ΤΑ «ΛΙΘΑΡΙΑ» ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ Ν. ΣΤΑΜΠΟΛΙΔΗ

Άνθρωποι και Αρχαιολογία

Καραντίνα, πανδημία, κρύο, εξεταστική και η ψηφιακή απόδραση είναι πλέον μονόδρομος. Πριν από δύο ή τρεις μέρες και ενώ χάζευα στα social media, παρατήρησα μια κοινοποιημένη δημοσίευση συμφοιτητή σχετικά με το νέο podcast της LiFO. Πατώντας τον σύνδεσμο, ο τίτλος από μόνος του με οδήγησε να φτιάξω έναν ζεστό καφέ φίλτρου με γεύση καραμέλα, να βάλω τα ακουστικά μου και να περάσω το απόγευμα παρέα με το podcast «Βιβλία και Συγγραφείς». Η συζήτηση πραγματευόταν, μέσα από τα λόγια του καθηγητή αρχαιολογίας Νίκου Σταμπολίδη, τον ρόλο της αρχαιολογίας τόσο για την κατασκευή ταυτότητας παρελθόντος-παρόντος, όσο και για τη σχέση της επιστήμης με το ευρύ κοινό. Προτού όμως περάσουμε σε αυτόν τον άκρως ποιητικό και ποιοτικό διάλογο που πραγματοποιήθηκε με τον δημοσιογράφο Νίκο Μπακουνάκη, θα ήταν καλό να έρθουμε σε μια πρώτη γνωριμία με το έργο του ακαδημαϊκού.

O N. Σταμπολίδης αποφοίτησε από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Συνέχισε τις σπουδές του ολοκληρώνοντας μεταπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Βόννης (1975-1978) και το 1982 του απονεμήθηκε Διδακτορικό Δίπλωμα στην Αρχαιολογία από το Α.Π.Θ. όπου και εκπόνησε διδακτορική διατριβή με τίτλο «Ο βωμός του Διονύσου στην Κω». Δυο χρόνια αργότερα, εκλέγεται Λέκτορας και ξεκινά την ακαδημαϊκή διδασκαλία στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης. Το 1987 γίνεται Επίκουρος Καθηγητής, το 1990 Αναπληρωτής Καθηγητής και το 1994 Τακτικός Καθηγητής. Ακόμα, έχει διατελέσει Πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής (1994-1997) και (συν)διευθυντής του Προγράμματος μεταπτυχιακών Σπουδών «Ο Αρχαίος Ελληνικός Κόσμος». Έχει διοργανώσει και συμμετάσχει σε πολλά συνέδρια διεθνούς φήμης, ενώ παράλληλα έχει ανασκάψει στη Βεργίνα, την Άκανθο της Χαλκιδικής, τη Ρόδο και την αρχαία Ελεύθερνα Κρήτης. Πέραν της πανεπιστημιακής του καριέρα, από το 1996 εργάζεται και ως Διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, με πληθώρα εκθέσεων στο ιστορικό του.

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ Ο ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ

Τα βιβλιοφιλικά podcasts της LiFO εν μέσω πανδημίας, δημιούργησαν ήδη μια νέα κοινότητα αλληλεπίδρασης με ταλαντούχους ανθρώπους που προσφέρουν μοναδικές απόψεις, εμπειρίες και έμπνευση, σε όλους. Εκτός των άλλων, αξίζει κανείς να παρακολουθήσει και την ομιλία του Μανόλη Κορρέ (Ιστορία μιας Πόλης), για τον οποίο θα αφιερώσουμε ολόκληρο άρθρο, μελλοντικά.

