Σπήλαιο Νταβέλη ή Αμώμων (Πεντέλη)

Heritagent Walk

Μιας και ακόμη δεν έχει ανοίξει η πρόσβαση σε αρχαιολογικούς και πολιτιστικούς χώρους λόγω των μέτρων για την πανδημία COVID-19, το σημερινό άρθρο-περιήγηση της στήλης Heritagent Walk θα μας πάει σε ένα μη διαδεδομένο αξιοθέατο με ελεύθερη πρόσβαση. Το Σπήλαιο Νταβέλη (ή Αμώμων) αποτελεί ένα φυσικό μνημείο στο ΝΔ τμήμα του Πεντελικού και σε υψόμετρο 720 μέτρων. Οι δυσκολίες γι’ αυτό ξεκινούν ήδη από τη πρόσβαση στον χώρο μιας και σε περίπτωση που δεν συνοδεύεται κανείς από κάποιον ντόπιο ή έστω κάποιον που έχει ξαναβρεθεί στο μέρος, δε μπορεί να φτάσει με ευκολία στη σπηλιά εξαιτίας της απουσίας σημάνσεων ή άλλων μέσων ενημέρωσης στο μέρος αναφοράς. Παρακάτω σας παραθέτω έναν χάρτη σε περίπτωση που θέλετε να επισκεφτείτε το μέρος οδικώς. Ειδάλλως χρησιμοποιείστε τα ΜΜΜ (446 από στ. Αμαρουσίου, 530 από στ. Κηφισιάς, 450/1 από στ. Χαλανδρίου) για να βρεθείτε στη Πλατεία Νέας Πεντέλης και από εκεί κατευθυνθείτε προς την οδό Γεωργίου Παπανδρέου. Μόλις προσεγγίσετε την οδό Φρυγίας στρίψτε δεξιά και στο τέλος αυτής κάντε αριστερά. Όταν βρείτε την οδό Περικλέους κάντε αριστερά και συνεχίστε στη ροή του δρόμου έως ότου δείτε ένα πλάτωμα στο οποίο συνήθως υπάρχουν παρκαρισμένα αμάξια που έχουν ήδη επισκεφτεί το μέρος. Μπορείτε να φτάσετε εκεί και μέσω της ορεινής κατεύθυνσης προς Κηφισιά, ακολουθώντας την οδό Τενέδου Εύβοιας και βαδίζοντας σε μια διαδρομή προς τα ανατολικά. Μόλις λοιπόν δείτε το πλάτωμα, κατευθυνθείτε στη δεξιά διαδρομή χωματόδρομου και μετά από 5 λεπτά ακολουθείστε τη δεξιά κατεύθυνση μέχρι να δείτε στο αριστερό σας χέρι, το σπήλαιο (διάρκεια πεζοπορίας: περ. 1 ώρα). Σε περίπτωση που αντιμετωπίσετε κάποια δυσκoλία στον εντοπισμό του παρά τις παραπάνω οδηγίες ή τη βοήθεια άλλων βοηθητικών μέσων ⇢ Google Maps & Penteli Topguide, μπορείτε να στείλετε μήνυμα στη πλατφόρμα επικοινωνίας του blog (10:00-22:00).

Μόλις φτάσει κανείς στην είσοδο, ακολουθεί ένας κατηφορικός θάλαμος μήκους 112 μέτρων και μέγιστου πλάτους 40 μέτρων. Στο βάθος του σπηλαίου υπάρχει πέρασμα που οδηγεί σε μια μικρή εδαφική κοιλότητα με νερό ονόματι «λίμνη των νυμφών», όμως λόγω αραιών κατολισθήσεων η προσέγγιση μέσα στο σπήλαιο και κυρίως στα βαθύτερα σημεία του θα πρέπει να γίνεται με ειδικό εξοπλισμό (κράνος, φακός, μποτάκια τύπου πεζοπορίας κ.α.).

