Η Ενσυναίσθηση ως Εργαλείο Πολιτισμικής Έρευνας

World Heritagent

«Πάντα θέλω να είμαι όπου με χρειάζονται, να βλέπω με την ψυχή και τα μάτια τους. Η αποστολή μου είναι να σας αφηγηθώ την ιστορία, ώστε εσείς να αποφασίσετε τι θέλετε να κάνετε. Η αποστολή μου είναι να εξασφαλίσω ότι κανείς δε θα μπορεί να πει «δε γνώριζα» – Γιάννης Μπεχράκης

Οι τελευταίες μέρες δείχνουν μια διάθεση επαναφοράς στην προ-covid καθημερινότητα, κάνοντάς μας να συνειδητοποιήσουμε σταδιακά το μέγεθος της πρόκλησης την οποία κληθήκαμε να αντιμετωπίσουμε από το 2020.

Πολλοί ερευνητές μάλιστα, κάνουν λόγο για την μεγαλύτερη κρίση της ανθρωπότητας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και σε αυτό φαίνεται να συμφωνούν και δεδομένα του Johns Hopkins University & Medicine. Τα τελευταία στατιστικά γνωστοποιούν πως -μέσα σε όλα- τα θύματα της πανδημίας στις Η.Π.Α. ήταν πολύ περισσότερα από τους νεκρούς της Αμερικής κατά τον προαναφερόμενο πόλεμο.

Η Έννοια της Ενσυναίσθησης

Φυσικά, για να κατανοήσουμε κάτι τέτοιο χωρίς τα παραπάνω επιστημονικά δεδομένα, αρκεί απλά να συγκρίνουμε και να «μπούμε στα παπούτσια» του καθολικού φόβου, της αγωνίας, του άγχους και της ανασφάλειας που βίωναν και βιώνουν οι άνθρωποι στις δυο αυτές παγκόσμιες κρίσεις.

Αυτό το χαρακτηριστικό ορίζεται ως ενσυναίσθηση και σύμφωνα με τον Walter Coutu (1951) αφορά μια διαδικασία κατά την οποία κάποιος ταυτίζεται συναισθηματικά, δηλαδή νιώθει ότι είναι κάποιος άλλος για μια στιγμή και κατά συνέπεια μπορεί να κατανοήσει, αλλά και να εξηγήσει τη συμπεριφορά του άλλου για κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή.

Παρόμοιο ορισμό είχε δώσει και η Audrey Hepburn ως Jo όταν στα πλαίσια της ταινίας Funny Face (1957) διαχώρισε την συμπάθεια (sympathy) από την ενσυναίσθηση (empathy). Στη πρώτη έννοια καταλαβαίνεις πως αισθάνεται ο άλλος. Στη δεύτερη χρησιμοποιείς την φαντασία σου για νιώσεις πως αισθάνεται ο άλλος και βάζεις τον εαυτό σου στην θέση του.

Στιγμιότυπο της ταινίας Funny Face. Πηγή εικόνας: Scène-phile
Movies Scenes

Η Ένωση με τα Πολιτισμικά Τραύματα

Η παραπάνω ποπ αναφορά αν και φαντάζει «εκτός θέματος» μπόρεσε να αποκωδικοποιήσει πολύ απλά μια σύνθετη κατάσταση την οποία θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε παρακάτω.

Όπως είδαμε λοιπόν, η ενσυναίσθηση δεν αφορά την κατανόηση, αλλά κάτι βαθύτερο. Αντίστοιχα, ένας ερευνητής που εξετάζει τα πολιτισμικά τραύματα ιστορικών συμβάντων (πόλεμοι, επαναστάσεις, μετανάστευση κ.λπ.) καλείται να εμβαθύνει σε μια αναζήτηση που δεν θα σταθεί μονάχα στην κατανόηση του παρελθόντος, αλλά και σε μια κριτική σύνθεση που θα του παρουσιάσει σκέψεις για περαιτέρω ανάλυση του υποκειμένου.  

