Ευτυχισμένος ο καινούργιος… μύθος!

Χωρίς κατηγορία

Η μυθολογία γύρω από τον εορτασμό της «Πρωτοχρονιάς» στην αρχαιότητα.

Πέντε μέρες πριν τον οριστικό αποχαιρετισμό του πρωτόγνωρου αυτού έτους, ήρθε η στιγμή της αναθεώρησης και για εμένα. Προτού περάσουμε στο σημερινό θέμα, θεωρώ σημαντικό να ευχαριστήσω όλους όσους «αγκαλιάζουν» κάθε εβδομάδα τα άρθρα του «h» blog. Μέσα σε σχεδόν τρεις μήνες έχουν επισκεφτεί το blog περισσότεροι από 1.000 επισκέπτες, με τις συνολικές προβολές να αγγίζουν τον τετραπλάσιο αριθμό. Η θεματική του heritagent blog θα συνεχίσει και το επόμενο έτος με προσωπικό χαρακτήρα, στοχεύοντας στην επικοινωνία της πολιτιστικής και πολιτισμικής κληρονομιάς, καθώς και στην προσπάθεια ανάδειξης μη διαδεδομένων μνημείων και αρχαιολογικών χώρων, στο ευρύ κοινό (πατήστε εδώ για να μάθετε περισσότερα).

Στο σημερινό άρθρο θα ασχοληθούμε με την άυλη σκοπιά του αρχαίου πολιτισμού και συγκεκριμένα τις παραδοσιακές αφηγήσεις του λαϊκού πολιτισμού, τους μύθους.  Η μυθολογία ως πεδίο μελέτης έχει απασχολήσει αρκετές επιστήμες, μια εξ αυτών και την αρχαιολογία. Με καθοδηγητή την τελευταία και τις γραπτές αναφορές του περιηγητή Παυσανία, θα θέσουμε μια θεωρητική εισαγωγή σχετικά με το τι πραγματεύεται αυτή. Σύμφωνα με τα γραπτά του τελευταίου και τις μεταγενέστερες ερμηνευτικές προσεγγίσεις του Παπαχατζή Ν. (1974), ως μυθολογία ορίζουμε το μέσο της κοινωνίας για να εξηγήσει ή να δικαιολογήσει φυσικά και πολιτισμικά κενά, κοσμογονικές απορίες, λατρευτικές συνήθειες, έννοιες τοπωνυμίων, ακόμα και την καταγωγή των θεών. Στα πλαίσια αυτής της λογικής λοιπόν, οι διάφοροι μύθοι χαρακτηρίζονται ως «αιτιολογικοί» ή «ερμηνευτικοί». Καθ’ όλο το συγγραφικό έργο «Ελλάδος Περιήγησις» επιδιώκεται η ιχνηλάτιση της πολιτισμικής ταυτότητας από τόπο σε τόπο, αλλά και μια προσπάθεια διατήρησης των προφορικών ιστοριών που διασώζουν τον πολιτισμό της ανάμνησης. Ο συγγραφέας πάραυτα, περνά και σε μια βαθύτερη πλευρά αποσυμβολισμού πίσω από τα «απίθανα» επιδερμικά δεδομένα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε άλλωστε, πως η μυθοπλασία αποτελεί ένα ανθρώπινο δημιούργημα που πηγάζει από το φαντασιακό και άρα φανερώνει μια υποσυνείδητη αντίδραση του ανθρώπου για τον αδύνατο βίο. Στην πραγματικότητα ο άνθρωπος δεν μπορεί να μαντέψει το μέλλον, να είναι αθάνατος ή να επικοινωνήσει με άτομα που έχουν πεθάνει (μεταθανάτια ζωή). Τα εργαλεία που παράγει τον κάνουν όχι μόνο να μπορεί να απαλύνει τις δυσκολίες του μέσα από συλλογικές φενάκες, αλλά και να ορίζει τις ορθότερες πτυχές του, γεννώντας ήρωες που προβάλουν το ιδανικό υλικό και ηθικό βίο (μιμητική πολιτική). Αυτή η ανάγκη μάλιστα, τον έκανε να πιστεύει τόσο πολύ αυτές τις ιστορίες που αυτομάτως τις έκανε και κομμάτι του ιστορικού/ηρωικού παρελθόντος του (βλ. προβολή εικόνων με το θέμα του τρωικού πολέμου σε δημόσια κτήρια).

