ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΟΡΘΙΑΣ ΑΡΤΕΜΙΔΟΣ

Heritagent Walk

της Λυδίας Ελέσας Βλάχου

Το σημερινό Heritagent Walk μας βρίσκει σε μια από τις πιο φημισμένες πόλεις της Λακωνίας, παρέα με τη μόνιμη κάτοικο Σπάρτης και ενεργή φοιτήτρια αρχαιολογίας Ελέσα Βλάχου (για τους φίλους Ελέσσα!).

Όπως θα έχει γίνει ήδη κατανοητό από τον τίτλο, θα απολαύσουμε -μαζί της- μια γραπτή ξενάγηση αρχαιολογικού ενδιαφέροντος που θα μας βοηθήσει να έρθουμε σε επαφή με το σήμερα και το χτες του Ιερού της Όρθιας Αρτέμιδος, μιας αρχαιολογικής θέσης που λίγοι γνωρίζουν και ακόμα λιγότεροι προσεγγίζουν. Ποιο είναι αυτό το Ιερό και ποια ιστορία κρύβει από πίσω του;

Συζητώντας και εξερευνώντας κανείς τις αρχαιότητες της Σπάρτης, ένα σημαντικό χώρο που θα παραβλέψει ή απλά θα ξεχάσει είναι το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος. Δύο είναι κατά τη γνώμη μου οι λόγοι για αυτό. Πρώτα απ’ όλα ο χώρος αυτός βρίσκεται σε μία δυσεύρετη τοποθεσία στην οποία για να παρευρεθεί κάποιος θα πρέπει είτε να ζει εκεί είτε να γνωρίζει την ύπαρξη του ιερού. Έπειτα, παρά τις έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί για αυτό το χώρο παραμένει ο λιγότερο γνωστός στο ευρύ κοινό. Το γεγονός αυτό χαρακτηρίζεται από μία ειρωνεία αν σκεφτεί κανείς πως θεωρητικά η πόλη της Σπάρτης αποτελεί μία από τις γνωστότερες αρχαίες πόλεις-κράτη ανταγωνιζόμενη (ακόμα και σήμερα) την Αθήνα. Πρακτικά όμως τα αρχαιολογικά κατάλοιπα που έχουν έρθει στο φως στην ευρύτερη περιοχή της πόλης είναι τρομερά δυσανάλογα με αυτά που θα περίμενε κανείς.

Δορυφορικό στιγμιότυπο της Σπάρτης, με σημειωμένη τη θέση του Ιερού στα Βόρεια. Πηγή εικ.: Google Maps

Το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος, λοιπόν, βρίσκεται στο βόρειο άκρο της σύγχρονης πόλης, σε μη κατοικημένη περιοχή, όπου για να την επισκεπτεί κάποιος θα πρέπει να διασχίσει ένα πολυεπίπεδο αγροτικό δρόμο μερικών ωστόσο μέτρων. Κατά την αρχαιότητα στο σημείο αυτό βρισκόταν ο συνοικισμός των Λιμνών, για αυτό και αποκαλείται από κάποιους Ορθία Άρτεμις ή Λιμνάτις. Η περιοχή στην οποία έχει κατασκευαστεί χαρακτηρίζεται ελώδης καθώς βρίσκεται κοντά στις όχθες του ποταμού Ευρώτα, γεγονός που δημιουργεί μία μεγάλη απορία στον θεατή – ή μελετητή – , γιατί εκεί; Πρωτού όμως απασχοληθούμε με αυτό το ερώτημα είναι απαραίτητο να αναφερθούμε στα γενικά χαρακτηριστικά του ιερού, αλλά και στο όνομά του.

Το ιερό γνώρισε αρκετές φάσεις. Ο πρώτος ναός του χρονολογείται από τους περισσότερους στον 9ο αιώνα π.Χ., ενώ κάποιοι υποστηρίζουν και τον 10ο αιώνα π.Χ*, σύμφωνα με ευρήματα της γεωμετρικής περιόδου. Αν αυτό αληθεύει τότε γίνεται λόγος για έναν από τους πρωιμότερους ναούς του ελλαδικού χώρου. Ο Gruben αναφέρει ότι το κτίσμα ήταν τετράγωνο με διαστάσεις 4,5 x 12 μ. Επιπλέον, υποστηρίζει πως έχει γίνει προσεκτική μελέτη ανάδειξης και κατ’ επέκταση στήριξης του σηκού ώστε να προβληθεί η δύναμη και το κύρος του λατρευτικού αγάλματος, του οποίου όμως σε αυτήν την φάση δε γνωρίζουμε τη μορφή του. Στην πρώτη αυτή φάση το ιερό σχετίζεται πιθανόν με τη λατρεία της Ορθίας που επρόκειτο για μία χθόνια θεότητα όμοια με εκείνη της γονιμότητας, που λατρευόταν  κατά τη μυκηναϊκή περίοδο (1600 – 1100 π.Χ.). Στη δεύτερη φάση και ενώ βρισκόμαστε πλέον στους ιστορικούς χρόνους δηλαδή κατά τον 8ο ή  7ο αιώνα π.Χ. η θεά ταυτίστηκε με την Άρτεμη, ούσες και οι δύο θεές της γονιμότητας ενώ στο ιερό τοποθετούνται πέτρινα θεμέλια. Το ιερό λειτούργησε έως και τον 6ο αιώνα π.Χ όπου κατεστράφη από πλημμύρα.

