Τα ερείπια της Παλμύρας

World Heritagent

Μια ματιά στην πιο βίαιη πολιτιστική καταστροφή του 21ου αιώνα.

Έχοντας τελειώσει την εξεταστική μου και γεμάτη όρεξη για νέες γνώσεις ή για εμβάθυνση των ήδη οικείων μου γνώσεων, αποφάσισα να ξεκινήσω τα διαδικτυακά μαθήματα «Heritage under Threat» σχετικά με τις συγκαιρινές απειλές που δέχεται η παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά, από το Πανεπιστήμιο του Λέιντεν (Leiden) και το Κέντρο Παγκόσμιας Κληρονομιάς και Ανάπτυξης. Μετά από λίγες διαλέξεις λοιπόν, μου γεννήθηκε η ανάγκη να ερευνήσω περαιτέρω την επιδερμικά αναφερόμενη Παλμύρα της Συρίας.

Θα ήταν κάπως παράλογο να πει κανείς πως δεν γνωρίζει τι έχει υποστεί η αρχαία πόλη από τις επιθέσεις τζιχαντιστών, μιας και τόσο τότε όσο και σήμερα υπάρχει πληθώρα οπτικοακουστικού υλικού στο διαδίκτυο για να υπενθυμίζει/ενημερώνει όλον τον κόσμο σχετικά με το τεράστιο πλήγμα που βίωσε η ανθρωπότητα του 21ου αιώνα. Στις αρχές του μήνα μάλιστα, ήρθε στη δημοσιότητα η είδηση εύρεσης των λειψάνων του αρχαιολόγου Khaled al-Asaad, ο οποίος αποκεφαλίστηκε υπερασπιζόμενος τα αρχαιολογικά ευρήματα της περιοχής. Με αφορμή αυτό, θα επιδιώξω να παραθέσω με όσο πιο απλά λόγια γίνεται, τι ακριβώς συνέβη στον αρχαιολογικό χώρο και ποιο το σημερινό αποτύπωμα για την παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά.

ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΕΠΙΘΕΣΕΩΝ: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ISIS;

Αρχίζοντας με τον πυρήνα των καταστροφών θα έρθουμε σε επαφή με την πηγή των επιθέσεων. Η ομάδα ή κράτος -όπως συνηθίζεται να αποκαλείται- του ISIS ξεκίνησε το 2004 ως Αλ Κάιντα (όμοια με την αντι-δυτική Αλ Κάιντα του Οσάμα μπιν Λάντεν) και αφορά μια ένοπλη τρομοκρατική οργάνωση των Αφγανών Μουτζαχεντίν, με τους τελευταίους να αναπαράγουν την ιδεολογία του τζιχαντισμού και την ζωτικής σημασίας επιθυμία μετάδοσης της μουσουλμανικής θρησκείας με ή χωρίς βία. Αφού λοιπόν κατακτούν εδάφη από το Ιράκ και τη Συρία, κηρύττουν τον Ιούνιο του 2014 ένα χαλιφάτο/κράτος και 7 μήνες αργότερα ελέγχουν τελικά τις περιοχές που αποτυπώνονται στον παρακάτω χάρτη του CNN.

Πηγή εικόνας: CNN World

Το αποτέλεσμα αυτών των κατακτήσεων φέρνει χιλιάδες νεκρούς, αστέγους, φόβο και απελπισία, αλλά και πολλές υλικές ζημιές σε σπίτια, επαγγελματικούς χώρους, δημόσια κτίρια και πολιτιστικά αγαθά. Αυτή η «εθνοκάθαρση» πραγματοποιήθηκε με τη καταστροφή τόπων λατρείας (νεκροταφεία και ναοί), έργων τέχνης, ιστορικών κτιρίων και χώρων μάθησης. Όπως και με το Daesh (Ισλαμικό Κράτος), έτσι και σε άλλα -όμοιας φύσης- παραδείγματα, ο στόχος είναι τελικά η εξαφάνιση των μαρτυριών μιας μακράς ιστορίας του πολιτιστικού πλουραλισμού και της συνύπαρξης διαφόρων πολιτισμών σε μια περιοχή. (Brammertz et al., 2016: 2)