Χάρτης με κόκκινη ένδειξη στο μνημείο. Πηγή: Google Maps

Το σπήλαιο κατά την αρχαιότητα

Η πρώτη γνωστή επαφή με το σπήλαιο μοιάζει να γίνεται τον 5ο αι. π.Χ. από λατόμους που εργάζονταν στα πλησιέστερα αρχαία λατομεία του Βριληττού και λάξευαν το γνωστό σε όλους «πεντελικό μάρμαρο». Δίπλα στη σπηλιά μάλιστα υπάρχει και η λεγόμενη οδός της μεταφοράς ή λιθαγωγίας, από την οποία οδηγούνταν τα ογκώδη μάρμαρα προς την Ακρόπολη*. Ο καθηγητής Μανόλης Κορρές μάλιστα, μέσα στις παραπάνω μελέτες του αναφέρει και το ενδεχόμενο λατρείας στον χώρο (πιθανόν ιερό του Πανός), όμως μη έχοντας υλικές μαρτυρίες γι’ αυτό δε μπορούμε να το τεκμηριώσουμε επιστημονικά. Αντιθέτως, σε απόσταση μόλις 100 μέτρων από τη σπηλιά του Νταβέλη βρίσκεται το Νυμφαίο Πεντέλης στο οποίο αποκαλύφθηκε σειρά κατάλοιπων που πιστοποιούν τη λατρευτική ιδιότητα του σπηλαίου από την κλασική έως και τη ρωμαϊκή περίοδο. Διαβάστε περισσότερα γι’ αυτό πατώντας ΕΔΩ!  

Βυζαντινή περίοδος

Όπως έχει γίνει γνωστό και από τον τίτλο, ένα εκ των επικρατέστερων ονομάτων της σπηλιάς είναι «Σπήλαιο Αμώμων» από την αρχαία λέξη άμωμος, δηλαδή αναμάρτητος, αμόλυντος. Η ιστορία πίσω από αυτή την ονομασία απαντάται στους βυζαντινούς χρόνους και συγκεκριμένα στον 6ο αιώνα μ.Χ. όπου το σπήλαιο αποτελούσε ησυχαστήριο μοναχών, λόγω της ηρεμίας που απέπνεε η τοποθεσία για χριστιανούς ασκητές. Η μόνιμη παρουσία τους πιστοποιείται από μικρές δεξαμενές και από ένα τείχος με λειτουργία φράγματος στο στόμιο του σπηλαίου. Η «περίοδος των Αμώμων» θα τελειώσει το 1575 με την εγκατάσταση των μοναχών στον νεοσύστατο τότε ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου (σημερινή Μονή Πεντέλης). Στην είσοδο του σπηλαίου σώζονται σήμερα δυο ναΰδρια τα οποία όμως έχουν υποστεί βεβήλωση τόσο εσωτερικά, όσο και εξωτερικά (βλ. παρακάτω φωτογραφίες). Ο αρχιτέκτονας Χ. Μπούρας τοποθετεί τον Άγ. Νικόλαο (Β) στο 1000 μ.Χ. και ο αρχαιολόγος Π. Λαζαρίδης συμφωνεί πως δεν είναι νεότερος του 10ου αιώνα, παραθέτοντας παράλληλα πως το προγενέστερο ασκηταριό του Αγ. Σπυρίδωνα (Ν) ταυτίζεται χρονικά με τις επιγραφές και τα ανάγλυφα στο εσωτερικό της σπηλιάς (7ο αι. και εξής). Ο τελευταίος μάλιστα βρίσκεται λαξευμένος εντός του σπηλαίου, έχει μικρό μέγεθος και φέρει ακανόνιστο σχήμα στον κυρίως ναό και το ιερό βήμα. Ο ναός του Αγ. Νικολάου από την άλλη, πρόκειται για σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό με χαμηλό τεταρτοκυκλικό τρούλο. Πέραν της ιδιαίτερης εικόνας τους, τα δυο ναΰδρια περιλαμβάνουν και δείγματα εντοίχιας ζωγραφικής των πρώτων δεκαετιών του 13ου αι., τα οποία έπειτα από ενέργειες προστασίας των ναών βρίσκονται σήμερα στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών.

Λεπτομέρειες από το εξωτερικό του ναού του Αγίου Νικολάου.

Εσωτερική άποψη, παρεκκλήσι Αγίου Νικολάου.

