Οι αφηγήσεις του E. Χέμινγουεϊ ως πηγή ιστορικών μαρτυρίων

Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά

«Ο Χέμινγουαιη έφτιαξε μεγάλο έργο γιατί το είχε φτιάξει με μεγάλη καρδιά, που πάντα τον έσπρωχνε όχι μόνο να διαθέτει τις πνευματικές του δυνάμεις, αλλά και να ριψοκινδυνεύει τη ζωή του για να υπερασπιστεί την ανθρώπινη ελευθερία.»Στ. Πρωταίος, Οκτώβρης 1963

Η πρώτη γνωριμία με τον Έρνεστ Χέμινγουεϊ ήρθε το 1918 σε ένα νοσοκομείο του Μιλάνου, όταν συστήθηκε στην Τερέζα από την Αδριανούπολη με τα εξής λόγια «Είμαι ένας Αμερικανός συγγραφέας (…) Μιλήστε μου για την πατρίδα σας, την Ελλάδα.»

Τερέζα, του Φ. Γερμανού. Πηγή: Heritagent blog

Το ιστορικό μυθιστόρημα «Τερέζα» του Φρέντυ Γερμανού στο οποίο και αναφέρομαι παραπάνω, ήταν για εμένα ένα βιβλίο σταθμός. Το δίπολο που με σημάδεψε αφορά τον γοητευτικό διαχωρισμό της ιστορικής αφήγησης, πλάι στην ελαφρότητα του ιδανικού πάθους και του ανεξάρτητου-δυναμικού βίου.

Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος και Μικρασιατική Καταστροφή

Ο Αμερικανός συγγραφέας άρχισε την πολυτάραχη ζωή του μόλις στα 19 του χρόνια. Τον Απρίλη του 1918 και ενώ είχε ξεκινήσει ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος τάχθηκε ως εθελοντής στο υγειονομικό σώμα του ιταλικού στρατού. Το καλοκαίρι του ίδιου έτους τραυματίζεται βαριά (βλ. παραπάνω σύνδεση με νοσοκομείο) και μόλις παίρνει εξιτήριο, γίνεται μέλος του ιταλικού πεζικού. Λίγα χρόνια αργότερα (1922) -αν και άρρωστος από ελονοσία- ταξιδεύει ως ανταποκριτής στο ελληνοτουρκικό μέτωπο.

Έρνεστ Χέμινγουεϊ, Μιλάνο 1918. Πηγή: Wikimedia Commons

Η εποπτεία του θα εστιάσει σε άρθρα γύρω από τη στρατιωτική εκκένωση της Κωνσταντινούπολης και της Ανατολικής Θράκης, αλλά και στο χρονικό του ελληνικού ξεριζωμού. Μέσα από το βιβλίο «Με υπογραφή Χέμινγουεϊ 1920-1922: Ιταλία, Βαλκάνια, Μικρασιατική καταστροφή» μπορεί κανείς να διαβάσει πραγματικές μαρτυρίες για τη φρικαλεότητα των πολέμων και τον βίο των προσφύγων.

Οι πιο ανατριχιαστικές λεπτομέρειες αφορούν περιγραφές γυναικών μαζί με τα νεκρά μωρά τους. Όπως αναφέρει ο ίδιος, ήταν αδύνατον να πείσεις τις μανάδες να τα εγκαταλείψουν. Είχαν στην αγκαλιά τους πεθαμένα μωρά επί έξι ημέρες. Άλλα δημοσιεύματα πάλι, σε εντάσσουν μέσα στο σκηνικό του πολέμου σαν να περιπλανείσαι δίπλα στα γεγονότα:

«Ὅλη μέρα περνάω ἀπὸ δίπλα τους· εἶναι βρώμικοι, κουρασμένοι, ἀξύριστοι, ἀνεμοδαρμένοι στρατιῶτες ποὺ βαδίζουν στὴν καφετιά, ἄγονη θρακικὴ ὕπαιθρο, χωρὶς μπάντες, χωρὶς ὀργανώσεις ἀρωγῆς· τίποτα, ἐκτὸς ἀπὸ ψεῖρες, βρώμικες κουβέρτες καὶ κουνούπια τὴ νύχτα. Εἶναι οἱ τελευταῖοι ἀπὸ τὴ δόξα ποὺ ἦταν κάποτε ἡ Ἑλλάδα. Αὐτό εἶναι τὸ τέλος τῆς δεύτερής τους πολιορκίας, τῆς Τροίας.» (Toronto Star, 3 Νοεμβρίου 1922)