Άλλωστε, η πολιτιστική κληρονομιά ενός τόπου είναι αλληλένδετη με την πολιτισμική ταυτότητα και αυτός είναι και ο λόγος που η καταστροφή της μιας ή της άλλης εξαιτίας ενόπλων συγκρούσεων δρα στη κοινότητα ως ένα εν δυνάμει ψυχολογικό τραύμα που θα ενισχύει ό,τι αντιμάχεται, δηλαδή τη βία. Αυτό το τραύμα φυσικά είναι σκόπιμο, καθώς η βίαιη διάλυση μιας κληρονομιάς κατά τη διάρκεια τέτοιων συνθηκών θεωρείται ένα από τα πιο δυνατά εργαλεία που ηθελημένα προκαλεί συλλογικό πόνο, κατάργηση ταυτοτήτων και ενισχύει την ιδέα πως «η καταστροφή των πολιτιστικών αγαθών ενός εχθρικού λαού ή έθνους είναι ένα μέσο κυριαρχίας που τρομοκρατεί και το διασπείρει ή το εξαλείφει» (Bevan, 2006: 8) Τουτέστιν, ο εκάστοτε λαός χάνει τη φυσική ανάμνηση και κατά συνέπεια τη σχέση του με τον τόπο.

ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

«Το Ισλαμικό Κράτος επιδιώκει να στερήσει από τον συριακό λαό τόσο το μέλλον του όσο και το παρελθόν του»

Ιρίνα Μπόκοβα, Γενική Διευθύντρια της UNESCO

Τον Αύγουστο του 2015 μέλη του ISIS δίνουν στη δημοσιότητα ένα αποτρόπαιο βίντεο με το οποίο κοινοποιούν τη λεηλασία του Ναού του Baalshamin και λίγες εβδομάδες αργότερα γίνεται λόγος για έκρηξη στον ναό του αρχαίου θεού Baal. Η συνέχεια κόβει την ανάσα σε όλον τον κόσμο, αφού τα βίντεο συνεχίζουν με στιγμιότυπα των μαχητών από το Μουσείο της Μουσούλης, όπου κρατούν βαριοπούλες και καταστρέφουν εκθέματα υψίστης αξίας και ιερότητας.

Πηγή βίντεο: CNN YOUTUBE CHANNEL

Όπως αναφέρθηκε και στην αρχή του άρθρου, θα σταθούμε κυρίως στην αποσύνθεση που βίωσε η περιοχή της Παλμύρας. Παρόλα αυτά επιθέσεις πραγματοποιήθηκαν και σε μνημεία άλλων περιοχών, όπως στη Μοσούλη, το Νιμρούντ, το Κόσεμπατ (Khorsabad) κ.α. Σύμφωνα με δημοσίευμα του National Geographic, το ISIS κατέλαβε τη περιοχή της Παλμύρας τον Μάιο του 2015 και τον Αύγουστο του ίδιου έτους έγινε γνωστός ο μαρτυρικός θάνατος του αρχαιολόγου και διευθυντή του Μουσείου Παλμύρας Khaled Asaad, ο οποίος εργάστηκε για περισσότερα από 50 χρόνια στην ανασκαφή και αποκατάσταση/αναστήλωση των ερειπίων της συριακής πόλης. Παρακάτω θα γίνει μια σύντομη γνωριμία με τις γνωστότερες καταστροφές που γνώρισαν τα μνημεία της Παλμύρας κατά τα έτη 2015-17. Να σημειωθεί εδώ πως η τέχνη της Παλμύρας αποτελεί μείγμα ρωμαϊκού και παρθικού στιλ και η περίοδος ακμής της θεωρούνται τα χρόνια βασιλείας της Ζηνοβίας (3ος αι. μ.Χ.).

Ναός του Μπάαλ Σαμίν

Καταστροφή του ναού του Baalshamin. Πηγή εικόνας: BBC files / Wikipedia

Ο Ναός του Μπάαλ Σαμίν (Baalshamin) οικοδομήθηκε από τον Palmyrene Male Agrippa κατά τον 1ο αι. μ.Χ. και ήταν αφιερωμένος στον ουράνιο θεό Baalshamin, έναν από τους βασικότερους σημιτικούς θεούς της Παλμύρας. Η αρχιτεκτονική δομή του εντάσσεται στα ελληνορωμαϊκά πρότυπα, ωστόσο περιλαμβάνει στοιχεία και της συριακής παράδοσης. Η παραπάνω εικόνα του ναού μας πηγαίνει στις 23 Αυγούστου 2015, την ημέρα διάλυσής του από το ISIS.