Ένας τρίτος ναός δημιουργήθηκε στο ιερό, το οποίο γνώρισε την ακμή αλλά και την επέκταση στην τρίτη του φάση κατά τους αυτοκρατορικούς χρόνους (31 π.Χ. – 476 μ.Χ.). Συγκεκριμένα, σύμφωνα με μία αναθηματική πλάκα του Ξενοκλή ο ναός πρέπει να ήταν δίστηλος εν παραστάσι ενώ ανατολικά του ναού χτίστηκε ένα αμφιθέατρο και δημιουργήθηκε νέος μεγαλύτερος βωμός εγγύτερα του ναού.  Το αμφιθέατρο ήταν ένα εξαιρετικό δημιούργημα αρχιτεκτονικά. Αποτελούσε ένα επιβλητικό πεταλόσχημο κατασκεύασμα διαμέτρου 54 μ. Το κοίλο μέρος του διακοπτόταν στο Δυτικό τμήμα (στη θέση του άλλοτε αρχαϊκού ναού και του βωμού του) που τη θέση έπαιρνε η ορχήστρα ενώ η πρόσοψη θύμιζε σκηνή του ελληνικού θεάτρου. Η μέριμνα δεν περιορίστηκε στην επιβλητική εμφάνιση αλλά εισχώρησε καλά στη στατική μελέτη του κτηρίου. Τα ειδώλια των κατώτερων σειρών στήριζε ένας εσωτερικός δακτύλιος πάχους 3,5 μ. που διακοπτόταν από δύο κλίμακες. Τα ειδώλια της εξωτερικής πλευράς στήριζαν ακτινωτά διατεταγμένοι δακτύλιοι. Σειρά πεσσών και αψίδων στήριζαν τον εξωτερικό τοίχο σχηματίζοντας κυκλικό καμαροσκεπή διάδρομο.

Κάτοψη Ιερού Ορθίας Αρτέμιδος. Πηγή εικ.: Διάζωμα.

Γιατί όμως σε μία ρωμαϊκή περίοδο να γίνει οποιαδήποτε επέκταση σε ένα ιερό στη Σπάρτη; Στο ιερό, ήδη από την αρχαϊκή εποχή (μέσα 8ου αιώνα π.Χ – αρχές 5ου αιώνα π.Χ) διαδραματιζόταν η τελετή της αγωγής. Πρόκειται για μια διαδικασία κατά την οποία οι νέοι ή έφηβοι υπέμεναν τη μαστίγωση ολοκληρώνοντας την βασική τους εκπαίδευση και εισερχόμενοι στην ενήλικη πλέον φάση της ζωής τους. Η σκληρή αυτή τελετουργία πολλές φορές κατέληγε με τον θάνατο όσων νέων δεν είχαν κατορθώσει να σκληραγωγηθούν κατά τα πρότυπα της Σπαρτιατικής αγωγής. Στη διαδικασία αυτή συμμετείχε η ιέρεια του ναού η οποία κρατούσε το ξόανο της θεάς, το οποίο προοριζόταν να δώσει αντοχή και δύναμη στους συμμετέχοντες ώστε να ολοκληρώσουν με επιτυχία τη δοκιμασία αυτή. Όσοι το κατάφερναν, οι βωμονίκες, πέρα από την τιμή και δόξα που τους συνόδευε, λάμβαναν ως έπαθλο μία λαξευμένη λίθο με προσκολλημένο σε αυτό ένα δρεπάνι. Η ευρύτερη όμως γιορτή προς τιμήν της θεάς ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής και συμμετείχαν κάτοικοι άλλων πόλεων-κρατών απ’ όλη την Ελλάδα. Εκτός από την τελετή της μαστίγωση λάμβαναν χώρα γυμνικοί και μουσικοί αγώνες. Επιπλέον, όσοι συμμετείχαν στη μαστίγωση έπρεπε πρώτα να συμμετάσχουν σε ένα αγώνισμα κατά το οποίο έπρεπε να κλέψουν όση μεγαλύτερη ποσότητα τυριού μπορούσαν μέσα από τον ναό, το οποίο όμως περιβαλλόταν από φύλακες.

