Γενοκτονία των Αρμενίων (1915)

World Heritagent

Η πρώτη γενοκτονία του 20ού αι. και η δεύτερη μεγαλύτερη μετά το Ολοκαύτωμα του Β’ Παγκοσμίου πολέμου.

Έχει τύχει κατά καιρούς να ασχοληθούμε με την έννοια της ταυτότητας εξαιτίας της φύσης που έχει η πολιτισμική κληρονομιά να εμβαθύνει σε θέματα που ορίζουν το πλαίσιο μιας ομάδας και των κοινών γνωρισμάτων τους που θέτουν «αυτό που δεν πρέπει να ξεχαστεί». Πράγματι, η συλλογική μνήμη ορίζεται σε έναν συγκεκριμένο χώρο, χρόνο και σε κοινές –μεταξύ των μελών- συνήθειες, οι οποίες μέσω της ενωτικής και συναισθηματικής φόρτισης συνθέτουν τη συλλογική ταυτότητα που εμπεριέχει την «κοινή ιστορία», το «κοινό έθνος», τον «κοινό πολιτισμό».

Για αυτήν ακριβώς την ταυτότητα μίλησε και ο Αμερικανός πρόεδρος Τζο Μπάιντεν 106 χρόνια μετά την απέλαση και τις μαζικές θηριωδίες κατά των Αρμενίων, αναγνωρίζοντας επισήμως ότι η συστηματική εξόντωσή τους από τις δυνάμεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στις αρχές του 20ου αι. ήταν γενοκτονία.

Μια τέτοια πράξη φυσικά, δεν αποτελεί μονάχα ιστορικό ντοκουμέντο για την αρμενική ταυτότητα και την παγκόσμια ιστορία, αλλά και μια νέα στάση των Η.Π.Α. απέναντι στη δικαιοσύνη, με την πρωτοβουλία του νέου προέδρου να εκφράζει αυτό που το 2008 ο Μπαράκ Ομπάμα είχε δεσμευτεί να αναγνωρίσει και τελικά δεν τήρησε (2015).

Φωτογραφίες της Γενοκτονίας των Αρμενίων του 1915 στην πλατεία Συντάγματος στην Αθήνα , ως μέρος εκστρατείας ενημέρωσης του κοινού (2016). Πηγή: Wikipedia