Φεύγοντας από τον εισαγωγικό προσδιορισμό του όρου «μυθολογία», θα περιηγηθούμε στην αρχαία Κίνα, τη Βαβυλωνία, την Περσία και τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και θα έρθουμε σε επαφή με αρχαίους μύθους που συνόδευαν τον εορτασμό της πρώτης μέρας του έτους τους.

Κίνα: Τέρας Νιάν

Πηγή εικόνων: Kathryn’s Word Vomit

Η Κίνα είναι μια από τις χώρες με τη μεγαλύτερη  συλλογή μύθων, θρύλων και παραδόσεων. Πολλές εξ αυτών περιλαμβάνουν συναρπαστικές ιστορίες γεμάτες εξωπραγματικούς ανθρώπους και όντα, ζώα με τερατόμορφο παρουσιαστικό, υπεράνθρωπες δυνάμεις και μαγεία. Όπως αναφερθήκαμε και προηγουμένως για την Ελλάδα, έτσι και στην Κίνα πολλοί μύθοι πιστεύεται ότι αποτελούσαν κομμάτι του ιστορικού παρελθόντος. Η στενή σχέση της κινεζικής λαογραφίας και μυθολογίας παίζουν καθοριστικό ρόλο και στην κινεζική λαϊκή θρησκεία. Ακόμα και ο εορτασμός της κινέζικης πρωτοχρονιάς φαίνεται πως πηγάζει από προφορικές παραδόσεις από στόμα σε στόμα. Το όνομα «έτος» στην κινεζική γλώσσα προφέρεται «νιάν» και αυτομάτως δίνει την αφορμή να μιλήσουμε για το μυθικό τέρας που φέρει ακριβώς το ίδιο όνομα. Στην αρχαιότητα λοιπόν, όπως μόλις αναφέρθηκε, υπήρχε ένα τέρας ονόματι Nián (年). Είχε κεφάλι λιονταριού, σώμα ταύρου, αιχμηρά δόντια, μακριά ουρά και κέρατα. Έχουν διατυπωθεί ποικίλες ερμηνείες γύρω από την ιστορία του μυθικού τέρατος, ωστόσο εμείς θα αναπαράγουμε την πιο διαδεδομένη, αφού δεν έχουμε κάποια αρχαία πηγή τεκμηρίωσης να μας καθοδηγήσει επ’αυτού. Ο Νιάν ζούσε στον βυθό της θάλασσας και μια ημέρα πριν την έναρξη του έτους, επανερχόταν στη γη και συγκεκριμένα στο χωριό Taohua για να κατασπαράξει ζώα, καλλιέργειες και ανθρώπους. Την παραμονή της πρωτοχρονιάς  γνωρίζοντας όλοι την εμφάνισή του, έπαιρναν τους δρόμους ψάχνοντας το ασφαλέστερο καταφύγιο στο βουνό. Κάποια χρονιά, ένας ηλικιωμένος ζητιάνος αναζητούσε καταφύγιο, αλλά μέσα στη βιασύνη και τον τρόμο δεν του έδωσε σημασία κανείς. Η μόνη που ενδιαφέρθηκε ήταν μια ηλικιωμένη γυναίκα, η οποία ζούσε στα ανατολικά του χωριού και προσφέρθηκε να τον κατευθύνει στα καταφύγια του βουνού. Τότε εκείνος της ζήτησε να μείνει στο σπίτι της μια νύχτα και ως αντάλλαγμα θα απομάκρυνε το θηρίο μια για πάντα. Μετά από λίγη ώρα, η γυναίκα πείστηκε και έφυγε για τα καταφύγια μονάχη. Τα μεσάνυχτα, όταν μπήκε ο Νιάν στο χωριό διαπίστωσε πως η ατμόσφαιρα ήταν διαφορετική από τα προηγούμενα χρόνια. Πράγματι, στο παρελθόν ολόκληρο το χωριό βυθιζόταν σε σκοτάδι, αλλά εκείνη την ημέρα ξεπρόβαλε έντονο φως από το σπίτι στα ανατολικά του χωριού. Το τέρας πλησιάζοντας  να δει τι συμβαίνει, βρήκε όλες τις πόρτες και τα παράθυρα επικολλημένα με κόκκινα χαρτιά και πολλά αναμμένα κεριά στο εσωτερικό του σπιτιού. Αν και το θηρίο είχε ήδη τρομοκρατηθεί πλησίασε κι άλλο, μέχρι που άκουσε έναν δυνατό ήχο από την αυλή. Άρχισε να τρέμει και να βγάζει περίεργες κραυγές, έως ότου αποφάσισε να μη προχωρήσει άλλο προς τον εκκωφαντικό ήχο. Τότε ο γέρος ζητιάνος φανερώθηκε μπροστά από το τέρας με κόκκινο ένδυμα και αυτό σοκαρισμένο έτρεξε μακριά από το χωριό. Ο άγριος Νιαν φαίνεται πως φοβόταν τρία πράγματα: το κόκκινο χρώμα, τη φωτιά και τον θόρυβο. Την επόμενη μέρα ξημέρωσε η πρώτη ημέρα του πρώτου σεληνιακού μήνα και οι χωρικοί επέστρεψαν από το καταφύγιο. Μόλις είδαν ασφαλές και άθικτο το χωριό τους απόρησαν και ρωτούσε ο ένας τον άλλο τι συνέβη. Η ηλικιωμένη πήγε στο σπίτι της και διαπίστωσε μέσα από τα πράγματα που είχαν μείνει εκεί, πως ο ζητιάνος πράγματι απομάκρυνε το τέρας και μάλιστα έλυσε το πρόβλημα των κατοίκων για πάντα. Από τότε και κάθε παραμονή πρωτοχρονιάς, οι οικογένειες που ζουν στην Κίνα έχουν καθιερώσει ως λαϊκή παράδοση να κολλούν κόκκινα σύμβολα στους τοίχους, να ανάβουν τα φώτα των σπιτιών τους μαζί με επιπρόσθετα κεριά, να ντύνονται στα κόκκινα και στο τέλος να ανάβουν πυροτέχνημα για να απομακρυνθούν όλα τα κακά πνεύματα!