Ο αφιερωματικός τόμος «Ελεύθερνα» από την Lamda Development, το Κοινωφελές Ίδρυμα Ιωάννη Σ. Λάτση και την επιμέλεια του Καθηγητή Ν. Χρ. Σταμπολίδη, επιδιώκει να ταξιδέψει τους αναγνώστες σε μια -υψίστης ιστορικής αξίας- πόλη της Κρήτης. Στην παρούσα φάση, αυτό το ταξίδι θα πραγματοποιηθεί περιγραφικά και συνδυαστικά με την προαναφερόμενη συνέντευξη, ευελπιστώντας πως οι λεπτομέρειες του ανασκαφικού τοπίου θα καταγραφούν σε επίσκεψη του «Heritagent Walk» και άρθρο – περιήγηση κάποιας πρώτης Κυριακής του μήνα.

Σύμφωνα με τον παραπάνω τόμο (διαβάστε τον διαδικτυακά πατώντας εδώ) η Ελεύθερνα ή Σάτρα (σατ- σημαίνει ελεύθερος, θρακοπελασγική ρίζα) ή -μεταγενέστερα- Απολλωνία, βρίσκεται 25 χλμ. ΝΑ του Ρεθύμνου, στην Κρήτη. Το αρχαιολογικό ενδιαφέρον της περιοχής εκτείνεται στους λόφους Πρινέ, Πυργί και Νησί και το ενδιαφέρον της έχει απασχολήσει αρχαίους και νεότερους ποιητές και συγγραφείς (Όμηρος, Ηρόδοτος, Βιζυηνός κ.α.). Η ανθρώπινη παρουσία στον χώρο φαίνεται πως ξεκινά ήδη από τα τέλη της 4ης χιλιετίας π.Χ., ενώ οι σωζόμενες μαρτυρίες πιστοποιούν την ιστορία της αρχαίας πόλης από την αρχαϊκή περίοδο έως τον 14ο αιώνα μ.Χ. (βενετσιάνικη περίοδος). Οι ανασκαφές ξεκίνησαν στις 8 Σεπτέμβριου του 1985 και μέχρι σήμερα έχουν αποκαλύψει μια ιδιαίτερης αξίας αρχαιολογική θέση. Κάποια από τα σημαντικότερα ακίνητα ευρήματα στον αρχαιολογικό χώρο είναι: ένα γεωμετρικό/αρχαϊκό μέγαρο με εστία το οποίο σύμφωνα με μελέτες του Π. Θέμελη λειτουργούσε ως διοικητικό κτήριο, η νεκρόπολη «Ορθή Πέτρα» (δυτικά του λόφου του Πρινέ), η οποία χρονολογείται από τις αρχές του 9ου αι. έως και τον 6ο αι. π.Χ. (βλ. παρακάτω εικ., κάτω δεξιά υπόστεγο), λατρευτικά κτίσματα με λειτουργική χρήση από την αρχαϊκή έως την ρωμαϊκή περίοδο, ένα ρωμαϊκό λουτρό (Β τμήμα του αρχαιολογικού χώρου), δύο Οικίες ρωμαϊκών χρόνων, υδατοδεξαμενές ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων (ΒΑ από το φαράγγι Πηγαϊδάκι και θέση Νησί), τμήμα οχυρωματικού πύργου ελληνιστικής ή βυζαντινής περιόδου (κορυφή λόφου Πυργί), η παλαιοχριστιανική βασιλική της Αγίας Ειρήνης και η βασιλική του Μιχαήλ Αρχαγγέλου. Υπάρχει τέλος, ποικιλία κινητών ευρημάτων με πλουραλισμό χρήσεων (λειτουργικά, καλλωπιστικά, θρησκευτικά, ταφικά, πολεμικά κ.α.) και έντονη δραστηριότητα γλυπτικής παράδοσης από τα πρωτοαρχαϊκά κιόλας χρόνια.

