ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ ΣΤΟΝ ΑΥΛΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΜΑΣ

Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά

Το σημερινό άρθρο θα μας πάει πίσω στην πρώτη καραντίνα (η μόνη φορά που θέλει κανείς να γυρίσει σε αυτή), τότε που ήρθαμε για πρώτη φορά σε επαφή με τις «ρίζες μας». Για όσους δεν κατάλαβαν ήδη σε τι αναφέρομαι, μπορούν να αναζητήσουν τη λέξη των εισαγωγικών σε Facebook και Instagram και να απολαύσουν φωτογραφίες στιγμών από τοπικές παραδόσεις και έθιμα που γεννούν δικές μας αναμνήσεις ή προφορικές ιστορίες που ακούσαμε από τρίτους. Παππούδες σε καφενέδες, γιαγιάδες που φτιάχνουν χωριάτικες πίτες, πανηγύρια σε νησιά, τέχνες που διαδόθηκαν από γενιά σε γενιά και πολλά ακόμη που μας δείχνουν πως «οι ρίζες μας είναι δυνατές, όπως οι αναμνήσεις.»

Όλες αυτές οι όμορφες εικόνες και η πιθανή νοσταλγία αγαπημένων προσώπων και ανέμελων περιόδων εντάσσονται ερευνητικά στον χώρο που ονομάζουμε «άυλος πολιτισμός» και τα αρχεία (επιστημονικές αποτυπώσεις, καταγραφές και τεκμήρια τοπικών πολιτισμικών χαρακτηριστικών) γύρω από αυτό το πεδίο ανήκουν στο Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού και πιο συγκεκριμένα στο Τμήμα Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Διαπολιτισμικών Θεμάτων. Τι είναι όμως η άυλη πολιτιστική κληρονομιά; Εν συντομία, αυτό το πεδίο αφορά τις προφορικές παραδόσεις (μύθοι, παραμύθια, ιστορικές διηγήσεις), τις επιτελεστικές τέχνες (τραγούδια, χορός, μουσική και θέατρο των παραδόσεων), εορταστικά δρώμενα (ορισμένα πανηγύρια ή ετήσια έθιμα), τις τεχνικές γύρω από τη φύση (καλλιέργειες, τοπικά βότανα κ.α.) και την τεχνογνωσία παραδοσιακής χειροτεχνίας (υφαντική, αγγειοπλαστική κ.α.). Αρμόδιος διαφύλαξης αυτού του παγκόσμιου αρχείου είναι ο οργανισμός UNESCO (διάβασε περισσότερα σε προηγούμενο άρθρο, πατώντας εδώ), ενώ η Ελλάδα εντάχθηκε στον εν λόγω κατάλογο με τον νόμο 3028/2002 «Περί Προστασίας των Αρχαιοτήτων και εν γένει της Πολιτιστικής Κληρονομιάς (ΦΕΚ 153/Α’/28.6.2002)». Σύμφωνα με δημοσίευμα της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως της 28ης Ιουνίου 2002, το άρθρο 2 ορίζει ως άυλα πολιτιστικά αγαθά εκφράσεις, δραστηριότητες, τεχνικές/γνώσεις και πληροφορίες, όπως: μύθους, έθιμα, προφορικές παραδόσεις, χορούς, δρώμενα, τραγούδια, δεξιότητες ή τεχνικές που αποτελούν μαρτυρίες του παραδοσιακού, λαϊκού και λόγιου πολιτισμού.