Κάποια από τα συνηθέστερα τεκμήρια βασίζονται στην διαθεματική έννοια της ιστορικής αναζήτησης μέσα από προσωπικές και κυρίως προφορικές μαρτυρίες . Εφόσον λοιπόν αναφερόμαστε στην υποκειμενικότητα του τραύματος, η όλη διαδικασία αφορά το ταξίδι της μνήμης από το ατομικό στο συλλογικό μέσα από την μεταβίβαση εμπειριών που συνήθως παραμένουν στο ασυνείδητο.

Διάγραμμα της ιστορικής ενσυναίσθησης και των συστατικών της. Πηγή: Endacott and Brooks, 2013

Η ψυχολόγος Libby Tata Arcel αναλύοντας εάν τελικά η ισχύς της ατομικής εμπειρίας είναι ικανή να δημιουργήσει συλλογική μνήμη, αναφέρει πως σε συγκεκριμένες περιπτώσεις και όταν υπάρξουν ενδεχόμενες αδικίες ή ανεξίτηλα σημάδια υπό την αντίληψη των μεταγενέστερων γενεών μπορεί να κλονιστεί η πολιτισμική τους συνείδηση/ταυτότητα και αυτή η “προσβολή” να τους ωθήσει στην δημιουργία αφηγημάτων για το τραυματικό παρελθόν. Στόχος αυτών, η προσφορά απαντήσεων στη φύση του εκάστοτε τραύματος.

Μια τέτοια κατάσταση βέβαια, όπως συμπληρώνει η ίδια, αν και λαμβάνει χώρα προς επούλωση των ηθικών -πλέον- τραυμάτων, πολλές φορές επιδρά ως το άκρον άωτο αυτής της επιθυμίας αναπαράγοντας νέα αισθήματα  μίσους και εθνικών αποστάσεων.  

Εφόσον λοιπόν κάναμε μια εισαγωγή στα θεωρητικά πλαίσια που συνδέουν την ενσυναίσθηση με την πολιτισμική μνήμη, μπορούμε παρέα να επανέλθουμε στον τίτλο και να ανασυνθέσουμε σε ποιο πολιτισμικό εργαλείο αναφερόμαστε.

Η απάντηση δίνεται με την εξέταση του πολιτισμικού τραύματος, το οποίο αφορά όλη την παραπάνω διαδικασία της «μεταβίβασης»! (Alexander, 2012)

Πρόκειται συνεπώς για ένα κοινωνικό εργαλείο που στοχεύει στην αναδιαμόρφωση της συλλογικής ταυτότητας με επίκεντρο την «τραυματισμένη» ομάδα, αλλά και τα γνωρίσματα πέρα από αυτή, με τη βοήθεια της κριτικής σκέψης και της αναζήτησης του ηθικο-συναισθηματικού περιβάλλοντος στο οποίο ανήκει. Θα πρέπει ωστόσο να έχουμε υπόψιν μας πως αυτό το κατασκεύασμα υπό την μορφή αφηγημάτων δεν αφορά κάποια πρωτογενή πηγή, αλλά έναν μεταγενέστερο συλλογικό μετασχηματισμό.

Η Βιωματική Κατανόηση των Παραπάνω Θεωριών μέσα από Ιστορικά Παραδείγματα

Η μεταγενέστερη προσέγγιση του τραύματος, μας γίνεται γνωστή και μέσα από την «σιωπή για τον Εμφύλιο», όπως την προσεγγίζει σε άρθρο του (Αυγή, 2009) ο καθηγητής Ιστορίας του ΕΚΠΑ, δρ. Βαγγέλης Καραμανωλάκης.

Ο ίδιος αναφέρει: «Στα πρώτα χρόνια που ακολούθησαν τον Πόλεμο, οι άνθρωποι δεν μίλησαν γι’ αυτόν, δεν τον ιστόρησαν, στην έκταση που θα περίμενε κανείς· υπήρξε μια σιωπή προσωπικών βιωμάτων μέσα σε μια καταιγίδα αναφορών και λόγων. (…) Έως το 1981 οι πρώτες μαρτυρίες στράφηκαν κυρίως προς την Αντίσταση, ενώ οι συνήθως μικρές αναφορές στον Εμφύλιο γίνονταν στο πλαίσιο αφηγήσεων ζωής. Το κίνητρο ήταν η διεκδίκηση του λόγου για το «τι πραγματικά συνέβη» στη δεκαετία του 1940…», εντάσσοντας στην σιωπή των θυμάτων τόσο στην επιθυμία απόστασης από τις άσχημες μνήμες, όσο -όμως- και στην κρατική χειραγώγηση υπό το ήδη υπάρχον αίσθημα του καθολικού φόβου.