Νεότερη εποχή

Το γνωστότερο όνομα του σπηλαίου αντηχεί στο πρόσωπο του Χρήστου Νάτσιου. Ο τελευταίος, με το παρατσούκλι «Νταβέλης» (δηλ. εύρωστος) λέγεται ότι ήταν ένας ιδιαίτερα αγαπητός ληστής του 19ου αι. που παρομοιάζεται στο έργο του με τον Ρομπέν των Δασών, καθώς μαχόταν εναντίον των αδικιών της ελίτ. Η φήμη γύρω από το όνομά του εδραιώθηκε κατά τον Κριμαϊκό πόλεμο, με την απαγωγή του Γάλλου αξιωματικού Μπερτό.  Η αντιστασιακή αυτή ενέργεια έκανε το Παλάτι να καταλάβει τη δύναμη του λήσταρχου και τις Μ. Δυνάμεις να εξαγριωθούν. Αποτέλεσμα αυτού ήταν η απελευθέρωση του αιχμάλωτου έναντι 30.000 δραχμών σε χρυσό, μια πράξη που πιστοποιεί πως ανεξαρτήτως της όποια αλτρουιστικής ιδεολογίας, ο λήσταρχος δεν έπαυε να έχει ως κύριο μέλημα το χρήμα. Άλλοι λαϊκοί θρύλοι ξεπερνούν τις ιστορίες για το έργο του και περνούν στον ερωτικό του βίο. Οι προφορικές ιστορίες γύρω από το όνομά του τον ήθελαν παράνομο εραστή της Σοφί ντε Μαρμπουά (Δούκισσα της Πλακεντίας) και μαζί γεννούν κι άλλες υποθέσεις, όπως μυστικές σήραγγες εντός της σπηλιάς προς εξυπηρέτηση των κρυφών συναντήσεών τους. Κάτι τέτοιο βέβαια μένει μονάχα στη σφαίρα του φανταστικού και των γοητευτικών τοπικών θρύλων, μιας και κατά την περίοδο δράσης του νεαρού λήσταρχου στην Πεντέλη, η Δούκισσα ήταν ήδη νεκρή. Η πιο πιθανή επαφή της Δούκισσας με κάποιον λήσταρχο είναι αυτή με τον Σπύρο Μπίμπιση, ο οποίος λέγεται πως την απήγαγε τον Ιούνιο του 1846.

Ο λήσταρχος Νταβέλης. Πηγή εικόνας: Θεόφιλος Κεφαλάς / Wikimedia Commons

Η σύγχρονη ιστορία και το σήμερα

Τη δεκαετία του 60’ επί επταετίας, η δικτατορική κυβέρνηση μετέτρεψε το αρχαίο λατομείο σε κεντρικό στρατηγείο διοίκησης των επιχειρήσεων. Μέσα στα έργα του προγράμματος πραγματοποιήθηκαν και κάποιες εργασίες έξω από το σπήλαιο, οι οποίες ωστόσο δεν ολοκληρώθηκαν λόγω της πτώσης της χούντας.  

Τη δεκαετία του 80’ τα τούνελ στη σπηλιά της Πεντέλης εντείναν τις εικασίες για ένα ολόκληρο στρατιωτικό σύστημα κάτω από το οποίο δρούσε το ΝΑΤΟ. Αν και το Γενικό Επιτελείο Στρατού (ΓΕΣ) αρνιόταν κάθε ανάμιξη στον χώρο, μετά από δημοσίευμα της 6ης Οκτωβρίου 1977 στην εφημερίδα «Οικονομικός Ταχυδρόμος» έγινε παραδεκτό και από τους ίδιους πως ο στρατός είχε ξεκινήσει άκρως απόρρητα έργα στη σπηλιά. Έναν χρόνο αργότερα στην ίδια εφημερίδα γίνεται λόγος για ανέγερση αποθηκών εφεδρικού τηλεπικοινωνιακού υλικού των Ενόπλων Δυνάμεων στην απαλλοτριωμένη περιοχή της σπηλιάς.