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΥΛΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Ρεμπέτικο τραγούδι

Το ρεμπέτικο ως λέξη προέρχεται ετυμολογικά από το ρήμα «ρεμπεύομαι», δηλαδή αυτό που επιθυμώ και λαχταρώ βαθιά. Οι ρίζες αυτού του μουσικού είδους βρίσκονται στις αρχές του 20ου αιώνα, ενώ η βάση πολλών τραγουδιών πατά στο δημοτικό και το μικρασιάτικο τραγούδι, αναπαράγοντας ιστορίες προσφύγων, εργατών και ανθρώπων της μεσοαστικής τάξης. Στο περιεχόμενο αυτών των ασμάτων γίνονται αναφορές σε έθιμα, πρακτικές και παραδόσεις ενός συγκεκριμένου τρόπου ζωής με -πάνω απ’ όλα- συμβολικό, ιδεολογικό και καλλιτεχνικό χαρακτήρα. Σε μια προσπάθεια συλλογής της ρεμπέτικης κληρονομιάς, ο Παναγιώτης Κουνάδης με τη βοήθεια του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος ίδρυσε το Εικονικό Μουσείο Αρχείου Κουνάδη (2008). Αυτή η προσπάθεια έχει ως στόχο τη συλλογή, ταξινόμηση, έρευνα, καταγραφή, μελέτη, διάσωση και διάδοση των τραγουδιών και της εν γένει μουσικής των Ελλήνων, καθώς και οποιασδήποτε σχετικής πληροφορίας με έμφαση στην περίοδο 1900-1960. Η ψηφιακή συλλογή τόσο στο ρεμπέτικο, όσο και σε αλλά είδη μουσικής περιλαμβάνει δίσκους 78, 33 και 45 στροφών, αφηγήσεις δημιουργών, ερμηνευτών, στιχουργών και μουσικών, ηχογραφήσεις συναυλιών, αποσπάσματα εφημερίδων-περιοδικών, αφίσες, φωτογραφίες, αρχείο εκπομπών και συναυλιών, μουσικά όργανα, μηχανήματα εγγραφής και αναπαραγωγής ήχου κ.α.

Το ρεμπέτικο τραγούδι εντάχθηκε το 2016 στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και έναν χρόνο αργότερα στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO.

Υ.Γ. Δε φέρω ουδεμία ευθύνη για όποια εικόνα με κουτούκι, κόκκινο κρασί και μουσική σας ήρθε στο μυαλό προκαλώντας σας κατάθλιψη εν μέσω καραντινο-εποχής.

Ο πολιτισμός της ελιάς και του ελαιόλαδου

Ο ελλαδικός χώρος συναντά την ελιά ήδη από την προϊστορική περίοδο, με πληθώρα ευρημάτων (σε αγγεία, γλυπτά, νομίσματα κ.α.) να μαρτυρούν την διαχρονία της και κατά τους Ιστορικούς χρόνους. Μάλιστα σε κείμενα της ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου, η ελιά κατηγοριοποιείται σε δυο είδη: την εξημερωμένη και την άγρια, με την τελευταία να περιγράφει το έπαθλο των νικητών στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Παράλληλα, συναντάμε το ελαιόλαδο σε πολλές και διαφορετικές μεταξύ τους χρήσεις, με μια από τις πιο ενδιαφέρουσες αυτή της αρωματοποιίας. Αιώνες μετά (2019), τα δύο πολύτιμα αυτά αγαθά εντάσσονται επίσημα στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς πιστώνοντας την σημαίνουσα θέση τους για την ελληνική κληρονομιά. Όπως και στο παρελθόν έτσι και σήμερα, δεν ταυτίζονται μονάχα με τον κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα, αλλά και με λατρευτικά δρώμενα, έθιμα και παραδόσεις.

Κολλάζ Φωτογραφιών Έσω και Έξω Άποψης Μουσείου Ελιάς και Ελληνικού Λαδιού. Πηγή εικόνων: ΠΙΟΠ, Press Kit

Το Μουσείο Ελιάς και Ελληνικού Λαδιού ιδρύθηκε και διαχειρίζεται από το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς με χρηματοδότηση από το Περιφερειακό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Πελοποννήσου (Β’ και Γ’ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης). Δεν είναι καθόλου τυχαία η τοποθεσία του στη Σπάρτη του νομού Λακωνίας, καθώς η γεωμορφολογία του τόπου είναι στενά συνδεδεμένη με την καλλιέργεια ελιόδεντρων. Μέσα από το μουσείο μπορεί κανείς να ταξιδέψει στον πολιτισμό, την ιστορία και την τεχνολογία της ελιάς και της ελαιοπαραγωγής, καθώς και στην απτή γνωριμία του, τόσο με μακέτες που αναπαράγουν τη λειτουργία μηχανοκίνητων ελαιοτριβείων, όσο και με ακριβή αντίγραφα ελαιοτριβείων της προϊστορικής, ελληνιστικής και βυζαντινής περιόδου.

