Ινδια-λογισμοί πολυπολιτισμικότητας

Πολιτισμική Κληρονομιά,World Heritagent

Παρασκευή, 09 Ιουλίου 2021. Σήμερα είναι ένα από αυτά τα βράδια μετά τη δουλειά (ή όποια άλλη υποχρέωση) όπου κάθεσαι στον καναπέ για να χαζέψεις στην τηλεόραση ή στον υπολογιστή, παρέα με ένα ποτήρι κρασί.

Εκπλήσσοντας τον εαυτό μου, επέλεξα να δω ταινία στην τηλεόραση και κάνοντας ζάπινγκ έπεσα στο «Εat Pray Love», μια αμερικανική συναισθηματική ταινία η οποία δεν θα μας απασχολήσει ιδιαίτερα στο περιεχόμενο του άρθρου.

Στιγμιότυπο από την ταινία. Πηγή εικόνας: https://twitter.com/primevideo/status/1321490959427792896

Η ταινία είχε ήδη μια ώρα προβολής και η πρωταγωνίστρια Λιζ (Julia Roberts) είχε ήδη βιώσει την εμπειρία του «Eat» κατά την πρώτη στάση της στην Ιταλία. Εγώ την συνάντησα στη μετάβαση της στο «Pray», δηλαδή στη δεύτερη στάση της με προορισμό την Ινδία.

Μπορεί να μην είδα όλη την ταινία, ωστόσο παρέμεινα σε αυτή μέχρι να ανοίξω το word και να αναπαράγω τις σκέψεις που διαβάζετε τώρα. Κύρια πηγή έμπνευσης, οι αναφορές της ταινίας στην κουλτούρα της Ινδίας: η θέση της γυναίκας, παραδόσεις και έθιμα του γάμου, διαλογισμός, μουσική, χορός κ.α.

Βρίσκω αρκετά γοητευτικό να παρακολουθώ τις παραδόσεις και την καθημερινότητα διαφορετικών πολιτισμών και η αλήθεια είναι πως με την παραπάνω αφορμή προσπάθησα να συλλογιστώ εάν η ινδουιστική κουλτούρα είναι παρούσα στην Ελλάδα. Με κάποιες μικρές αλλά υπαρκτές αναφορές λοιπόν, κατάλαβα πως «ναι».

Κάτι τέτοιο βέβαια φαντάζει πολύ λογικό αφού σύμφωνα με δημοσίευμα, η Γενική Γραμματεία Πληθυσμού και Κοινωνικής Συνοχής του Υπουργείου Εσωτερικών πραγματοποίησε έρευνα για την ένταξη των πολιτών τρίτων χωρών και γνωστοποίησε πως ήδη το 2013 κατοικούσαν στην Ελλάδα περίπου 14.357 Ινδοί.

Η πρώτη σκέψη στους περισσότερους φέρει στο μυαλό τα ινδικά εστιατόρια που μοιάζει να είναι αρεστά σε πολλούς Έλληνες, ωστόσο παρακάτω θα σας καταγράψω τρία στοιχεία που έχουμε αφομοιώσει και στις δίκες μας συνήθειες και βρίσκουν τις ρίζες τους στην ινδουιστική πολιτισμική κληρονομιά. Αφήνω το γαστρονομικό κομμάτι για κάποιο blog μαγειρικής…

YOGA

Η πρωτόγονη μορφή της Υoga μοιάζει να συνδέεται με πρακτικές σαμανισμού και γεωργικής μαγείας  (agricultural magic) πλάι στην κοιλάδα του Ινδού ποταμού, ενώ σε αυτό έρχονται να προστεθούν και σφραγίδες που φέρουν εικόνες παρόμοιες με αυτές που έχουμε σήμερα για την άσκηση Yoga, δίχως όμως σαφείς πληροφορίες για το αν πρόκειται γι’ αυτό που έχουμε κατά νου.

Μια σωζόμενη εικόνα έρχεται από μια σφραγίδα που ανακαλύφθηκε κατά την ανασκαφή του αρχαιολογικού χώρου Mohenjo-daro στην κοιλάδα του Ινδού και εικονίζει τον «Pashupati», δηλαδή τον Άρχοντα των Ζώων (2600–1900 π.Χ.).

Στα επόμενα χρόνια ο διαλογισμός και η Yoga συνδέθηκαν με τις θρησκευτικές συνήθειες Ινδουιστών, Βουδιστικών κ.α. Οι γνώσεις μας για αυτή τη φιλοσοφική και θρησκευτική πρακτική βασίζεται στις γραπτές πηγές: Βέδες, έπη Ραμαγιάνα και Μαχαμπαράτα, Γιόγκα Σούτρα κ.ά.

Η Yoga με Λίγα Λόγια

Η λέξη προέρχεται από τη σανσκριτική ρίζα «yuj» που σημαίνει συνδέω, ενώνω, συγκεντρώνομαι. Πρόκειται συνεπώς για την ένωση του έσω ατομικού εαυτού με τον έξω συμπαντικό εαυτό και όπως αναφέρει ο Πατάντζαλι*, ορίζει τον έλεγχο αποφυγής της διέγερσης από τη νοητική και τη συναισθηματική δραστηριότητα προκειμένου να προσεγγίσει και να διακρίνει κανείς την ουσιαστική του φύση.

Yoga και Δυτικός Πολιτισμός

Η πρώτη επαφή της Yoga με τον δυτικό κόσμο χρονολογείται στο 1893, όταν ο Σουάμι Βιβεκανάντα ή Βιβεκανόντο μίλησε δημόσια στο Διεθνές Κοινοβούλιο Θρησκειών του Σικάγου, σχετικά με το περιεχόμενο της Γιόγκα και του Ινδουισμού (φιλοσοφίας της Βεδάντα).

