Μνημεία σε υψηλά ρίχτερ

Πολιτιστική Επικαιρότητα

Η έως τώρα αποτίμηση των πολιτιστικών επιπτώσεων μετά τους σεισμούς στη Θεσσαλία και όχι μόνο…

Τον τελευταίο αιώνα σεισμοί και άλλα ακραία φυσικά φαινόμενα έχουν προκαλέσει σοβαρές καταστροφές που θα έπρεπε να «χτυπούν καμπανάκι» στους αρμόδιους φορείς προστασίας για προληπτικούς ελέγχους και ενημέρωση όλων των πολιτών για τα μέτρα προστασίας σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Αν και τέτοιες οδηγίες υπάρχουν σε δημοσιεύματα της ΓΓΠΠ, η εκπαίδευση των πολιτών σε ατομικό επίπεδο μοιάζει να απουσιάζει σε τέτοιο βαθμό που είναι πιθανό να επιβαρύνει ή ακόμα και να προκαλέσει προβλήματα τόσο στην ίδια τη ζωή τους, όσο και στις περιουσίες τους.

Σε μια χώρα που συγκαταλέγεται μέσα στις 6 πιο σεισμογενείς του κόσμου δεν νοείται να εφησυχαζόμαστε πως γνωρίζουμε για αυτά τα μέτρα μέσα από οδηγίες χρήσης που θα δούμε τελευταία στιγμή ή από τα κρατικά έγγραφα που παραθέτουν πως γνωρίζουμε όλοι γι’ αυτά. Πόσοι από εσάς ξέρετε πως χρησιμοποιείται ένας πυροσβεστήρας με τα μάτια κλειστά; Πόσοι διαθέτετε φακό ή θα παίρνατε πάνω στον πανικό σας κάποιο κινητό και πόσοι γνωρίζετε που να σταθείτε εάν βρίσκεστε σε εξωτερικό χώρο; Πατήστε πάνω στο 🡪 Οδηγίες Προστασίας 🡨 και ενημερωθείτε για την ακεραιότητά σας με ατομική ευθύνη.

Επανερχόμενη στο ζήτημα των σεισμών, το ιδιαίτερο με τη χώρα μας δεν φαίνεται να είναι απλά η συχνότητα του φυσικού αυτού φαινομένου, αλλά η πολυπλοκότητά του. Με αυτό εννοούμε πως ο φλοιός της γης στο γεωγραφικό μας και γειτονικό συγκρότημα διασπάται σε μικρότερα κομμάτια λόγω σύγκρουσης της αφρικανικής και ευρασιατικής πλάκας, οι οποίες πραγματοποιούν κατά μήκος του ελληνικού τόξου (Ιόνιο, Ν. Πελοπόννησος, Κρήτη και Κάρπαθος, με κατάληξη σε Ρόδο και Τουρκία) μετακίνηση 6 εκατοστών/έτος. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την συχνότητα εμφάνισης σεισμών, παρόλο που αυτό σημαίνει πως οι μεγάλοι σεισμοί είναι και πιο αραιοί. (Γ. Παπαδόπουλος, 2019) Σύμφωνα λοιπόν με τις μετρήσεις του Γερμανικού Γεωφυσικού Κέντρου, ο πρόσφατος σεισμός στην Ελασσόνα έφτασε τα 6.3 Ρίχτερ και παρουσιάζει αισθητούς μετασεισμούς που θα ταλαιπωρήσουν λίγο ακόμα την θεσσαλική κοινότητα.

ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ ΣΕΙΣΜΟΥ

Μετά τα επίσημα δελτία τύπου του Υπουργείου Πολιτισμού (ημερομηνία έκδοσης: 3 και 8 Μαρτίου 2021) και τις εκτιμήσεις της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λάρισας, οι ζημιές που προκλήθηκαν μετά τον σεισμό επηρέασαν πολιτιστικά αγαθά τόσο στην περιοχή της Ελασσόνας, όσο και της Λάρισας. Πιο συγκεκριμένα, οι σοβαρότερες καταστροφές απαντώνται στα θρησκευτικά μνημεία: Αγία Παρασκευή Τυρνάβου (19ος αι.) και Άγιος Νικόλαος Κουτσόχερου (17ος αι.). Στην περιοχή του Τυρνάβου, ο ναός Αγ. Αντωνίου (1600 μ.Χ.) παρουσιάζει ρωγμές γύρω από τα παράθυρα και τη θύρα, ενώ στη μονή του Προφήτη Ηλία (τέλη 13ου – αρχές 14ου αι.) έχει αποκολληθεί τμήμα της στέγης και παρατηρείται σκίσιμο στο άνω μέρος του τρούλου.