Μεσάνυχτα στο Παρίσι

Η εργασία του στο «The Toronto Star Weekly» είχε ήδη ξεκινήσει το 1920, όμως κάποια χρόνια αργότερα ο ίδιος θα απολυθεί και για αρκετό καιρό θα έρθει αντιμέτωπος με την ανεργία και την έλλειψη χρημάτων. Οι δυσκολίες ωστόσο θα γίνουν το εφαλτήριο μιας πνευματικής ώθησης που θα ανυψώσουν το έργο του, το πάθος του και τον υγιή ανταγωνισμό του για ένα βέλτιστο συγγραφικό αποτέλεσμα.

Αυτό το χαρακτηριστικό αντιλήφθηκα κι εγώ σε μια απρόσμενη δεύτερη επαφή με τον συγγραφέα.

Λίγα χρόνια μετά από το παραπάνω βιβλίο και ενώ είχα περάσει στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, έπεσα πάνω στην ταινία «Midnight in Paris» του Γούντι Άλεν με στόχο να δω κυρίως αναφορές στις πολυαγαπημένες μου δεκαετίες 1920-30 και την παριζιάνικη καλλιτεχνική και πνευματική σκηνή του αιώνα (Πικάσο, Νταλί, Φιτζέραλντ κ.α.).

Κάπου στo πρώτο μισό της ταινίας, ο πρωταγωνιστής-συγγραφέας Γκιλ βρίσκεται μέσα σε μια παμπ με τον Φιτζέραλντ, ο οποίος επιδιώκει να του γνωρίσει έναν σπουδαίο συνάδερφό του. Ο τελευταίος μοιάζει να απολαμβάνει μόνος ένα μπουκάλι κόκκινο κρασί και όταν έρχεται η ώρα να συστηθεί, απαντά «Hemingway» ορίζοντας με αυτό την έναρξη ενός ρόλου που σε αφήνει πνευματικά μουδιασμένο, λόγω της σοβαρότητας, της σιγουριάς και του γοητευτικού εγωισμού με τον οποίο αντιμετωπίζει τον ίδιο του τον εαυτό και το έργο του.

Στην πραγματικότητα ο Ε. Χέμινγουεϊ είχε στενή φιλία με τον Πικάσο και τον Φιτζέραλντ. Γνώριζε όλους τους παραπάνω και πολλούς ακόμα λογοτέχνες ενώ διέμενε στο Παρίσι και διατηρούσε επαφές με την αγαπητή σε όλους Γερτρούδη Στάιν. Μάλιστα, η φήμη των διανοούμενων της εποχής (Lost Generation) δεν άργησε να διαφημίσει και πολλά από τα στέκια που σύχναζαν, όπως το Cafe de Flore, το Dingo Bar, το La Rotonde και το Le Dome Cafe.

Η κουλτούρα αυτής της γενιάς ως αιώνια ποιότητα του Παρισιού περνά και στις νεότερες γενιές μέσα από τη δημοφιλή σειρά του Netflix «Emily in Paris» στην οποία γίνεται συχνά αναφορά για την ιστορική και καλλιτεχνική αξία της γαλλικής πρωτεύουσα και των δημιουργών που γέννησε. Σε κάποιο επεισόδιο μάλιστα, η πρωταγωνίστρια μετά από μια δύσκολη μέρα στη δουλειά, περνά την ώρα της σε κάποιο γραφικό καφέ, μαθαίνοντας με τον πιο τυχαίο τρόπο το παρελθόν του ιστορικού -τελικά- μαγαζιού στο οποίο κάθεται, αλλά και των γύρω παμπ, στα οποία συνήθιζαν να πίνουν οι Χέμινγουεϊ και Πικάσο.