Σε συνέχεια αυτής της ανάλυσης και αφού έχουν ξεκινήσει οι αφηγήσεις μαρτυρίων (1990 και μετά), μας δίνεται και το στοιχείο της μεταβίβασης από το εμείς/αυτοί (οπού “αυτοί” βλ. κυβέρνηση και ξένες δυνάμεις) στο εμείς/εμείς, μιλώντας αυτή την φορά όχι μόνο για τα προαναφερόμενα πολιτισμικά τραύματα και την εξωστρέφεια των βιωμάτων, αλλά και για την απόδοση εσωτερικών ευθυνών έτσι ώστε -στ’ αλήθεια- να λήξει ο πόλεμος.

Ένα ακόμη παράδειγμα και ίσως ένα από τα πιο διαδεδομένο πολιτισμικά τραύματα στον κόσμο, είναι ο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και η γενοκτονία των Εβραίων από τη Ναζιστική Γερμανία και τους συνεργάτες της.

Το Ολοκαύτωμα από εθνικό ζήτημα μεταβιβάστηκε σε παγκόσμιο, με καθολική αναγνώριση. Η μοναδικότητά του και η θεμελίωση του ως ένα παγκόσμιο τραύμα ήρθε με την ιδιαιτερότητα της κατάστασης, την πληθώρα ιστορικών τεκμηρίων και με τα μεταγενέστερα αφηγήματα που σιγά σιγά μετέτρεψαν το ιστορικό συμβάν σε ένα συλλογικό σύνολο αναμνήσεων (αρχέτυπο).

Πάρα την πληθώρα γνωρισμάτων, ο κοινωνιολόγος Jeffrey C. Alexander επισημαίνει πως κανείς δεν μπορεί -εκ των πραγμάτων- να έχει μια πλήρη κατανόηση και ενσυναίσθηση των φρικαλεοτήτων του Ολοκαυτώματος. Ωστόσο, άλλες απόψεις θέλουν την εβδόμη τέχνη να έχει καλύψει σε μεγάλο βαθμό αυτό το χάσμα μέσα από τις ταινίες «Η Λίστα του Σίντλερ» ή το παλαιότερο «Holocaust», επιτυγχάνοντας συναισθηματική ταύτιση με τα θύματα…

Τελευταίο παράδειγμα, λιγότερο γνωστό, είναι αυτό μιας γυναίκας από το Τσανταρλί της Μικράς Ασίας (βλ. περιγραφή παρακάτω εικόνας). Η σπουδαιότητα της ιστορίας της απαντάται στη θεωρία που τη θέλει τη πρώτη πρόσφυγα που έφτασε στη Μυτιλήνη, έχοντας αφήσει πίσω τις ρίζες της και τον πατέρα της, τα οποία και δεν ξαναείδε ποτέ.

Στο βιβλίο «Με τον Διωγμό στην Ψυχή» αναπαράγονται τρεις προσφυγικές μαρτυρίες της Μικρασιάτικης Καταστροφής (1922), με τη συγγραφέα να μας φέρει σε επαφή τόσο με την ιστορική αφήγηση, όσο και με μια ψυχολογική και κοινωνική ανάλυση των συλλογικών τραυμάτων.

Χάρτης στρατιωτικών γεγονότων του Ελληνοτουρκικού Πολέμου (1912-22). Το Τσανταρλί ήταν παραλιακή κωμόπολη και σημαντικό λιμάνι 47 χλμ. από το Αϊβαλί (Ayvalik). Πηγή χάρτη: Wikimedia Commons.

Στην παραπάνω περίπτωση, η πλέον γερασμένη γυναίκα φαίνεται σιωπηλή και συνοδευόμενη από μια μόνιμη λύπη στο πρόσωπο, παρότι δεν έχει υλικές στερήσεις. Η αφηγήτρια και κόρη της αναφέρει πως «…ασφαλώς είχε ψυχικό τραύμα, που έμενε σαν ένα παράπονο , σαν μια θλίψη, σαν μια μελαγχολία στο βλέμμα της».