Έχει επίσης καταστραφεί ολοσχερώς το πλίνθινο κωδωνοστάσιο στον Ιερό Ναό του Αγίου Νικολάου (19ος αι.), ενώ και στην Παναγία Φανερωμένη Τυρνάβου (19ος αι.) φαίνεται πως προκλήθηκαν ρωγμές στο άνω τμήμα του κωδωνοστασίου. Φθορές παρουσιάστηκαν ακόμα, σε δύο ναούς στην περιοχή της Αμυγδαλέας: ναός του Αγίου Νικολάου (19ος αι.) και κοιμητηριακός ναός Αγίου Αθανασίου (16ος – 17ος αι.). Ελαφρότερες μα αισθητές ήταν και οι φθορές σε προθήκες του Διαχρονικού Μουσείου Λάρισας. Το Γενί Τζαμί (τέλη 19ου – αρχές 20ού αι.) τέλος, παρουσιάζει μικρορηγματώσεις στην έσω και έξω τοιχοποιία. Σημειώθηκαν πτώσεις κεράμων και επιχρισμάτων, ενώ ο μιναρές φέρει περιμετρική ρηγμάτωση στο ύψος της στέψης της τοιχοποιίας. Δείτε ολόκληρη την αυτοψία μνημείων εδώ.

Ρωγμή στο βόρειο τμήμα του κοιμητηριακού ναού του Αγίου Αθανασίου. Πηγή εικόνας: ΥΠΠΟΑ

ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΑ ΦΥΣΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ

Όπως προαναφέρθηκε, η Ελλάδα είναι μια χώρα με συχνή σεισμική δραστηριότητα όμως αυτό δε ξεκινά τους τελευταίους αιώνες, αλλά εδώ και εκατομμύρια χρόνια. Ο άνθρωπος μάλιστα προσπαθώντας να καταλάβει τι είναι αυτό που συμβαίνει στη φύση, δημιούργησε αιτιολογικούς μύθους που θα του εξηγούσαν ποιητικά τι σημαίνει αυτό και άλλα παρόμοια φαινόμενα. Για τον σεισμό λοιπόν επινόησε τον γιο του Τάρταρου και της Γης, τον Εγκέλαδο (ἔγκειμαι + λᾶας ή λᾶς / λατ.: lapis ⇒ βρίσκεται/-ομαι + λίθος). Όπως μαρτυρεί και το όνομα του, ο Εγκέλαδος κατέληξε να ζει κάτω από τον φλοιό της γης και ορισμένοι λένε πως ο βράχος που τον καταπλάκωσε είναι είτε η Σικελία, είτε το ιταλικό όρος Αίτνα (Callimachus and Lycophron: 342–343). Κάθε φορά που θυμώνει, αναστενάζει ή προσπαθεί να απελευθερωθεί προκαλεί εκρήξεις ηφαιστείων και σεισμούς.

Σύμφωνα με γραπτές μαρτυρίες αγγείων του 6ου αι. π.Χ. (δείτε εδώ και εδώ) εκείνη που σκότωσε τον Εγκέλαδο φαίνεται πως ήταν η θεά Αθηνά, ενώ οι αναφορές του Παυσανία (Αρκαδικά: 47.1) επιβεβαιώνουν το τέλος του γίγαντα από την Αθηνά με τη ρήξη του άρματός της πάνω του «λόγῳ γινομένης τοῖς θεοῖς πρὸς γίγαντας μάχης ἐπήλασεν Ἐγκελάδῳ ἵππων τὸ ἅρμα».

Η επινόηση των μύθων ως προσπάθεια ερμηνείας των απίθανων στοιχείων της φύσης δεν είναι βέβαια ένα ελληνικό χαρακτηριστικό, αλλά ένα κοινωνικό κατασκεύασμα που συναντάται σε όλον τον κόσμο. Για παράδειγμα στη σκανδιναβική μυθολογία, ο θεός Λόκι ξεγέλασε τον τυφλό θεό του Χειμώνα και εξαιτίας αυτού πέθανε ο θεός Μπαλντρ. Για να τιμωρηθεί τον έριξαν κάτω από έναν βράχο, όπου και θα ζούσε για πάντα. Εκτός αυτού, υπάρχει εκεί ένα φίδι το οποίο όποτε του ρίχνει δηλητήριο πονάει τόσο που τραντάζεται ολόκληρος και προκαλεί σεισμό. Ακόμα, στην ιαπωνική μυθολογία γίνεται λόγος για ένα γατόψαρο που προκαλούσε σεισμούς και μπορούσε να το δαμάσει μονάχα ο θεός Kashima. Ο τελευταίος κρατά πάνω από το γατόψαρο έναν βράχο για να προστατεύει τον κόσμο από τους σεισμούς, όμως καμιά φορά ξεφεύγει και έτσι δημιουργούνται σεισμοί.