Υποθετική αποκατάσταση του Ιερού κατά την τελική του φάση. Πηγή εικ.: Διάζωμα.

Σημαντικός παράγοντας για το ιερό ήταν σαφώς το ξόανο της θεάς. Γύρω από αυτό, η επικρατέστερη ερμηνεία είναι περισσότερο μυθοπλαστική παρά ρεαλιστική. Υποστηρίζεται από τον ο Παυσανία (III, 16) ότι:  «καλούσιν δε οὐκ Ὀρθίαν ἀλλά και Λυγοδέσμαν την αὐτήν, ὃ,τι ἐν θάμνῳ λύγων εὐρέθη περιειληθείσα δε ἡ λύγος ἐποίησε τό ἂγαλμα ὀρθόν». Αποκαλείται γι’ αυτό το λόγο και Λυγοδέσμα. Το ξόανο λοιπόν κλάπηκε από τον Ορέστη και την Ιφιγένεια από την Ταυρική Χερσόνησο. Το αποτέλεσμα της πράξης ήταν να πέσουν συμφορές στην πόλη και γι’ αυτό οι Σπαρτιάτες αναζήτησαν λύση στο μαντείο. Ο χρησμός υπαγόρευσε τη θυσία ενός ανθρώπου για τον κατευνασμό της θεάς. Πράγματι, η θυσία γινόταν με κλήρο μέχρι την παύση της από το νομοθέτη Λυκούργο αντικατάσταση της από την τελετή της αγωγής.

Ειδώλιο φτερωτής θεάς, ίσως της Άρτεμις Ορθίαςτέλη 7ου – 6ου αιώνα π.Χ. Πηγή εικ.: Μητροπολιτικό Μουσείο Ν. Υόρκης

Τα ευρήματα που έχουν αποκαλυφθεί στο ιερό ποικίλουν. Υπάρχουν τα έπαθλα των βωμονίκων που προαναφέρθησαν καθώς και η επιτύμβια πλάκα του Ξενοκλή. Επιπλέον σημαντικά τεκμήρια που μας πληροφορούν για την αρχιτεκτονική του ναού αποτελούν θραύσματα που σώζονται από ένα αρχαϊκό μοντέλο του ναού της Ορθίας Αρτέμιδος. Το σημαντικότερο θραύσμα από κοκκινωπό- καφέ πηλό χρωματισμένο με σκούρο καφέ προς μαύρο χρώμα και λευκό επίχρισμα χρονολογείται τον 7ο – αρχές 6ου αιώνα (το αργότερο κατά το διάστημα 570 – 560 π.Χ). Ένα άλλο εύρημα που ονομάστηκε Δίσκος 2589 πάλι από κοκκινωπό-καφέ πηλό έδωσε πλούσιο υλικό στους μελετητές για την κατανόηση του αρχιτεκτονικού διακόσμου του ναού αλλά και της διάταξης των επιμέρους μελών του.

Θραύσμα από μοντέλου του Αρχαϊκού ναού. Αριστερά: εμπρόσθια όψη, Δεξιά: οπίσθια όψη. Πηγή εικ.: A Fragment of an Archaic Temple Model from Artemis Orthia, Sparta by R. W. V. Catling)                               

Η διττή ονομασία του ιερού έχει δεχθεί πολλές ερμηνείες ήδη από την αρχαιότητα.. Ο Πίνδαρος (54) αρχικά ερμηνεύει τη λέξη ορθωσία ως «ὀρθοί ἐκ σωτηρίαν ἤ ὀρθοί τους γενομένους» ενώ ήδη έγινε λόγος για την αναφορά από τον Παυσανία. Πιο πρόσφατη όμως και διεξοδικότερη έρευνα πάνω στην ονομασία έχει κάνει ο H. J. Rose που ισχυρίζεται ότι ο όρος Ορθία, που εμφανίζεται με ποικίλες ορθογραφίες, έχει χρησιμοποιηθεί για το μεγαλύτερο χρονικό διάστημα του ιερού. Το πρώτο αρχαιολογικό τεκμήριο μέχρι στιγμής για την ονομασία του ιερού προκύπτει από μία επιγραφή της Φλαβικής εποχής κατά την οποία χαρακτηρίζεται Άρτεμις Ορθία. Ακόμα και αν οι δύο θεές δεν ταυτίζονται απόλυτα, ο συνδυασμός τους πιθανόν να πήγαζε από την κοινή τους ιδιότητα ως προστάτιδες της γονιμότητας.** Μία άλλη ερμηνεία προέρχεται από την Jane Carter, η οποία υποστηρίζει πως η Ορθία ταυτίζεται με την ανατολική θεότητα Askherah ή Tanit και «ταξίδεψε» μέχρι τη Σπάρτη μέσω των Φοινίκων. Είναι δύσκολο βέβαια η λατρεία μίας θεότητας μαζί με τους συμβολισμούς που τις έχει προσδώσει ένας πολιτισμός να μεταφερθούν αυτούσια από μία κουλτούρα σε μία άλλη. Ίσως γι’ αυτό να έγινε η σύνδεση με την Άρτεμη αργότερα, ώστε η νέα θεότητα να προσδιοριστεί στα δεδομένα της Σπάρτης και να επιβιώσει με τα χρόνια. Ωστόσο, μία απόλυτη ερμηνεία ακόμα δεν έχει δοθεί για την ονομασία.