Βαβυλωνία: φεστιβάλ Akitu (Μαρδούκ και Νάμπου)

Το Βαβυλωνιακό Akitu ή αλλιώς «φεστιβάλ της Πρωτοχρονιάς» πρόκειται για ένα από τα παλαιοτέρα θρησκευτικά πανηγύρια του κόσμου, όπου λάμβανε χώρα στην αρχαία Μεσοποταμία. Χρονολογείται από την πρώτη χιλιετία έως τον 3ο αιώνα μ.Χ. και αποτέλεσε μια σημαντική σελίδα για την πολιτική και τη θρησκευτική εξέλιξη της περιοχής με την τελευταία να περιλαμβάνει κυρίως μυθολογικά στοιχεία. Στα πλαίσια αυτού του εορτασμού 11 -12 ημέρων, διεξάγονταν σπουδαία τελετουργικά, προσευχές, θυσίες, πομπές για τον βασιλιά και τους θεούς, απαγγελία επικής δημιουργίας της Βαβυλώνας (βλ. Enuma Elish) και χρησμοί για το μέλλον. Ο όρος «akitu» στην ακκαδική διαλεκτό σημαίνει «κριθάρι» και η σύνδεση του με το πρωτοχρονιάτικο φεστιβάλ επιτυγχάνεται με την τοποθέτηση της πρώτης μέρας το έτους κατά τον εαρινό μήνα έναρξης της καλλιέργειας, της συγκομιδής του κριθαριού και της αναγέννησης των φυτικών οργανισμών. Ο μήνας της Βαβυλωνιακής πρωτοχρονιάς ονομάζεται «Nisannu» και αφορά τον ελληνικό μήνα Μάρτιο ή Απρίλιο. Από την 4η ημέρα του Nisannu, ξεκινούσε μια πομπή αγαλμάτων με τις δυο βασικές θεότητες του έθνους, τους Μαρδούκ και Νάμπου. Ο τελευταίος ήταν ο αγαπημένος από τους γιους του Μαρδούκ και μια από τις σημαντικότερες θεότητες της Μεσοποταμίας. Λατρευόταν  ήδη από το 2000 π.Χ. ως θεός της γραφής και της σοφίας, ενώ σε πολλές αναπαραστάσεις προσδίδουν για σύμβολό του, μια γραφίδα (σφήνα). Μέχρι το 14 μ.Χ., ο Νάμπου ήταν γνωστός στην Ελλάδα και τη Ρώμη, καθώς πολλοί τον ταύτιζαν με τους Έλληνες θεούς, Απόλλωνα και Ερμή. Η αρχή της προαναφερόμενης πομπής ξεκινούσε από τον ναό στο Εσαγίλ έως τον ναό Akitu και πάλι πίσω, με αυτόν τον γυρισμό να συμβολίζει παράλληλα την επιστροφή των θεών στο νέο έτος. Η βασική θεότητα αυτής της γιορτής ήταν ο Μαρδούκ (Marduk). Ο ίδιος, ξεκίνησε ως αγροτικός θεός και κατέληξε πολεμική θεότητα, ενώ πολλοί τον εικονίζουν να κρατά είτε τσάπα, είτε κεραυνούς  (μοιάζει με τον θεό Άρη της ελληνικής μυθολογίας). Το έργο του έχει να κάνει κυρίως με την πάλη του έναντι στο Χάος  και το Σκότος, ενώ στην παρούσα τελετή ήταν εκείνος που θα όριζε και τον καταλληλότερο βασιλιά του Βαβυλωνιακού έθνους.