Τμήμα από το αέτωμα της Γιγαντομαχίας (Ναός Αθηνάς Πολιάδας): Πιθανή απεικόνιση της θεάς Αθηνάς σε μάχη με τον Γίγαντα Εγκέλαδο, από τον οποίο σώζεται μόνο το πόδι. Πηγή εικόνας και πληροφοριών: Μουσείο Ακρόπολης

ΟΙ ΓΝΩΣΤΟΤΕΡΟΙ ΣΕΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ (ΕΛΛΑΔΑ)

  • Σεισμός στη Σπάρτη (464 π.Χ.)

    Σύμφωνα με κάποιες αποσπασματικές μαρτυρίες του Πλούταρχου (Βίοι Παράλληλοι/Κίμων: 16.4-5 και Βίοι Παράλληλοι/Λυκούργος: 28.12) και του Θουκυδίδη (Ἱστορίαι: 1.101.1-2,1.128.1,2.27.2) προκλήθηκε σεισμός στην περιοχή της αρχαίας Σπάρτης, ο οποίος μάλιστα σημείωσε τεράστιες καταστροφές και δεκάδες χιλιάδες νεκρούς. Το άσχημο αυτό χτύπημα λέγεται πως ήταν τιμωρία από τον θεό Ποσειδώνα λόγω της ιερόσυλης επίθεσης σε είλωτες που είχαν καταφύγει στον βωμό του θεού στο Ταίναρο για άσυλο. Την τραγική κατάσταση εκμεταλλεύτηκαν οι ίδιοι οι είλωτες οι οποίοι τελικά κυρίευσαν την πόλη.

  • Σεισμός στην Αθήνα (427-6 π.Χ.)

    Όπως μαθαίνουμε από τον Θουκυδίδη (Ιστορίαι, από μετ. Ελ. Βενιζέλου: Α.87-9), τον χειμώνα του 427 π.Χ. όπου η Αθήνα βίωνε τον καταστροφικό λοιμό έγιναν πολλοί σεισμοί στην Αθήνα, στην Εύβοια και στη Βοιωτία και πιο δυνατοί στον βοιωτικό Ορχομενό. Το επόμενο έτος (426 π.Χ.), προκλήθηκε ισχυρός σεισμός στην ευρύτερη περιοχή της Αταλάντης και μετατόπισε το ΒΑ τμήμα του Παρθενώνα.

  • Σεισμός στην Κω (411 π.Χ.)

    Ένας ακόμα σεισμός που μας γίνεται γνωστός από αναφορές του Θουκυδίδη (Ἱστορίαι: 8.41.2) είναι αυτός στην Κω Μεροπίδα. Ο ιστορικός επισκέπτεται το μέρος μετά τον σεισμό και καταγράφει πως η πόλη είχε καταστραφεί εντελώς και απουσίαζαν τα τείχη της. Ακόμα, επισημαίνει πως οι κάτοικοι της περιοχής είχαν καταφύγει στα βουνά και αυτό έγινε μια καλή αφορμή για τις λεηλασίες που ακολούθησα στην αφύλακτη και σοκαρισμένη Κω.

  • Σεισμός στη Ρόδο (227 π.Χ.)

    Το 227 π.Χ. τέλος, καταγράφηκε σεισμός 7.2 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ στην πόλη της Ρόδου, ο οποίος προκάλεσε την οριστική καταστροφή του περίφημου Κολοσσού της Ρόδου και τεράστιες πολεοδομικές ζημιές που ερήμωσαν την πόλη. Οι πηγές που μας σώζονται γι’ αυτό το γεγονός είναι του περιηγητή Παυσανία (Κορινθιακά: II.7.1), του Πολύβιου (HISTORIAI: 5.88-9) και του Στράβωνα, με τον τελευταίο να επισημαίνει για την πτώση του μεγάλου αγάλματος του θεού Ήλιου.