Ισπανικός Εμφύλιος και Αντιφασιστικός Αγώνας

Το 1936, ενώ είχε δουλέψει ως πολεμικός ανταποκριτής και είχε δημιουργήσει μια συγγραφική συλλογή των πολεμικών και συναισθηματικών του βιωμάτων, ξεσπά η φασιστική επανάσταση του Φράνκο «υπό την αιγίδα» των Χίτλερ και Μουσολίνι.

Ο Χέμινγουεϊ βιώνει τα επεισόδια του εμφυλίου ως πολεμικός ανταποκριτής στην αιματοβαμμένη Ισπανία και υπερασπίζεται γραπτώς τη Δημοκρατία.

Τον Ιούλιο του επόμενου έτους γυρίζει στην πατρίδα του και εκφωνεί τον πρώτο και τελευταίο του πολιτικό λόγο, εκφράζοντας μέσα σε όλα πως «…ένας συγγραφέας που αγαπά την αλήθεια, δε μπορεί να ζήσει και να εργαστεί κάτω από τον φασιστικό ζυγό.» Η υποστήριξη του όμως δεν μένει μονάχα στα λόγια και τα γραπτά του. Ο ίδιος έδωσε 40.000 δολάρια προς υποστήριξη της υγειονομικής και φαρμακευτικής κάλυψης του Μετώπου της Δημοκρατίας και έδρασε ως πρόεδρος των «Αμερικανών Φίλων της Ισπανικής Δημοκρατίας».

Σε συνέχεια της δημοκρατικής του πίστης και με αισθήματα ευθύνης, ο συγγραφέας μαζί με τον Γερμανό Σκηνοθέτη Ζόρις Ύβενς δημιούργησαν ένα ντοκιμαντέρ για τον αγώνα της ισπανικής δημοκρατίας, το οποίο προβλήθηκε για πρώτη φορά στον Λευκό Οίκο. Ο δημιουργικός αγώνας θα συνεχίσει με τη συγγραφή του θεατρικού έργου «Πέμπτη Φάλαγγα», με το ξενοδοχείο στο οποίο γράφτηκε το έργο να γίνεται επί τρεις φορές στόχος βομβαρδιστικών επιθέσεων της φασιστικής αεροπορίας.

Οι Ζόρις Ύβενς , Έρνεστ Χέμινγουεϊ και Λούντβιγκ Ρεν κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, 1937. Πηγή: Wikimedia Commons

Η κατακλείδα των προσπαθειών του σφραγίζεται με την έκδοση του δημοφιλούς βιβλίου «Για ποιον Χτυπά η Καμπάνα» το οποίο αποτελεί ένα έργο για το αγωνιστικό πνεύμα του ισπανο-φασιστικού πολέμου και το οποίο μέσα σε 2 μήνες πούλησε στην Αμερική 200.000 αντίτυπα.

«Ποτέ μην θεωρήσετε ότι ο πόλεμος -ανεξαρτήτως του πόσο αναγκαίος ή δίκαιος δείχνει- δεν είναι έγκλημα. Ρωτήστε γι’ αυτό το πεζικό και τους νεκρούς.» – Απόσπασμα από το βιβλίο «Για Ποιον Χτυπά η Καμπάνα»

Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος

Η εμπειρία του συγγραφέα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δημοσιεύεται κυρίως μέσα από μια σειρά αποσπασματικών κειμένων που καλύπτουν τα γεγονότα της περιόδου 1941-1956, στο βιβλίο «Με υπογραφή Χέμινγουεϊ. 1941-1956: Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Αφρική, Κούβα».

Ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ στο σπίτι του στην Κούβα, τέλη δεκαετίας 1940. Πηγή: Ernest Hemingway Photograph Collection. John F. Kennedy Presidential Library and Museum in Boston

Αν και ο Χέμινγουεϊ αρχικά κυνηγούσε γερμανικά υποβρύχια στα ανοικτά των ακτών της Κούβας, όταν πήγε στην Ευρώπη επανήλθε -αν και αργά- στην ιδιότητα του πολεμικού ανταποκριτή. Στο βιβλίο του διαβάζουμε μαρτυρίες από τα πεδία των μαχών και τις διεισδυτικές ανταποκρίσεις του όταν βρισκόταν στην Άπω Ανατολή, έως την Απόβαση στη Νορμανδία, τη Μάχης του Παρισιού, τις περιπέτειας στην αφρικανική ζούγκλα κ.α. Μάλιστα, με την λήξη του πολέμου ο ίδιος τιμήθηκε για την πολεμική του δράση στη Γαλλία με παράσημο ανδρείας.

