εραστή.

Ένα ακόμα καλλιτεχνικό έργο βασισμένο στο θέμα του μνημείου, συναντά κανείς έως και σήμερα στον κήπο του Λουξεμβούργου στο Παρίσι. Αυτή τη φορά πρόκειται για ένα γλυπτό σύνολο από λευκό μάρμαρο, το οποίο φιλοτέχνησε ο Γάλλος Ζιλ Μπλανσάρ (Jules Blanchard) και τιτλοφορεί με την γαλλική μετάφραση του ιταλικού αξιοθέατου, δηλαδή La Bouche de la Verite.

Το άγαλμα «La Bouche de la Verite» του γάλλου γλύπτη Ζ. Μπλανσάρ. \ Πηγή: Wikimedia Commons

Επανερχόμενοι στη σκηνή αφετηρίας, η σημασία του πολιτιστικού αγαθού φαίνεται εδώ να συμβολίζει πως κανένας από τους δυο χαρακτήρες δεν είναι αυτός που φαίνεται. Ο μεν δημοσιογράφος έχει ως στόχο την αποκλειστική συνέντευξη της πριγκίπισσας, η δε πρωταγωνίστρια παρουσιάζεται ως μια νεαρή κοπέλα κρατώντας ινκόγκνιτο την ιδιότητά της. Αντίστοιχα η μάσκα αντιπροσωπεύει επιφανειακά ένα συνονθύλευμα παραδόσεων, την ίδια στιγμή που ο λόγος δημιουργίας της δεν ήταν τίποτε άλλο πάρα λειτουργικός.

Εσείς θα τοποθετούσατε το χέρι σας στο «στόμα της αλήθειας»; Μέχρι να αποφασίσετε μπορείτε να εγγραφείτε στο blog, συμπληρώνοντας το προσωπικό σας email, ώστε να λαμβάνετε κάθε Κυριακή το νέο άρθρο του Heritagent!

* Το Cloaca Maxima ήταν ένα από τα πρώτα συστήματα αποχέτευσης στον κόσμο. Κατασκευάστηκε στην Αρχαία Ρώμη (600 π.Χ.) για να αποστραγγίζει τα έλη και να αποβάλει τα απόβλητα της πόλης που περνούσαν από τον ποταμό Τίβερη.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Διεύθυνση: Piazza della Bocca della Verità 18.

Μετακίνηση: μετρό «Circo Massimo», γραμμή Β (μπλε) ή λεωφορεία: 95, 160, 170, 44, 716 ή 781, στάση «Piazza della Bocca della Verità».

Λειτουργία:  9:30 π.μ. έως τις 5 μ.μ. (χειμερινό ωράριο), 9:30 π.μ. έως τις 6 μ.μ. (καλοκαιρινό ωράριο). Τελευταία είσοδος: μισή ώρα πριν την αναγραφόμενη.

Τιμή εισόδου: Η είσοδος στην εκκλησία κοστίζει 2 ευρώ. Το μνημείο βρίσκεται σε ημιυπαίθριο χώρο και μπορείτε να τραβήξετε δωρεάν φυτογραφίες.

______________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Barry F., 2011. The Mouth of Truth and the Forum Boarium: Oceanus, Hercules, and Hadrian. the College Art Association

Ruffolo Α., 2011. La Verita Della Bocca Della Verita. Bocca della Verità: era l’impluvium del Pantheon?

Rome sightseeing and popular attractions. The Mouth of Truth: romesightseeing.net/mouth-truth/

Sut V., 2018. La Bocca della Verità e la strana storia della donna, dell’amante e del finto pazzo. Romatoday

Sotheby’s Official Website: sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2015/old-master-british-paintings-evening-sale-l15033/lot.8.html

Καμπάνης Π., 2018. Το Στόμα της Αλήθειας. cityculture.gr

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s