Η Τεχνογνωσία της Παραδοσιακής Μαστιχοκαλλιέργειας στη Χίο

Η καλλιέργεια του μαστιχοφόρου θάμνου (ποικιλία pistacia lentiscus, var. chia) πραγματοποιείται στη Νότια Χίο, με την εξαγωγή της αρωματικής μαστίχας να διαδίδεται προφορικά και βιωματικά από γενιά σε γενιά. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που γνωστοποιεί η UNESCO για την παραγωγή της μαστίχας, γνωρίζουμε πως κατά τους χειμερινούς μήνες διεξάγεται η καλλιέργεια και το κλάδεμα των θάμνων, ενώ στα μέσα του Ιουνίου γίνεται το ίσιωμα και το καθάρισμα του εδάφους γύρω από τον κορμό. Έναν μήνα μετά, χαράσσεται μια τομή στον φλοιό της μαστίχας και στα κλαδιά, ενώ σε τελικό στάδιο επιλέγονται τα μεγαλύτερα «κομμάτια» της μαστίχας, πλένονται και τοποθετούνται σε δροσερά μέρη, εντός ξύλινων κουτιών. Παράλληλα, κατά τη διαδικασία διαλογής της μαστίχας λέγεται πως πολλές γυναίκες και ηλικιωμένοι αναπαράγουν προφορικές λαϊκές διηγήσεις και τραγούδια (όχι απαραιτήτως σχετιζόμενα με τη μαστίχα) με ιδιαίτερη αξία και σημασία για τη διάδοση παραδόσεων, ιστοριών και ανέκδοτων της Χίου.

ΚΟΛΛΑΖ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ ΕΣΩ ΚΑΙ ΕΞΩ ΑΠΟΨΗΣ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΜΑΣΤΙΧΑΣ ΧΙΟΥ. ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΩΝ: ΠΙΟΠ, PRESS KIT

Η διάδοση της παραδοσιακής μαστιχοκαλλιέργειας στο ευρύ κοινό επιτυγχάνεται μέσα από το Μουσείο Μαστίχας Χίου που βρίσκεται στα Μαστιχοχώρια της Χίου. Η δημιουργία του μουσείου αποτελεί έργο του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς, με τη συγχρηματοδότηση του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης. Ο κύριος λόγος δημιουργίας του, αφορά την ανάδειξη της ιστορίας της καλλιέργειας και της επεξεργασίας της μαστίχας, μέσα από πρωτότυπα ενεργά μηχανήματα, προσομοιωμένες μακέτες και ιστορικές προσθήκες γνωριμίας με την καλλιέργεια και αξιοποίηση του μαστιχόδεντρου (σχίνου). Ακόμα, στοχεύοντας σε μια αμεσότερη εμπειρία του κοινού με φυτό και το φυσικό περιβάλλον στο οποίο ευδοκιμεί, το μουσείο περιλαμβάνει και υπαίθρια έκθεση.

Η πολύτιμη αξία του χιώτικου προϊόντος επισημοποιήθηκε το 2014, με την εγγραφή του στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας από την UNESCO.