Ναός του Μπελ

Τα ερείπια του ναού σήμερα.  Πηγή εικόνας: Omar Sanadiki / Reuters

Ο ναός του Μπελ δέχτηκε τα πυρά του ISIS στις 30 Αυγούστου 2015, με αποτέλεσμα να απομείνει από το μνημείο μονάχα η πέτρινη αψίδα του. Χρονολογείται στον 3ο μεταχριστιανικό αιώνα και ήταν αφιερωμένος στον Μεσοποτάμιο θεό Μπελ, ο οποίος λατρεύονταν -ομοίως με τον παραπάνω- στην προ-ισλαμική Παλμύρα ως μέρος της «τριάδας» με τον σελήνιο θεό Αγκλιμπόλ και τον ηλιακό θεό Γιαρχιμπόλ.

Αψίδα του Θριάμβου

Η Μνημειακή Αψίδα σήμερα.  Πηγή εικόνας: Omar Sanadiki / Reuters

Η Μνημειακή Αψίδα ή Αψίδα του Θριάμβου χτίστηκε κατά την περίοδο του Σεπτιμίου Σεβήρου (193 – 211 μ.Χ.) και καταστράφηκε στις 4 Οκτωβρίου 2015. Δημιουργήθηκε προς τιμήν της νίκης του αυτοκράτορα έναντι των Παρθίων και αποτελούσε ένα από τα πιο λαμπρά μνημεία της πόλης, χάριν του γλυπτού διακόσμου του.

Τετράπυλον και Ρωμαϊκό Θέατρο

Το ρωμαϊκό θέατρο σήμερα. Πηγή εικόνα: Omar Sanadiki/ Reuters

Οι καταστροφές των δυο μνημείων πραγματοποιήθηκαν από την 26τη Δεκεμβρίου 2016 (Τετράπυλον) έως την 10η Ιανουαρίου 2017 (Θέατρο). Αμέσως μετά την είδηση των γεγονότων, η γενική διευθύντρια της Unesco δήλωσε πως: «Αυτό το νέο χτύπημα κατά της πολιτιστικής κληρονομιάς, λίγες μόλις ώρες μετά την ενημέρωση της UNESCO για μαζικές εκτελέσεις στο θέατρο, δείχνει ότι ο πολιτιστικός αφανισμός με επικεφαλής τους βίαιους εξτρεμιστές επιδιώκει να καταστρέψει τόσο ανθρώπινες ζωές όσο και ιστορικά μνημεία, προκειμένου να στερήσει από το συριακό λαό το παρελθόν και το μέλλον του. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η προστασία της κληρονομιάς είναι αδιαχώριστη από την προστασία των ανθρώπινων ζωών και πρέπει όλοι να ενωθούμε για να το εντάξουμε στο επίκεντρο όλων των προσπαθειών ειρήνης».

Το Τετράπυλο θεωρείται ιδιαίτερης αξίας τόσο για τη θέση, όσο και για το σχήμα που φέρει, καθώς αποτελεί μοναδικό είδος αρχαίας αρχιτεκτονικής της ταυτότητας της Παλμυριανής Αυτοκρατορίας. Σύμφωνα με δορυφορικές εικόνες που στάλθηκαν στο Reuters, η τωρινή κατάσταση του μνημείου παρουσιάζει μόνο 4 εκ των 16 στηλών και γύρω ερείπια. Από την άλλη, το Ρωμαϊκό Θέατρο αφορούσε ένα ημιτελές θέατρο, το οποίο χρονολογείται περ. τον 2ο αι. μ.Χ. Χρησιμοποιήθηκε ως χώρος για τα μουσικά φεστιβάλ της Παλμύρας και στις 5 Μαΐου 2016 φιλοξένησε δυο συναυλίες ευρωπαϊκής και ρωσικής κλασικής μουσικής με την ορχήστρα του θεάτρου Mariinsky της Αγίας Πετρούπολης, εν όψει της 100ης επετείου για την «Ημέρας των Μαρτύρων της Συρίας» και στη μνήμη των θυμάτων του εμφυλίου πολέμου. Το θέατρο σήμερα παρουσιάζει ορατά συντρίμμια στη κεντρική σκηνή του και στο προσκήνιο αυτής.