Αυτές οι περίγραφες γεννούν εικασίες γύρω από τα βιώματα του θύματος και ερμηνεύουν τον πόνο του ξεριζωμού από την πατρίδα της. Μπορεί η  γυναίκα να μην εξέφρασε όλα τα παραπάνω, αλλά η ενσυναίσθηση της κόρης μπόρεσε να αναπαράγει ένα μεταγενέστερο αφήγημα σχετικά με τις υποκειμενικές εμπειρίες της μητέρας της, μέσα από την κρίση της και την εξέταση των ασυνείδητων συναισθημάτων του υποκείμενου,  δίχως -βέβαια- γραμμικότητα.

Τα Συμπεράσματα και το Σήμερα

Κλείνοντας την παραγωγή των παραπάνω ιδεών, γεννιούνται πολλά ερωτήματα σχετικά με το αν τελικά η ενσυναίσθηση δικαιολογεί ακραία ιστορικά γεγονότα. Η ιστορική ενσυναίσθηση (historical empathy) έχει να κάνει με την εξέταση της σκέψης άλλων ανθρώπων στο παρελθόν. Ο στόχος της έρευνας λοιπόν δεν έχει να κάνει ούτε με την κατανόηση (sympathy), αλλά ούτε και με την ταύτιση (identification).

Για παράδειγμα, η τοξική ανατροφή, τα βιώματα και οι ιδεολογίες με τις οποίες έζησαν π.χ. μέλη των Ναζί, των ΚΚΚ και του Τζιχάντ σε καμία περίπτωση δεν δικαιολογούν τα εγκλήματα που διέπραξαν. Αντιθέτως, η κατανόηση των κινήτρων τους ορίζουν το ιστορικό μοντέλο της φιγούρας του ρατσιστή, του ναζιστή και του τρομοκράτη. Η έκθεση και η συζήτηση της ψυχοσύνθεσης τέτοιων ανθρώπων, μπορεί να προλάβει την επαναφορά αντίστοιχων μορφών που εκμεταλλεύονται τις ευάλωτες πολιτικές καταστάσεις. Δεν θα πρέπει λοιπόν να φοβόμαστε ή να αρνούμαστε μια τέτοια κοινωνιολογικού περιεχομένου ανάλυση, αν θέλουμε όντως να δικαιωθούν τα θύματα, αυτών και μεταγενέστερων κρίσεων.

Αντίστοιχα, οι μαρτυρίες των εκάστοτε θυμάτων συμβάλουν στην εξέταση της φρίκης και στην ενίσχυση του παράλογου των τρομοκρατικών ενεργειών, θεμελιώνοντας ένα αφήγημα πολιτισμικών τραυμάτων που δεν θα επιτρέψει ξανά την υποτίμηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της πολιτισμικής ταυτότητας κανενός λαού.

________________________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Alexander, J. (2012) Trauma: A Social Theory. Polity.

Coutu, W. (1951) Role Playing vs. Role Taking: an Appeal for Clarification. American Sociological Review.

Newman, H. (1988) Towards a Model of Empathetic Communication in Teaching History. University of Wollongong. / βλ. κεφάλαιο 4.2 ii: Sociophychological Elements of Empathy.

Lee, P. (2004) Theorizing Historical Consciousness. University of Toronto Press (Edited by Peter Seixas).

Εξερτζόγλου, Χ. (2020) Δημόσια Ιστορία: Μια Εισαγωγή. Εκδόσεις Εικοστού Πρώτου.

Καραμανωλάκης, Β. (2009) Ιδιωτικό και Δημόσιο: Το Βίωμα του Εμφύλιου Πολέμου. Αυγή, Ενθέματα.

Κονργιαντάκης, X. (2020) Διδακτική της Ιστορίας. Η Λογική Κατανόηση και η Ερευνητική Ομάδα του Institute of Education του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Peri Istorias, 5.

Η εικόνα εξωφύλλου ανήκει στον φωτορεπόρτερ Γιάννη Μπεχράκη. Η σκηνή αναπαράγει έναν πατέρα που κουβαλούσε μέσα στη βροχή, για πολλά χιλιόμετρα, την κόρη του (Ειδομένη, 2015). Πηγή: CNN

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s