Τηνιακή Μαρμαροτεχνία

Ποια είναι η πρώτη εικόνα που σας έρχεται στο μυαλό όταν ακούτε μάρμαρο και Κυκλάδες; Εμένα είναι τα μαρμάρινα ειδώλια! Φυσικά αυτή η σκέψη δεν είναι λαθεμένη, καθώς η σχέση του μαρμάρου με τον πολιτισμό των Κυκλάδων ξεκινά πράγματι κατά την 3η χιλιετία π.Χ., τη λεγομένη προϊστορική περίοδο. Αργότερα, περνώντας στους μεταχριστιανικούς αιώνες της Τήνου και συγκεκριμένα στην όψιμη Βενετοκρατία (17ος αιώνας μ.Χ.) συναντάμε μια πιο συστηματική εξόρυξη και επεξεργασία μαρμάρου, η οποία θα ορίσει και τη σημερινή αξιοποίηση του αγαθού. Η παραδοσιακή αυτή τέχνη, θα βρει τέτοια απήχηση οπού τελικά το 1830 θα εδραιωθεί και στην Αθήνα, δημιουργώντας ένα ισχυρό δίκτυο. Αυτή η κοινότητα απαρτίζονταν με Έλληνες και ξένους αρχιτέκτονες, οι οποίοι «λάξευσαν» το τηνιακό μάρμαρο με τα θεμέλια και τις αναστηλώσεις αρχαίων μνημείων, εκκλησιών και νεοκλασικών μεγάρων. Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα ανοίγουν εργαστήρια και σε άλλες πόλεις της ελληνικής περιφέρειας, με παράλληλη δραστηριότητα στη Σμύρνη, την Κωνσταντινούπολη, τη νότια Ρωσία, τη Ρουμανία και την Αίγυπτο. Στην πορεία η ενασχόληση της μαρμαροτεχνίας επικεντρώνεται στο νεοβυζαντινό ύφος και σε λαϊκότροπα ανάγλυφα, ενώ σήμερα υπάρχουν πολλά εργαστήρια και των δύο αυτών τεχνικών τόσο στην Τήνο όσο και στην Αθήνα.

ΚΟΛΛΑΖ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ ΕΣΩ ΚΑΙ ΕΞΩ ΑΠΟΨΗΣ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΜΑΡΜΑΡΟΤΕΧΝΙΑΣ. ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΩN: PRESS KIT

Οι ακίνητες μαρτυρίες του τηνιακού μαρμάρου δεν είναι άλλες από τα τοπικά λατομεία και το μουσείο. Αναφορικά με τα λατομεία, μπορεί κανείς να συναντήσει μικρά και μεγάλα τόσο στο κέντρο της Τήνου όσο και στα έξω μέρη του νησιού. Στα λεγόμενα «νταμάρια» γίνεται εξόρυξη όχι μόνο λευκού και μελανού μαρμάρου, αλλά και του -γνωστού από την αρχαιότητα- πράσινου, από οφίτη λίθο.  Σήμερα, η εξόρυξη του τελευταίου είδους μαρμάρου ανήκει στην εταιρεία «Α.Ε.Β.Ε. Λατομείων Μαρμάρου Διονύσου-Πεντέλης». Κλείνοντας με τα σύντομα παραδείγματα άυλης πολιτιστικής κληρονομάς, το Μουσείο Μαρμαροτεχνίας στον Πύργο της Τήνου, δημιουργήθηκε από το ΠΙΟΠ με χρηματοδότηση κατά 85% από την Ευρωπαϊκή Ένωση και κατά 15% από το Ελληνικό Δημόσιο και αποτελεί τον φορέα επικοινωνίας της τεχνολογίας του μαρμάρου. Μέσα από τη μουσειολογική επιμέλειά του μπορεί κανείς να γνωρίσει και να κατανοήσει την παραπάνω τέχνη, μέσα από γύψινα αντίγραφα, σχέδια παλαιών μαρμαρογλυπτών, εργαλεία λατόμησης και μαρμαροτεχνίας, καθώς και -διάφορων χρήσεων- έργα από μάρμαρο. Το καλλιτεχνικό και λειτουργικό αγαθό προστέθηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας το 2013 και δυο χρόνια αργότερα εγγράφηκε στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO.