Αεροφωτογραφία Ελεύθερνας. / Πηγή : Lamda Development

Ο ΜΥΘΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΜΥΘΟΠΛΑΣΤΙΚΕΣ ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ

Περνώντας από τον υλικό στον άυλο πολιτισμό, θα σταθούμε στους βασικότερους μύθους που πλαισιώνουν την αρχαιολογική θέση, ξεκινώντας με το όνομα αυτής. Η Ελεύθερνα λέγεται πως φέρει το όνομά της από τον Ελευθήρα, έναν Κουρήτη που προστάτευε τον νηπιακής ηλικίας Δία. Μόλις ο μικρός Δίας έκλαιγε, εκείνος χτυπούσε τις χάλκινες ασπίδες για να αποσπά τον ήχο του κλάματος κι έτσι να μην τον ακούσει ποτέ ο πατέρας του, Κρόνος, ο οποίος ήθελε να τον φάει. Μια άλλη εκδοχή που απαντά στη μεταγενέστερη ονομασία του μέρους ως Απολλωνία, αναφέρει πως το όνομα ταυτίζεται με τον πολιούχο θεό της αρχαίας πόλης Απόλλωνα (Απόλλων Ελευθήρος) και πως η σημερινή ονομασία «Ελεύθερνα» δόθηκε από την θεά Δήμητρα (Δήμητρα Ελευθούς). Εκτός των άλλων, τα ευρήματα της θέσης επιβεβαιώνουν και αναδεικνύουν την αλήθεια του Ομήρου, περί ταφικών εθίμων και αιχμαλωσιών. Συγκεκριμένα ο επικός ποιητής στην Ραψωδία (Ψ) της Ιλιάδας κάνει λόγο τόσο για την καύση του Πατρόκλου, όσο και για τη σφαγή 12 Τρώων αιχμαλώτων από τα χέρια του Αχιλλέα.

Σε μια προσπάθεια γεφύρωσης της επιστημονικής γνώσης στο ευρύ κοινό καθώς «πάντες ἄνθρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται φύσει»*, ο συγγραφέας γίνεται ο ίδιος μυθοπλάστης και η έμπνευση γι’ αυτό αφορά την ανάγκη ευαισθητοποίησης του ευρέως κοινού από την ερμηνεία των αντικειμένων, μέσα από ιστορίες που συγκινούν και γοητεύουν. Έχοντας ως εκπροσώπους της έμπνευσης τις 9 Μούσες, παρουσιάζει 9 διαφορετικά διηγήματα «από τη απτή διάσταση της ιστορίας». Σε εισαγωγικό σημείωμα αναφέρει πως τόσο το κέντρο του αρχαιολογικού χώρου όσο και του νεοσύστατου μουσείου είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι και η ατομική συμβολή του καθενός «ο ­καθένας­ με­ το λιθάρι ­του­ είτε­ μικρό­ είτε ­μεγάλο…» στον συλλογικό σχεδιασμό ενός κοινού αρχαιολογικού αποτελέσματος με δημόσιο χαρακτήρα. Σε αυτά τα ιστορικά μυθιστορήματα λοιπόν δημιουργεί τη λογοτεχνική διάσταση της κατανόησης του δίπολου αλληγορία – υλικότητα. Γράφει για ψηφιδωτά που ορίζουν τη μετάβαση πολιτισμών, για πίθους** που συντροφεύουν τη θλίψη της απώλειας, για τον πυρήνα της εκδίκησης ως τεκμήριο των προφορικών διηγήσεων «στα σύλλακα της δασωμένης Ίδης» και για πολλά ακόμη που συνιστώ να ανακαλύψετε από την ανάγνωση των πρωτότυπων κειμένων.