Μέσα από τις επιγραφές που έχουν βρεθεί πληροφορούμαστε τόσο για το ίδιο το ιερό όσο και για το ευρύτερο πλαίσιο της Σπάρτης. Σημαντική μελέτη με βάση αυτές τις επιγραφές πραγματοποιήθηκε γύρω από το θέμα της εξέλιξης της λακωνικής γλώσσας κατά την αυτοκρατορική εποχή, από τον γλωσσολόγο Tore Rovs Kristoffersen. Συνοψίζοντας τη μελέτη του υποστήριξε ότι είναι πιθανόν μία μορφή της Τσακωνικής διαλέκτου, που τη συναντά κανείς ακόμα και σήμερα στην εξελιγμένη της βέβαια μορφή, να επιβίωσε ήδη από τότε στην ανατολική  ακτή της Λακωνίας. Επιπλέον βασικό ρόλο εκείνη την εποχή έπαιζε η Κοινή, διάλεκτος που ήταν κοινώς αποδεκτή στον ελλαδικό χώρο, και όχι μόνο, και γνώριζαν οι περισσότεροι. Ένα κράμα της τοπικής διαλέκτου και της Κοινής συναντάται σε επιγραφές του ιερού ενώ παράλληλα έχουν βρεθεί και οι δύο αυτούσιες σε διαφορετικές επιγραφές.

Περιηγητές του 18ου και 19ου αιώνα, κατέγραψαν σε αναφορές τα εναπομείναντα κατάλοιπα του Ιερού της Ορθίας Αρτέμιδος. Ήταν η εποχή που η αρχαιολογία ξεκινούσε τα πρώτα της βήματα ως επιστήμη της Ιστορίας της Τέχνης αρχικά. Βάσει της αύξησης του ενδιαφέροντος για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, η Γαλλική Επιστημονική Αποστολή το 1829 αποτυπώνει τα θεμέλια ενός κυκλοτερούς οικοδομήματος στο ιερό. Ενώ το 1906 – 1910 η Αγγλική Αρχαιολογική Σχολή της Αθήνας πραγματοποιεί εκτεταμένη ανασκαφή με υπεύθυνο τον R. M. Dawkins αποκαλύπτοντας το ιερό. Το αμφιθέατρο, δυστυχώς υπέστη φθορές λόγω των ιδιαίτερων κλιματολογικών συνθηκών. Την περίοδο 2006 – 2008 στα πλαίσια του προγράμματος «Ανάδειξη – ανάπλαση αρχαιολογικών χώρων και μνημείων της περιοχής του Ευρώτα στη Σπάρτη» η τέως Ε’ ΕΠΚΑ μερίμνησε για την φροντίδα και την αξιοποίηση του Ιερού της Ορθίας Αρτέμιδος.

Χρόνια πολλά, Καλό Πάσχα σε όλους!

Πληροφορίες Επίσκεψης

Ο αρχαιολογικός χώρος είναι επισκέψιμος κατόπιν συνεννόησης με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας

Τηλέφωνο Επικοινωνίας: 2731023315

*Ο Gruben αναφέρεται στον 10ο αιώνα π.Χ. χωρίς προβληματισμούς.

**Η Άρτεμις φυσικά είναι προστάτιδα των ζώων, θεά του κυνηγιού και βουνών.

______________________________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Αμφιθέατρο Ιερού Ορθίας Αρτέμιδας: Διάζωμα

Θέμος, A. Ιερό Ορθίας Αρτέμιδος: Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού 

Παπαχατζής, Ν.1981. Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησις: Κορινθιακά και Λακωνικά. Εκδοτική Αθηνών

Waugh, N. 2009. Visualizing fertility at Artemis Orthia’s site. British School at Athens Studies

Φωτογραφία εξωφύλλου: The remains of the Temple of Artemis Orthia in Sparta, Laconia. Πηγή: Wikimedia Commons

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s