Μεγάλοι σεισμοί σημειώθηκαν και κατά την ύστερη αρχαιότητα, με σημαντικότερους αυτούς των ετών: 365, 375, 522 και 551/2 µ.Χ.

ΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ ΜΕ ΤΑ ΜΝΗΜΕΙΑ;

Η λύση στην αντίσταση της κατάρρευσης μνημείων από δονήσεις στον φλοιό της γης απαντάται με την αντισεισμική προστασία και μελέτη τους. Αν ωστόσο η μερική καταστροφή είναι αναπόφευκτη, το πλάνο αντιμετώπισης οφείλει να εξασφαλίζει εργασίες καταγραφής και αποτύπωσης όλων των φθορών, με κύριο στόχο να αποκατασταθούν πρωτίστως οι στερεωτικές ανάγκες του κτηρίου. Φυσικά, αυτές οι εργασίες είναι ευκολότερο να γίνουν σε νεότερα παρά σε αρχαιότερα μνημεία. Για παράδειγμα στα πρώτα μνημεία συναντάμε κατασκευές από πέτρα, τούβλα ή κονίαμα. Οι κύριες βλάβες σε αυτά αφορούν τα κατασκευαστικά υλικά τους, με άμεσες ή έμμεσες ζημιές. Οι τελευταίες παρουσιάζουν τις μεταγενέστερες της κατασκευής δομές (π.χ. διαχωριστικοί τοίχοι) και οι άμεσες την τοιχοποιία, δηλαδή το σύνολο της στατικής λειτουργείας του κτηρίου.

Για τα αρχαία μνημεία, τα οποία είναι κατά το μεγαλύτερο ποσοστό τους κατασκευασμένα από μάρμαρο, η διαδικασία είναι πιο πολύπλοκη και άρα τα μέτρα προστασίας τους πιο σύνθετα. Αν και το υλικό από μόνο του μοιάζει πιο ανθεκτικό από τα προαναφερόμενα, τα βιώματα που έχει υποστεί είναι μεγαλύτερα και αυτό φέρει αθέατους κινδύνους για τις δομές του. Το επόμενο στάδιο αφορά την δομική αποκατάσταση του μαρμάρου με συμπληρώματα ή νέα μέλη (π.χ. με τιτάνιο), κάτι που θα πρέπει να γίνεται με οδηγό τον σεβασμό στην αυθεντικότητα του μνημείου και την επαναφορά του στην αρχική του αισθητική.

Συνεπώς ένα μνημείο θα πρέπει να μελετάτε έτσι ώστε το ιστορικό του να μας φανερώνει και πιθανές μηχανικές καταστάσεις που μπορεί να έχει δεχθεί. Οι μηχανικές φθορές προκαλούνται από σεισμούς, πυρκαγιές, παγετό ή εκρήξεις. Άλλες κατηγορίες είναι οι χημικές (αιτίες: βροχές, ατμοσφαιρική ρύπανση κ.α.), οι βιολογικές (αιτίες: μύκητες, ρίζες φυτών κ.α.) και οι ανθρώπινες (αιτίες: βανδαλισμοί, αμέλεια, νέες χρήσεις κ.α.).

Μαρμαροτεχνία. Πηγή εικόνας: Costaslakafossis

Ποιο είναι το χρέος των αρμόδιων προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς; η πρόληψη! Δεν είναι εφικτό να γνωρίζουμε τι θα συμβεί μελλοντικά, ωστόσο κάθε στοιχείο του δομημένου περιβάλλοντάς γνωρίζουμε ήδη πως είναι ιδιαίτερα ευάλωτο σε ακραία φυσικά φαινόμενα, όπως στους σεισμούς και τις επιπτώσεις που φέρουν. Στο πλαίσιο της Σύμβασης Παγκόσμιας Κληρονομιάς (World Heritage Convention,1972) για την προστασία της παγκόσμιας πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς, δημιουργήθηκαν διάφοροι χάρτες και οδηγοί που προωθούν μια διεπιστημονική προσέγγιση μέσω της συμμετοχής εμπειρογνωμόνων.