Πηγή εικόνων: Wikimedia Commons

Ο επίδοξος βασιλιάς προτού ξεκινήσει την πομπή των θεϊκών αγαλμάτων, περνούσε από ένα τελετουργικό ταπείνωσης, αφαιρώντας τα βασιλικά του διακριτικά. Στη συνέχεια και για πολλή ώρα, περνούσε χρόνο στον μεγάλο ναό για να προσευχηθεί μπροστά από το άγαλμα του θεού και να ζητήσει συγχώρεση αμαρτιών τόσο για τον ίδιο όσο και για το έθνος του. Στα πλαίσια της προσευχής αναπαρήγαγε και μια μετανοητική απαγγελία, η οποία καθόριζε τα καθήκοντα του άρχοντα της Βαβυλώνας. Εν συντομία, αναφερόταν στον σεβασμό σε θεούς και θνητούς (λαός) που όφειλε να έχει ως σωστός αρχηγός. Έπειτα, μπορούσε και πάλι να  φορέσει τα ενδύματα και τα σύμβολα της βασιλικής εξουσίας. Εάν θέλετε να δείτε αναλυτικά το ημερήσιο τελετουργικό του φεστιβάλ, πατήστε εδώ!

Περσία: Νεβρόζ

Σύμφωνα με το Σαχναμέ (Έπος των Βασιλέων), η ιρανική πρωτοχρονιά ως «Νεβρόζ» συμπίπτει με τη περίοδο βασιλείας του Τζάμσιντ (Jamshid), ο οποίος κυβέρνησε στο Ιράν για 1.000 χρόνια. Ο Τζάμσιντ λέγεται πως νίκησε τους κακούς δαίμονες του παγετού (μάλλον Εποχή των Παγετώνων) και κατέκτησε τους θησαυρούς και τα κοσμήματά τους. Μετά από αυτήν τη νίκη έγινε κυβερνήτης όλης της γης, δίχως όμως να έχει υπό την κυριότητά του το ουράνιο πεδίο. Εξαιτίας αυτής της κατάστασης, τα δέντρα ήταν νεκρά και απογυμνωμένα και η γη είχε μετατραπεί σε σκοτεινό σώμα. Τότε ο Τζάμσιντ διέταξε τους δαίμονες (ως υπόδουλούς του) να του φτιάξουν έναν θρόνο φτιαγμένο από τους θησαυρούς που είχε πλέον στην ιδιοκτησία του. Όταν ολοκληρώθηκε ο θρόνος και κάθισε πάνω του, διέταξε τους δαίμονες να τον σηκώσουν ψηλά στον ουρανό. Καθώς καθόταν στο θρόνο του, οι ακτίνες του ήλιου χτύπησαν τα κοσμήματα και ο ουρανός  φωτίστηκε με όλα τα χρώματα του κόσμου. Οι ακτίνες που ακτινοβολούσαν από τον βασιλιά, άνθισαν όλα τα δέντρα και τα φυτά, δημιουργώντας ένα πράσινο παραμυθένιο τοπίο. Η ζωή στη γη άρχισε να γίνεται και πάλι αρμονική, με τον βασιλιά να ανατέλλει σαν τον ήλιο. Αυτή η «φώτιση» έφερε μεγάλη ευτυχία στο περσικό έθνος και από τότε γιορταζόταν το «Νεβρόζ», το οποίο περιλάμβανε τελετές 5 ημερών. Στον αρχαιολογικό χώρο της Περσέπολης, υπάρχουν ακόμα γλυπτά κατάλοιπα που παρουσιάζουν το τελετουργικό αυτής της γιορτής, όπως η «Πομπή των υποτελών» και αντιπροσωπείες με δώρα.