ΟΣΑ ΜΑΣ ΕΙΠΕ…

Γυρνώντας ξανά στη συζήτηση του Podcast και στον κάπως κρύο -πλέον- καφέ μου, το εφαλτήριο θέμα συζήτησης με έναν καθηγητή αρχαιολογίας, δε θα μπορούσε να ήταν άλλο από το «τι ορίζουμε ως αρχαιολογία». Μέσα σε όλα λοιπόν, όρισε την αρχαιολογία και ως ένα βοηθητικό μέσο εξοικείωσης με τον θάνατο και συνέχισε προσεγγίζοντας ακόμα πιο γοητευτικά την ιδέα της ανασκαφής. Ανέφερε χαρακτηριστικά πως το εκάστοτε ανασκαφικό εύρημα (κινητό ή ακίνητο) επαναφέρει μαζί του την παρελθούσα αφή που το συνόδευε προτού χαθεί, ενώ το χέρι του ανασκαφέα ορίζει μια νέα αφή και μια νέα αφήγηση που σημαίνει την συνέχισή του. Η λειτουργία του ευρήματος είναι να δρα ως μάρτυρας, ως ένα τμήμα που φέρει από πίσω του είτε τους ανθρώπους που το φιλοτέχνησαν, είτε την κοινωνία στην οποία «έζησε». Συνεχίζοντας σε την ίδια διάσταση αναλύσεων, ο Καθηγητής ταύτισε την αρχαιολογία με τη δουλειά ενός ιατρού. Ο τελευταίος «χειρουργεί το σώμα του ανθρώπου, ενώ ο αρχαιολόγος το σώμα της γης σε χώρο και χρόνο.». Ο μεν, συμπληρώνω, φέρει το δώρο της ανθρώπινης ζωές και ο δε τον πολιτισμό σε πολλές ανθρώπινες ζωής (κοινή πολιτισμική κληρονομιά). Η αρχαιολογική κληρονομιά, ανεξαρτήτως της επιστημονικής τεκμηρίωσης, φέρει μαζί της την α-λήθεια, κάνοντας το εκάστοτε μνημείο (δηλ. αυτό που συντηρεί τη μνήμη) ή αντικείμενο να μη περνά ποτέ στη λήθη, να μη μπορεί να ξεχαστεί…

«Δεν με οδήγησε η τύχη στον τάφο του Φιλίππου, αλλά οι επιστημονικές παρατηρήσεις. (…) Τύχη είναι ότι όταν βρήκα τον τάφο ήταν ασύλητος.» – Τα λεγόμενα του Μανόλη Ανδρόνικου, όπως ειπώθηκαν από τον Νίκο Σταμπολίδη στη συζήτηση περί δασκάλων και τύχης.

Απολαύστε ολόκληρη την συνέντευξη στην επίσημη σελίδα της LiFO, πατώντας εδώ!

*«Πάντες ἄνθρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται φύσει.» Αριστοτέλης, Μεταφυσικά/Βιβλίο Α (980a).  Μετάφραση: Όλοι οι άνθρωποι από τη φύση τους ποθούν/επιδιώκουν τη γνώση. Ερμηνεία: Ο καθένας από μας -ανεξαρτήτως των όποιον διαφορετικών χαρακτηριστικών μας- διαθέτει μια έμφυτη κλίση στο να ρωτά και να μαθαίνει για όσα συμβαίνουν γύρω του.

**Οι πίθοι ήταν ακόσμητα αγγεία μεγάλου μεγέθους που χρησίμευαν για την αποθήκευση λαδιού, οίνου, σιτηρών, δημητριακών κ.α. (αποθήκευση προϊόντων) ή οστών (ταφική χρήση).

_______________________________________________

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Αδαμοπούλου Μ., 2020. Ελευθέρνα: Εκεί όπου οι νεκροί αφηγούνται. Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ.

Αρχαιολογικός Χώρος – Νεκρόπολης της Ορθής Πέτρας. Επίσημη Σελίδα Αρχαιολογικού Μουσείου Ελεύθερνας

Κοπάκα Κ., 2015. Οι αρχαιολογικές έρευνες του Πανεπιστημίου Κρήτης την τριετία 2011-13. Εκδόσεις Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης. Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου.

Νικόλαος Χρ. Σταμπολίδης. Επίσημη Σελίδα Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης

Σταμπολίδης Ν., 2020. Ελεύθερνα. Lamda Development & Κοινωφελές Ίδρυμα Ιωάννη Σ. Λάτση

Συκκά Γ. 2012. Ελεύθερνα, για σύγχρονους Παυσανίες. Εφημερίδα Καθημερινή

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s