Άλλα γνωστά σε όλους στοιχεία που εντάσσονται στον Κατάλογο Άυλης Κληρονομιάς της Ελλάδας, ειναι: η Μεσογειακή Διατροφή (2013), η Ξυλοναυπηγική (2013), η τέχνη της Ξερολιθιάς (2015), η Ψαλτική (2015), το Θέατρο Σκιών (2016), η Υφαντική  και η διαφύλαξή της στα Αστερούσια Κρήτης (2018), Η καλλιέργεια των Ανατολικών Καπνών σε Μακεδονία και Θράκη (2020) και πολλά ακόμη.. Κύριος διαχειριστής αυτών είναι το Υπουργείο Πολιτισμού, ενώ το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς -όπως κατανοήσαμε και παραπάνω- έχει πιστοποιηθεί από την UNESCO ως Σύμβουλος Επιτροπής για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Μπορείτε να απολαύσετε περιηγήσεις 360 μοιρών τόσο στα μουσεία που προηγήθηκαν, όσο και σε άλλα κληροδοτήματα βιοτεχνικής και βιομηχανικής τεχνολογίας, πατώντας εδώ! Τα τελευταία χρόνια, υπάρχει μια άκρως αισιόδοξη στροφή συλλόγων και οργανισμών σε συλλογή αρχείου προφορικών ιστοριών της εκάστοτε ετερότητας, φροντίζοντας -εν μέρη- τη διάσωση της κληρονομιάς, θέτοντάς την σε ένα διεθνές θεσμικό πλαίσιο πολιτιστικής διαχείρισης και πολιτικής.

Η ΔΙΑΦΥΛΑΞΗ ΤΗΣ ΑΥΛΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

Κλείνοντας αυτή την πολύ αγαπημένη μου θεματολογία, θα θέσουμε κάποια θέματα, τα οποία αξίζει να αναπτύξουμε εκτενέστερα σε μελλοντικό άρθρο. Όταν αναφερόμαστε σε μια ζώσα κληρονομιά, πρέπει να λαμβάνουμε υπόψιν μας και την αβεβαιότητα της ίδιας της ζωής, καθώς η άυλη κληρονομιά δεν υφίσταται χωρίς τους ανθρώπους που την αναβιώνουν. Έτσι, σε περιπτώσεις πολέμων, κρίσεων ή ακραίων φυσικών καταστροφών, μεγάλοι πληθυσμοί αναγκάζονται να μετακινηθούν και μαζί με αυτούς να απομακρυνθούν και οι ρίζες της συλλογικής μνήμης τους. Ο παράγοντας «πολιτισμική μνήμη» ζει και αναπτύσσεται σε έναν συγκεκριμένο χωροχρόνο οπού δομεί τα θεμέλια της διαχρονίας της. Συνεπώς η διασπορά του χρόνου μέσα σε ένα- αόριστο -από τα αλλά μέλη της κοινότητας- πεδίο, ουσιαστικά αποδομεί και τις δυο βάσεις της διαφύλαξής της. Ξεφεύγοντας από τα θεωρητικά πλαίσια και εξετάζοντας ειδησεογραφικά παραδείγματα, αναγνωρίζουμε πως οι περισσότερες τρομοκρατικές επιθέσεις έχουν αντίκτυπο και σε ιστορικά μνημεία, στοχεύοντας με αυτό τον τρόπο να εξαφανίσει τις υλικές μαρτυρίες μιας εθνικής ταυτότητας. Καταλαβαίνουμε λοιπόν πως η άυλη κληρονομιά δεν είναι μονάχα επιφανειακές γιορτές και τέχνες, αλλά και ένα σημείο ορισμού που είτε κάνει έναν τόπο να ξεχωρίζει, είτε να κινδυνεύει. Βάζοντας άνω τελεία σε αυτό, θα επανέλθουμε σε καταστάσεις ειρήνης και κανονικότητας. Εξετάζοντας τις ενέργειες δάσωσης, βάση με του νομοθετικού πλαισίου της Σύμβασης της Unesco για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας (2003) βλέπουμε πως για πρώτη -ίσως- φορά, η ευθύνη διαχείρισης μεταβιβάζεται στα χέρια της τοπικής κοινότητας και όχι των εκάστοτε κυβερνήσεων και εμπειρογνωμόνων. Συνεπώς, το ρίσκο του συγκεκριμένου αγώνα έγκειται στο κατά πόσο η τοπική κοινωνία με τη συνδρομή κρατικών και μη οργανισμών (ως διαμεσολαβητές εφαρμογής), μπορούν να στηρίξουν τη μετάδοση των παραπάνω πρακτικών και εθίμων στις επόμενες γενιές, ανεξάρτητα από τις όποιες καταστάσεις των καιρών. Έτσι στο ερώτημα «πως μπορούμε να διαφυλάξουμε σήμερα τη βιωσιμότητα της άυλης κληρονομάς», η απάντηση παρουσιάζει ένα σύνολο δραστηριοτήτων, οι οποίες συνδυάζουν τεχνικές γνώσεις καταγραφής και έρευνας με τη συμμετοχή της κοινωνίας. Την ίδια στιγμή αυτό απαιτεί το ατομικό και συλλογικό ενδιαφέρον για τη γνώση, την αναγνώριση των χειρωνακτικών τεχνών, την εξέλιξη τους με σύγχρονα εργαλεία των δικών μας κλίσεων, τη διάθεση για επικοινωνία και την ενθύμηση ως βασικό συστατικό ζωτικότητας!