Πηγή εικόνων: Sadface

Το Νεβρόζ (نوروز) ετυμολογικά παράγεται από τις λέξεις «now» και «ruz ή rooz» και στην περσική γλώσσα μεταφράζεται ως «νέα μέρα». Γιατί όμως παρόλο που το Νεβρόζ αποτελεί μια γιορτή ενός ουράνιου γεγονότος, είναι τόσο βαθιά ριζωμένη στη μυθολογία των Περσών; Στη πραγματικότητα η Περσική Πρωτοχρονιά εστιάζει στις κοσμογονικές αντιπαραθέσεις του δίπολου φως και σκότος, με τη νίκη του πρώτου και την αποκατάσταση της ζεστής άνοιξης έναντι του κρύου χειμώνα.

Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία: Ιανός

Πηγή εικόνων: Wikimedia Commons / Pinterest

Ο Ιανός ήταν ρωμαϊκή θεότητα που έχει τις ρίζες της ήδη από τον ετρουσκικό πολιτισμό. Το όνομα Ιανός (Janus / λατινικά: Ianus) σχετίζεται ετυμολογικά με το «ianua» οπού σημαίνει πόρτα. Για τον λόγο αυτό, ορίζεται από πολλούς ως θεός των νέων αρχών, των πυλών και την όποιας μορφής μετάβαση: είσοδος-έξοδος, παρελθόν-μέλλον κ.α. Το λατρευτικό άγαλμα του Ιανού, όπως απεικονίζεται και στην παραπάνω φωτογραφία από στο Μουσείο του Βατικανού, παρουσιάζει τον θεό σαν έναν γενειοφόρο με δύο πρόσωπα. Άλλες φορές εικονίζεται και με ένα κλειδί στο δεξί του χέρι συμβολίζοντας την ιδιότητα του ως φύλακα των πυλών και των μονοπατιών. Η σχέση του θεού με το θέμα του άρθρου, έχει να κάνει φυσικά με έναν καθοριστικό μήνα κάθε νέου έτους. Ποιον μήνα ορίζει ο Ιανός και ποιος ήταν ο ρόλος του στην ρωμαϊκή κοινωνία; Αποτελεί άραγε υπαρκτό πρόσωπο; Η λήξη του άρθρου φέρει την διαλεύκανση των παραπάνω ερωτημάτων με μια πιο ξεκούραστη αφήγηση από εκείνη του διαβάσματος. Ο «Mythologist ή αλλιώς Κωνσταντίνος» επικοινωνεί τις περίεργες αυτές μυθολογικές ιστορίες, τους θρύλους και τα έθιμα του κόσμου μέσα από το ελληνικό κανάλι του στο YouTube. Ο ίδιος με τον πιο εκλαϊκευμένο και ψυχαγωγικό τρόπο, δεν επιτυγχάνει μόνο μια πρώτη επαφή του κοινού με τις εκάστοτε αφηγήσεις, αλλά προβάλει και τα αλληγορικά στοιχεία που αυτές κρύβουν. Δείτε το παρακάτω βίντεο για την ιστορία και την προέλευση του Ιανού και είμαι βέβαιη πως θα απολαύσετε και όλα τα υπόλοιπα!

Επόμενο άρθρο Κυριακή 10 Ιανουάριου 2021, με εξερευνητική διάθεση και «Heritagent Walk». Εύχομαι σε όλους μια παραγωγική χρονιά, με υγεία και πολλές επιτυχίες!

-Η δικιά σας Heritagent

___________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

Boyce M., Grenet F., 1982. A History of Zoroastrianism: Under the Achaemenians. Brill

Encyclopedia.com, 2020. Akitu. Encyclopedia of Religion

Farber W., 1987. Religiöse Texte. Rituale und Beschwörungen I. Gütersloh.

Holloway A., 2014. The Origin of Lunar New Year and the Legend of Nian. Ancient Origins

Joshua J. M., 2017. Fundraiser: Mesopotamia Teaching Materials. Ancient History Encyclopedia

Kathryn’s Word Vomit, 1019. The Legend of the Monster Nian … or … The Legend of Chinese New Year

Khanbolouki M., 2015. Nowruz – The Persian New Year and The Spring Equinox. Ancient Origins

Toorn K., 1990. Bulletin uitgegeven door het Vooraziatisch-Egyptisch Genootschap. Het Babylonische Nieuwjaarsfeest. Ex Oriente Lux

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Ευτυχισμένος ο καινούργιος… μύθος!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s