Σύμφωνα με ανακοίνωση του Λευκού Οίκου, ο Τζο Μπάιντεν ανέφερε κατά λέξη: «Κάθε χρόνο αυτήν την ημέρα, θυμόμαστε τις ζωές όλων εκείνων που πέθαναν στη γενοκτονία των Αρμενίων της Οθωμανικής περιόδου και δεσμευόμαστε να αποτρέψουμε την επανάληψη μιας τέτοιας θηριωδίας. Ξεκινώντας στις 24 Απριλίου 1915, με τη σύλληψη Αρμενίων διανοουμένων και ηγετών της κοινότητας στην Κωνσταντινούπολη από οθωμανικές αρχές, ενάμισι εκατομμύριο Αρμένιοι απελάθηκαν, σφαγιάστηκαν ή οδηγήθηκαν σε θάνατο σε μια εκστρατεία εξόντωσης. Τιμούμε τα θύματα των Meds Yeghern, έτσι ώστε οι φρικαλεότητες  που έγιναν να μην χαθούν ποτέ στην ιστορία. Και θυμόμαστε έτσι ώστε να παραμείνουμε πάντα σε εγρήγορση ενάντια στη διαβρωτική επίδραση του μίσους σε όλες τις μορφές του. Από αυτούς που επέζησαν, οι περισσότεροι αναγκάστηκαν να βρουν νέα σπίτια και νέες ζωές σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών. Με δύναμη και ανθεκτικότητα, ο Αρμένικος λαός επέζησε και ανοικοδόμησε την κοινότητά του. Με τις δεκαετίες οι Αρμένιοι μετανάστες έχουν εμπλουτίσει τις Ηνωμένες Πολιτείες με αμέτρητους τρόπους, αλλά δεν έχουν ξεχάσει ποτέ την τραγική ιστορία που έφερε τόσους πολλούς από τους προγόνους τους στις ακτές μας. Τιμούμε την ιστορία τους. Βλέπουμε αυτόν τον πόνο. Επιβεβαιώνουμε την ιστορία. Το κάνουμε αυτό όχι για να κατηγορούμε, αλλά για να διασφαλίσουμε ότι αυτό που συνέβη δεν θα επαναληφθεί ποτέ. Σήμερα, καθώς θρηνούμε ό,τι χάθηκε, ας στρέψουμε επίσης τα μάτια μας στο μέλλον – στον κόσμο που θέλουμε να χτίσουμε για τα παιδιά μας. Έναν κόσμο που δεν θα έχει το στίγμα της μισαλλοδοξίας, όπου θα γίνονται σεβαστά τα ανθρώπινα δικαιώματα και όπου όλοι οι άνθρωποι θα μπορούν να συνεχίσουν τη ζωή τους με αξιοπρέπεια και ασφάλεια. Ας ανανεώσουμε την κοινή μας αποφασιστικότητα να αποτρέψουμε μελλοντικές φρικαλεότητες οπουδήποτε στον κόσμο. Και ας συνεχίσουμε τη θεραπεία και τη συμφιλίωση για όλους τους ανθρώπους του κόσμου. Ο αμερικανικός λαός τιμά όλους εκείνους τους Αρμένιους που χάθηκαν στη γενοκτονία που ξεκίνησε πριν από 106 χρόνια σήμερα.» Διαβάστε την επίσημη ανακοίνωση εδώ!

Προτού εξετάσουμε τις αντιδράσεις της Τουρκικής κυβέρνησης, θα πρέπει πρώτα να ρίξουμε μια ματιά στα γεγονότα που όρισαν μια τέτοια δήλωση ως viral στα μέσα ενημέρωσης και κατ΄ επέκταση ως πολύτιμη πηγή για τις σελίδες της παγκόσμιας ιστορίας.

Το Παρασκήνιο των Τραγικών Γεγονότων

Βρισκόμαστε στις αρχές του 20ου αι. εκεί οπού 2,5 εκατομμύρια Αρμένιοι (φτωχοί αγρότες στην πλειονότητά τους) διέμεναν σε επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και σε εδάφη της Ρωσίας. Οι Αρμένιοι της Ανατολικής Ανατολίας* ζούσαν μαζί με Κούρδους νομάδες, με τους τελευταίους να έχουν την εύνοια των δικαστών και αυτό να τους ενδυναμώνει ακόμα περισσότερα στα μάτια των Αρμενίων.

Αυτό βέβαια δεν ίσχυε για όλους τους Αρμένιους, μιας και ορισμένοι είχαν συνδεθεί με το διεθνές εμπόριο των δραστηριοτήτων του 17ου και 18ου αι. ως τεχνίτες και έμποροι. Η Αρμενική ελίτ όπως είχαν χαρακτηριστεί, αν και βρίσκονταν σε καλύτερη μοίρα από τους υπόλοιπους ομοεθνείς τους, είχαν ως μόνιμο εχθρό την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Το Νεοτουρκικό κίνημα του 1908 και η άνοδος των Νεότουρκων στην εξουσία, έφεραν πολύ γρήγορα καταστροφικές επιπτώσεις στο οθωμανικό κράτος και τις χριστιανικές κοινότητες. Στη συνέχεια, η ταπεινωτική ήττα στον Βαλκανικό Πόλεμο, οδήγησαν σε μια ριζοσπαστικοποίηση της εξουσίας και τελικά στην πραγματοποίηση του πραξικοπήματος του Μπαμπ-ι Αλι στις 23 Ιανουάριου 1913.