Ο λόγος που άργησε να ασχοληθεί με την αποτύπωση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν πως σε αυτό το σημείο της ζωής του ενδιαφερόταν περισσότερο για την μυθοπλασία παρά για την δημοσιογραφία, η οποία τον είχε απογοητεύσει.

Τελικά, αν και ο ίδιος δέχτηκε αρκετή κριτική για το μεταπολεμικό του μυθιστόρημα, το «Μέσα απ’ το ποτάμι και τα δέντρα» αποτέλεσε για τον ίδιο το καλύτερο έργο του. Το περιεχόμενο του βιβλίου αναφέρεται στην ανικανότητα του ανθρώπου να αιχμαλωτίσει τα χαμένα του νιάτα και στη δυσκολία απαλλαγής από τα τραύματα. Η δύναμη της αγάπης και το πνευματικό μεγαλείο, γίνεται εδώ η απάντηση του συγγραφέας απέναντι στις φρικαλεότητες του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου.

Το Τελευταίο Έργο του Νομπελίστα και η Βαθύτερη Σκέψη του

Το 1952 εκδίδει το τελευταίο του βιβλίο «ο Γέρος και η Θάλασσα» το οποίο μπορείτε να ακούσετε δωρεάν, εδώ!

Το παραπάνω έργο αποτελεί δικαίως ένα από τα κορυφαία βιβλία της παγκόσμιας λογοτεχνίας, καθώς πρόκειται για μια ιστορία αναμέτρησης του ανθρώπου με τον εαυτό του και τον κόσμο.

Αν κανείς συλλογιστεί πως η τέχνη αποτελεί την προέκταση των αληθινών επιθυμιών ενός ανθρώπου όπως αυτός τις φαντάζεται, τότε ο «τύπος-σύμβολο» ενός συγγραφέα κάνει ακριβώς το ίδιο. Μεγεθύνει τις ιδιότητες του ήρωα ώστε αυτός στο τέλος να αναπαράγει μέσω της υπερβολής του έναν πραγματικό συμβολισμό.

Ο «γέρος» του Χέμινγουεϊ αποτελεί το σύμβολο της αγωνιστικότητας του καθημερινού ανθρώπου, ο οποίος αντικρούεται με την τυφλή αναγκαιότητα. Ο άνθρωπος είναι ελεύθερος μέσα στα πλαίσια που ορίζει η αναγκαιότητά του, δηλαδή οι οικονομικο-κοινωνικές συνθήκες και ο ψυχισμός του, ο οποίος τον διαφοροποιεί από τις γενικεύσεις.

«Μπορεί να ήταν αμαρτία που σκότωσα το μεγάλο ψάρι, θεωρώ πως ήταν, αν και το σκότωσα για να ζήσω.»

«Δε σκότωσες το ψάρι μονάχα για να ζήσεις (…) Το σκότωσες και από περηφάνεια και επειδή είσαι ψαράς.»

Η υπογραφή του Χέμινγουεϊ . Πηγή: Wikipedia

_______________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Γερμανός, Φ. (1997) Τερέζα. Ιστορικό μυθιστόρημα. Εκδόσεις Καστανιώτη

Χεμινγουαίη, Ε. (1963) Ο Γέρος και η Θάλασσα. Εκδοτικός οίκος Δαμιανός

Χέμινγουεϊ, Ε. (2010) Με υπογραφή Χέμινγουεϊ. 1920-1922: Ιταλία, Βαλκάνια, Μικρασιατική καταστροφή. Εκδόσεις Καστανιώτη

Χέμινγουεϊ, Ε. (2019) Με υπογραφή Χέμινγουεϊ. 1941-1956: Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Αφρική, Κούβα. Εκδόσεις Καστανιώτη

Εικόνα εξωφύλλου: Writers Write blog

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s