_________________________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Αλιβιζάτου Μ., Πούλιος Ι., Παπαδάκη Μ., 2015. Διαχείριση Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, Τοπική Κοινωνία και Βιώσιμη Ανάπτυξη. Pdf

Ανδριανοπούλου Π., 2011-12. Η τεχνογνωσία της παραδοσιακής μαστιχοκαλλιέργειας στη Χίο. Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς.

Άρθρο 5. Προστασία άυλων πολιτιστικών αγαθών. 28 Ιουνίου 2002. Εφημερίς της Κυβερνήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας. Pdf

Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Ελλάδας. Ορισμός της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Επίσημη Σελίδα του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού

Εικονικό Μουσείο Αρχείου Κουνάδη – Επίσημη Σελίδα

Μενδώνη Λ., 2019. Υπουργική Απόφαση: Εγγραφή του «Πολιτισμού της Ελιάς και του Ελαιόλαδου» στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας. Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού. Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς · Τμήμα Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Διαπολιτισμικών Θεμάτων

Πανταζής Κ., 2017. Λεξικό Λευκαδίτικου Γλωσσικού Ιδιώματος (lexikolefkadas.gr)

Περδικούλιας Π., 2007. Μουσείο Ελιάς και Ελληνικού Λαδιού. Οδηγός Μουσείου. Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς.

Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς. Δίκτυο Μουσείων – Επίσημη Σελίδα.

Σύμβαση για την Προστασία της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, 2003. Έδρα UNESCO Διαπολιτισμικής Πολιτικής Για Μια Δραστήρια Και Αλληλέγγυα Ιθαγένεια – Επίσημη Σελίδα.

Φλωράκης Α., 2008. Η τηνιακή μαρμαροτεχνία. Ιστορία και τεχνική. Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς.

Φωτοπούλου Στ. Β., 2015. Η διαφύλαξη της άυλης πολιτιστικής κληρονομίας και η προστάσει των νεότερων μνημείων: Πρόληψη και αντιμετώπιση κινδύνων. Πρακτικά Ημερίδας αφιερωμένης στα 60 χρόνια της Σύμβασης της Χάγης για την προστασία των πολιτιστικών αγαθών σε περίπτωση ένοπλης σύρραξης. Μουσείο Ακρόπολης

Intangible Heritage. Know-how of cultivating mastic on the island of Chios. UNESCO Official Website

Intangible Heritage. Rebetiko. UNESCO Official Website

Jacobs M., 2014. Brokers, Facilitators and Mediation: Critical Success F(A)ctors for the Safeguarding of Intangible Heritage. Volkskunde

Πηγή εξωφύλλου: koutipandoras

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s