Η μεταγενέστερη συμμετοχή στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και η κρίση που επέφερε το ρωσικο-οθωμανικό μέτωπο, όπως και η στάση των «ανώτερων» μουσουλμάνων απέναντι στις οικονομικές και πολιτικές επιτυχίες των Αρμενίων, δημιούργησαν -σταδιακά- μια μόνιμη στάσης κατηγορίας των Αρμενίων για προδοσία.

Στις 24 Απριλίου 1915, η αστυνομία της Κωνσταντινούπολης μετά από εντολή του υπουργού Εσωτερικών Ταλάτ Πασά συλλαμβάνει στην Κωνσταντινούπολη περίπου 250 Αρμένιους διανοουμένους (δημοσιογράφους, πολιτικούς, συγγραφείς, γιατρούς κ.α. ανθρώπους του πνεύματος). Οι περισσότεροι από τους άνδρες που συνελήφθησαν σκοτώθηκαν ή βασανίστηκαν. Έκτοτε, η 24η Απριλίου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα Μνήμης για την Αρμενική Γενοκτονία και τιμάται κάθε χρόνο από την Αρμενική διασπορά και όχι μόνο.

Γράφημα κρατών που αναγνωρίζουν τα ιστορικά γεγονότα του 1915 ως γενοκτονία. Πηγή: Wikipedia

Λίγο μετά την ήττα στο Σαρίκαμις (1915), η οθωμανική κυβέρνηση άρχισε να απελαύνει τους Αρμένιους καθώς θεωρούνταν «εθνική απειλή». Τον Μάιο του ίδιου έτους, το Οθωμανικό Κοινοβούλιο ψήφισε νομοθεσία που επέτρεπε την απέλαση και αυτή η πράξη συνοδεύτηκε από μαζικές δολοφονίες. Σύμφωνα με τον Νόμο Tehcir, γυναίκες, παιδιά, γέροντες και ανάπηροι στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στα βάθη της Ανατολίας και την έρημο της Συρίας (Χαλέπι).

Ο αριθμός των Αρμενίων νεκρών ήταν πάντοτε αμφισβητούμενος. Οι εκτιμήσεις των ιστορικών κάνουν λόγο για 600.000-1.000.000 σφαγές και θανάτους Αρμενίων, ενώ η Τουρκία εκτιμά ότι το σύνολο ήταν πλησιέστερο στους 300.000 θανάτους.

Ρώσοι στρατιώτες απεικονίστηκαν στο πρώην αρμενικό χωριό Sheykhalan (1915). Πηγή: Wikipedia

Μέχρι το τέλος του πολέμου, σε ποσοστό μεγαλύτερο του 90% των Αρμενίων είχαν φύγει εντελώς από τα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, διαγράφοντας μαζί την άυλη και υλική κληρονομιά τους. Οι περιουσίες των Αρμενίων δόθηκαν σε μουσουλμάνους πρόσφυγες, γυναίκες και παιδιά αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις αρμενικές τους ταυτότητες και να εξισλαμιστούν, ενώ ο ιστορικός David Fromkin στο βιβλίο του «A Peace to End All Peace» αναφέρει για τα παραπάνω γεγονότα πως «Ο βιασμός και ο ξυλοδαρμός ήταν συνηθισμένος. Εκείνοι που δεν σκοτώθηκαν αμέσως οδηγήθηκαν σε βουνά και ερήμους χωρίς φαγητό, ποτό ή καταφύγιο. Εκατοντάδες χιλιάδες Αρμένιοι τελικά υπέκυψαν ή σκοτώθηκαν.»

Η Θέση της Τουρκίας

Όπως είδαμε και παραπάνω, η Τουρκία μοιάζει να απορρίπτει αυτά τα δεδομένα. Η αντίθεση και η σύγχυση που δημιουργείται έως και σήμερα, αφορά τον αριθμό των θυμάτων, αλλά και το κατά πόσον τα τραγικά γεγονότα ήταν συστηματικά και στόχευαν στην εξολόθρευση της εθνικής ταυτότητας των Αρμενίων.