Μετά το 1990 η σπηλιά συνδέθηκε με τελετές παγανιστικού χαρακτήρα και θρύλους γύρω από ουράνια φώτα, ΑΤΙΑ και μυστικιστικά γεγονότα. Σήμερα ο χώρος αν και χρίζει προστασίας και ασφάλειας, προσεγγίζεται από πολλούς για πεζοπορία, αναρρίχηση, αγώνες δρόμου (βλ. Penteli Trace 2016), θεματικές ξεναγήσεις και περίπατο. Μια μόνο επίσκεψη ωστόσο, μπορεί να γεμίσει τον επισκέπτη με διχογνωμία για το φυσικό και πολιτιστικό πλούτο του μέρους και την αναξιοποίητη κατάσταση στην οποία βρίσκεται αυτό. Εκπαιδευτικές δράσεις αρχαιολογικού – γεωλογικού – αθλητικού ενδιαφέροντος, δημιουργία προσομοιωμένων στάσεων στον χώρο προς εξυπηρέτηση μιας καλύτερης και ξεκούραστης εμπειρίας των επισκεπτών και φυλλάδια περιήγησης από διάφορα spot του δήμου Πεντέλης προς την σπηλιά, είναι μονάχα κάποιες πρώτες σκέψεις που μπορούν χωρίς υψηλά κόστη να αναπτύξουν την ποιότητα και την προσβασιμότητα του κηρυγμένου αυτού αρχαιολογικού χώρου. Σας αποχαιρετώ με την ελπίδα να γίνουν αυτές οι προτάσεις πράξεις και με την υπόσχεση να βάλω εγώ ή εσύ που διαβάζεις και ταυτίζεσαι με τα παραπάνω λεγόμενα, ένα λιθαράκι προς την πολιτισμική ανάπτυξη αυτού ή κάποιου άλλου ιστορικού συνόλου που ζητά την βοήθεια μας!

«Να αγαπάς την ευθύνη. Να λες: Εγώ, εγώ μονάχος μου έχω χρέος να σώσω τη γης. Αν δε σωθεί, εγώ φταίω. Να είσαι ανήσυχος, αφχαρίστητος, απροσάρμοστος πάντα. Όταν μια συνήθεια καταντήσει βολική, να τη συντρίβεις«

Νίκος Καζαντζάκης

Λήψη από το εσωτερικό του σπηλαίου. Στο αριστερό άκρο φαίνεται και το ασκηταριό του Αγ. Σπυρίδωνος.

*«Η οδός της μεταφοράς ή λιθαγωγίας άρχιζε από το κάτω πέρας της οδού της “καταγωγής”, ακολουθούσε τη δεξιά πλευρά της ρεματιάς του Χαλανδρίου επί μήκους τεσσάρων περίπου χιλιομέτρων, κατόπιν την αριστερή επί μήκους άλλων τεσσάρων, στη συνέχεια πλησίαζε τη διαδρομή της οδού Κηφισίας με μέρος της οποίας συνέπιπτε και μέσω του σημερινού Εθνικού Κήπου και της νοτίας κλιτύος της Ακροπόλεως κατέληγε αμέσως μετά από τον Ιερόν της Νύμφης σε υψόμετρο 96 μέτρων, όπου ήταν και η διασταύρωσή της με μία άλλη οδό, η οποία (κατά μήκος της δυτικής πλευράς του Ηρωδείου) οδηγούσε προς την Ακρόπολη», αναφέρει ο Μ. Κορρές στο βιβλίο «Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα».

Προσομοίωση διαδρομής της οδού λιθαγωγίας:

Πηγή εικόνας: https://stonenews.eu/wp-content/uploads/2017/09/marp2.jpg

_________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Κορρές, Μ. 1992. Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα. Εκδόσεις Μέλισσα.

Λαμπίρης, Γ. 2015. Η σπηλιά του Νταβέλη και τα μυστικά της νοτιοδυτικής πλευράς του Πεντελικού. Newsbeast.

Στούκας, M. 2016. Η σπηλιά του Νταβέλη: Μύθοι, θρύλοι, φήμες και πραγματικότητα. Εφημερίδα το ΘΕΜΑ.

Μπούρα, Λ. & Μπούρας, Χ. 2002. Η Ελλαδική Ναοδομία Κατά Τον 12ο Αιώνα. Εμπορική Τράπεζα.

Πάλλης, Γ. 2013-4. Τοπογραφικά του αθηναϊκού πεδίου κατά τη μέση βυζαντινή περίοδο (9ος-12ος αιώνας). Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών. Τμήμα Βυζαντινών Ερευνών: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών / Βυζαντινά Σύμμεικτα.

Πετρόπουλος, Δ. 2017. Λήσταρχος Νταβέλης. Η Μηχανή του Χρόνου. ΕΡΤ Α.Ε. (βίντεο).

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s