Έκτοτε η UNESCO και οι διεθνείς οργανισμοί ICCROM (Διεθνές Κέντρο Μελέτης της Διατήρησης και Αποκατάστασης Πολιτιστικής Ιδιοκτησίας), ICOMOS (Διεθνές Συμβούλιο σχετικά με τα Μνημεία και τους Ιστότοπους) και IUCN (Διεθνής Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης) έχουν κοινοποιήσει μελέτες, αναλύσεις, εργαλεία και σενάρια προς διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ένα από τα βασικότερα εγχειρίδια της UNESCO αποτελεί το «Managing Disaster Risks for World Heritage (2010)» στο οποίο πέραν του προφανούς από τον τίτλο θέματος, αναπαράγονται και κάποιες καίριες ερωτήσεις σχετικά με την τήρηση των απαραίτητων ενεργειών πριν, κατά την διάρκεια και μετά την εκάστοτε καταστροφή.

Ως προς την εθνική άποψη της κατάστασης, οι αρμόδιοι φορείς δημόσιας προφύλαξης και προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς από σεισμούς είναι το Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού μέσα από τη Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς, τη Γενική Διεύθυνση Αναστήλωσης, Μουσείων και Τεχνικών Έργων, την Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακρόπολης (ΥΣΜΑ) και την Ειδική Υπηρεσία Τομέα Πολιτισμού. Παράλληλα και πιο εξειδικευμένα για το θέμα των σεισμών λειτουργεί και ο Οργανισμός Αντισεισμικού Σχεδιασμού και Προστασίας (ΟΑΣΠ), η προαναφερόμενή Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας (ΓΓΠΠ), το Ινστιτούτο Τεχνικής Σεισμολογίας και Αντισεισμικών Κατασκευών (ΙΤΣΑΚ) κ.α.

Όπως μας είχε προϊδεάσει τέλος ο Δρ Γεράσιμος Α. Παπαδόπουλος, οι μετασεισμοί στις πληγείσες περιοχές της Θεσσαλίας συνεχίζονται μέχρι και αυτή την εβδομάδα. Εμείς θα ευχηθούμε την λήξη της δραματικής κατάστασης τόσο για τους κατοίκους και τις περιουσίες τους όσο και για την πολιτιστική κληρονομιά και τη συλλογική διατήρηση της ταυτότητας αυτού του τόπου και της απτής/υλικής ιστορίας του, με την ελπίδα πως οι έως τώρα φθορές θα αποκατασταθούν διεπιστημονικά με σεβασμό στην αυθεντικότητά τους.

___________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Αποστολάκης, Γ., Καρεμπίδου, Χ. 2004: Εργασία 28. Δομική Αποκατάσταση Αρχαίων Μνημείων. 10ο Συνέδριο Φοιτητών Πάτρας «Επισκευές Κατασκευών». Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών.

Θέρμου, Μ. 2008. Τα μνημεία έμαθαν να ζουν με τους σεισμούς. Το Βήμα.

Μπουκοβάλας, Γ., Γκαζέτας, Γ., Κωνσταντόπουλος, Ι., Πιτιλάκης, Κ., Καββαδάς, Μ., Αναστασόπουλος, Ι., Δημητριάδη, Β., 2019: Στρατηγικές για την αντισεισμική προστασία των μνημείων. Θέματα Γεωτεχνικής και Αλληλεπίδρασης ΕδάφουςΜνημείων. ΕΚΠΠΣ & Ο.Α.Σ.Π.

Μπρούσκαρη, Μ. 1974: Μουσείο Ακροπόλεως. Περιγραφικός κατάλογος. Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος

Οικονομοπούλου, Ε. 2018: Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Προστασία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς Έναντι Σεισμού. Μεταπτυχιακή Εργασία. ΔΠΜΣ: Δομοστατικός Σχεδιασμός και Ανάλυση Κατασκευών, ΕΜΠ.

Παπαχατζής, Ν. 1974: Παυσανίου Ελλάδος περιήγησις: Αττικά. Εκδοτική Αθηνών.

Παπαδόπουλος, Γ. 2019: Οι μεγαλύτεροι σεισμοί της Αθήνας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. tvxs, Ανεξάρτητη Ενημέρωση.

Τζαβελέκου, Μ. 2018: Η μυθολογία και οι θρύλοι των σεισμών στην εκπαιδευτική διαδικασία. Μεταπτυχιακή Διατριβή Ειδίκευσης. ΠΜΣ «Στρατηγικές Διαχείρισης Περιβάλλοντος, Καταστροφών και Κρίσεων». Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Chaliakopoulos, A. 2021: Enceladus: The Greek Giant That Shakes The Earth. The Collector.

Pecchioli, L., Panzera, F., Poggi, V. 2020: Cultural heritage and earthquakes: bridging the gap between geophysics, archaeoseismology and engineering. Journal of Seismology.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s