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν σε δήλωση του προς τον Αρμένιο Πατριάρχη στην Κωνσταντινούπολη ανέφερε πως «Κανείς δεν εκμεταλλεύεται το γεγονός ότι οι συζητήσεις – οι οποίες θα έπρεπε να διεξάγονται από ιστορικούς – πολιτικοποιούνται από τρίτους και γίνονται ένα μέσο παρέμβασης στη χώρα μας», δίνοντας έτσι μια άτυπη απάντηση στο ιστορικό «χαστούκι» του Μπάιντεν, απαξιώνοντας τον κατά κάποιον τρόπο ως «τρίτο».

Παρόμοια στάση κράτησε και ο Υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, ο οποίος απέρριψε τις δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου δημοσιεύοντας μέσω Twitter πως «τα λόγια δεν αλλάζουν και δεν ξαναγράφουν την ιστορία» και συνέχισε με την παρακάτω δήλωση:

Μια ακόμα απάντηση από την πλευρά της Τουρκίας ήταν και εκείνη του Ιμπραΐμ Καλίν,  εκπροσώπου του Τούρκου προέδρου, ο οποίος καταδίκασε και απέρριψε σθεναρά τις δηλώσεις του Αμερικανού Προέδρου, συμβουλεύοντάς τον μάλιστα να κοιτάξει το παρελθόν και το παρόν της ίδιας του της χώρας, ενώ λίγες ώρες αργότερα συνέχισε με tweets που θέλουν τη στάση του Μπάιντεν να έγκειται σε συμφεροντολογική «πολιτικοποίηση της ιστορίας».

Ο όρος «γενοκτονία» (genocide) αφορά βίαια εγκλήματα που διαπράττονται εις βάρος μιας ομάδας με στόχο το φυσικό αφανισμό της. Μια τέτοια δήλωση υψηλής πολιτικής και διπλωματική σημασίας έρχεται να τεντώσει κι άλλο τις σχέσεις ΗΠΑ – Τουρκίας. Πάραυτα, η Αμερικανίδα αξιωματούχος επισημαίνει πως ο στόχος της αναγνώρισης του μεγέθους του ιστορικού γεγονότος της περιόδου 1915-1923 είναι «να αποδοθεί τιμή στα θύματα, όχι να κατηγορηθεί οιοσδήποτε».

*Ανατολία: Βρίσκεται στο ανατολικότερο τμήμα της Τουρκίας, στα σύνορα με το Ιράν και το Ιράκ. Η Ανατολική Ανατολία αντιστοιχεί στην περιοχή του Τουρκικού Κουρδιστάν αλλά και της νότιας Αρμενίας.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Βιστωνίτης, A. 2015. Η πρώτη γενοκτονία του 20ού αιώνα στοίχισε τη ζωή σε 1,5 εκ. ανθρώπους. Το Βήμα

Φιλιππίδου, Α. 2014. Διδακτορική Διατριβή. Το κίνημα των Νεοτούρκων και οι επιπτώσεις του στις ελληνικές κοινότητες της οθωμανικής αυτοκρατορίας (1908-1922). Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών. Τμήμα Κοινωνιολογίας.

Humeyra Pamuk. In historic move, Biden says 1915 massacres of Armenians constitute genocide. April 25, 2021. Reuters .

Ronald Grigor Suny Armenian Genocide.Turkish-Armenian history. 19 Μαΐου 2020. Britannica .

JOHN KIFNER. Armenian Genocide of 1915: An Overview. New York Times.

Q&A: Armenian genocide dispute. BBC News

2015. Barack Obama will not label 1915 massacre of Armenians a genocide. The Guardian

Φωτογραφία εξωφύλλου: Γυναίκα γονατιστή δίπλα σε ένα παιδί σε μια από τις πορείες θανάτου στην έρημο κοντά στον δρόμο προς το Χαλέπι. Πηγή: Το Βήμα

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Γενοκτονία των Αρμενίων (1915)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s