Άγαλμα του Λιονταριού της Αθηνάς

Lion of Al-lāt statue from ancient city of Palmyra. Πηγή εικόνας: UNESCO

Το άγαλμα του λιονταριού της Αθηνάς έχει μέγεθος 345 εκατοστά και ζυγίζει 15 τόνους. Αρχικά προστάτευε την είσοδο του ναού του Al-lāt, ενώ μετά την ανακάλυψή του (1977) τοποθετήθηκε στην είσοδο του Μουσείου της Παλμύρας. Καταστράφηκε τον Ιούνιο του 2015 και σήμερα έχει αποκατασταθεί σημαντικό μέρος των φθορών του από εργασίες συντήρησης.

Το σήμερα και οι μελλοντικές προσδοκίες

Σύμφωνα με δημοσίευμα του περασμένου μήνα φαίνεται πως υπάρχει ελπίδα για μια νέα σελίδα στη πόλη της Παλμύρας. Τον Νοέμβρη του 2020 υπογράφηκε συμφωνία για την ανοικοδόμηση της Θριαμβικής Αψίδας μεταξύ της Γενικής Διεύθυνσης Αρχαιοτήτων και Μουσείων της Συρίας (DGAM) και της Ρωσικής Βιομηχανικής Ένωσης (Russia’s Stone Industry Association), υπό την αιγίδα της UNESCO. Μάλιστα, η υπεύθυνη της ρωσικής αντιπροσωπείας και αναπληρώτρια διευθύντρια του Ινστιτούτου Ιστορίας της Πολιτιστικής Πολιτικής της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών (IHMC RAS) Natalya Solovyova, ανακοίνωσε πως σε επόμενο στάδιο θα δημιουργηθεί ένα πρόγραμμα ονόματι «Palmyra in Time and Space/ Παλμύρα σε Χρόνο και Χώρο», στο οποίο θα περιλαμβάνεται η παρουσίαση ενός γεωγραφικού συστήματος πληροφοριών (G.I.S.) με το τρισδιάστατο μοντέλο της πόλης, προς εξέταση των διασωθέντων μνημείων της Παλμύρας. Ακόμα από τις 3 Φεβρουάριου, το Ινστιτούτο Ερευνών Getty έχει σε ελεύθερη διάθεση την διαδικτυακή έκθεση «Legacy of Ancient Palmyra/ Η επιστροφή στην Παλμύρα», με φωτογραφίες της κατεστραμμένης συριακής πόλης κ.α. ⇢ Δείτε περισσότερα, εδώ!

Αναφορικά με τις καταστροφές στη Μουσούλη, η UNESCO και η τοπική κοινότητα της Συρίας παρουσιάζουν ομοίως μια εικόνα αισιοδοξίας. Ο παγκόσμιος οργανισμός, στα πλαίσια του έργου «Revive the spirit of Mosul/ Αναβιώστε το πνεύμα της Μοσούλης» δεν επιδιώκει απλά μια προσπάθεια ανοικοδόμησης των κατεστραμμένων μνημείων (βλ. τζαμί Al Nouri, μιναρές Al-Hadba, καθολική εκκλησία Al-Tahera και εκκλησία Al-Saa’a), αλλά και μια πρόκληση «οικοδόμησης της κοινότητας που το ISIS προσπάθησε να καταστρέψει». Στα πλαίσια του έργου, απασχολήθηκαν και συνεργάστηκαν ντόπιοι μουσουλμάνοι και οι χριστιανοί, για την κοινή ανάπλαση θρησκευτικών μνημείων (τζαμί al-Nuri και εκκλησίες al-Saa’a και al-Tahera).

Πηγή βίντεο: BBC YOUTUBE CHANNEL

___________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία/Πηγές:

Curry, A. 2015. Here Are the Ancient Sites ISIS Has Damaged and Destroyed. National Geographic.

Ibold, N. 2020. Perspectives for Aleppo: towards an integrated approach for ‘postconflict’ reconstruction of cultural heritage. Brandenburgische Technische Universität Cottbus-Senftenberg.

Kishkovsky, S. 2021. New hope that ancient Palmyra will be rebuilt after Isis damage. The Art Magazine.

Shaheen, Κ. 2017. Isis destroys tetrapylon monument in Palmyra. Guardian News.

University News, 2016. Protecting cultural heritage in conflict situations. University of Leiden

Unesco. Observatory of Syrian Cultural Heritage: Site of Palmyra. URL: https://en.unesco.org/syrian-observatory/news/site-palmyra

Πηγή εξωφύλλου: Julija Nėjė / Ruins of a statue in the Palmyra museum (BoredPanda)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s