Έκτοτε, σε συνέχεια του καθοριστικού ταξιδιού των Beatles στο Rishikesh της Ινδίας (1968), η Yoga και η περιρρέουσα κουλτούρα της εξαπλώθηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο και με μεγάλη επιρροή. Μάλιστα, ο ΟΗΕ αναγνωρίζει ως Διεθνής Ημέρα Γιόγκα την 21η Ιουνίου.

Οι Beatles με τον Maharishi Mahesh Yogi, 1967. Πηγή εικόνας: https://www.beatlesbible.com/gallery/1967-photos/67_beatles_maharishi-mahesh_yogi_002/

Σήμερα, η Ελλάδα έχει αφομοιώσει το διαλογισμό μέσα από τη σωματική άσκηση της Yoga, η οποία αποτελεί πλέον μια δημοφιλής καθημερινή άσκηση. Βέβαια, δεν φαίνεται να συνδέεται τόσο με το θρησκευτικό αλλά το φιλοσοφικό περιεχόμενο της ευεξίας και πολλοί λένε πως βοηθά στη διατήρηση ενός ισορροπημένου τρόπου ζωής, στη χαλάρωση από τους γρήγορους και εντόνους ρυθμούς της καθημερινότητας, στην αύξηση της αντοχής, στη μείωση του άγχους κ.α.

Τέλος, αρκετοί πολιτιστικοί οργανισμοί του κόσμου εντάσσουν στις εκδηλώσεις τους και βραδιές Yoga έτσι ώστε να προωθήσουν την εσωτερική χαλάρωση μέσα από την εναλλακτική άσκηση στο μουσείο, ως μέσο συλλογικότητας. Μια τέτοια δράση ήταν και το «Yoga στο Μουσείο» του Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή.

Mαθήματα Yoga στο Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή. Πηγή εικόνας: https://www.lifo.gr/culture/yoga-sto-moyseio-xekinane-ta-prototypa-mathimata-sto-idryma-basili-elizas-goylandri

ΧΕΝΑ (HENNA)

Φέρνοντας στο νου προεφηβικές αναμνήσεις από νησιά, όπου θέλαμε διακαώς να αποκτήσουμε τατουάζ χένας από κάποιον πλανόδιο ή πρόσφατες τάσεις της «Boho-Fashion», θα αναφερθούμε στη χένα ή αλλιώς Mehndi.

Προτού περάσουμε στην αναγνώριση αυτής της πρακτικής, να ξεκαθαρίσουμε πως για τη δυτική κοινωνία η χένα ορίζει ένα φαρμακευτικό φυτό πολλαπλών χρήσεων ή μια βαφή που χρησιμοποιείται για τη δημιουργία προσωρινού τατουάζ, βαφής μαλλιών κ.α., ενώ για την Ινδία η ίδια λέξη ορίζεται ως  mehndi και αφορά πρακτική της πολιτισμικής κληρονομιάς.**

Σύμφωνα με την καλλιτέχνη mehandi της Νέας Υόρκης Sharmin Samantha, η πρώτη ένδειξη χένας ως μέσο βαφής πρέπει να βρίσκεται στην αρχαία Αίγυπτο και συγκεκριμένα στην προδυναστική περίοδο (περ. 3400 π.Χ.). O Αιγυπτιολόγοw Gaston Maspero μάλιστα, αναφέρει πως η μούμια του Ραμσή II (Ramesses II) είχε δείγματα ανοιχτής κόκκινης χένας στα μαλλιά, ενώ αντίστοιχες ενδείξεις έχουμε στα μαλλιά και τα νύχια κι άλλων μουμιοποιημένων σωμάτων.

Χρόνια αργότερα, γύρω στο  77-79 μ.Χ. ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος γράφει επίσης πως η καλύτερη χένα καλλιεργείται στον Κανώπο δίπλα στον ποταμό Νείλο, στη Ασκαλώνα της Ιουδαίας και στην Κύπρο. (Naturalis Historia  XII.51)

Το Mehndi του ανατολικού κόσμου από την άλλη, όπως αναφέρει ο υποψήφιος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Μινεσότα (University of Minnesota) Noam Sienna, χρονολογείται τουλάχιστον στην περίοδο των Μουγκάλ(1526 – 1857). Πρόκειται για μια μορφή προσωρινής τέχνης του δέρματος και συνήθως αφορά χέρια ή πόδια. Τα σχέδια αποτυπώνονται με βαφή από αποξηραμένο και κονιοποιημένο φύλλο του φυτού χένας (Lawsonia inermis) βγάζοντας ένα κοκκινωπό-καφέ χρώμα. Η μαύρη χένα ωστόσο, αποτελεί τον συνδυασμό κόκκινης χένας με παρα-φαινυλενοδιαμίνη (PPD).

Μια νύχτα πριν από τον γάμο, η νύφη γεμίζει τα χέρια και τα πόδια της με μοτίβα χένας για να συμβολίσει τη δυνατή αγάπη μεταξύ της νύφης και του γαμπρού και την καλοτυχία. Παρόμοιες πρακτικές υπάρχουν και σε άλλες ευοίωνες περιστάσεις, όπως γιορτές και τελετές.

Η Χένα στον Δυτικό Κόσμο

Η μόδα του τατουάζ χένας έχει αφομοιωθεί στον υπόλοιπο κόσμο ως αισθητική παρέμβαση και όχι ως μέρος πολιτισμού. Αυτή η αισθητική μοιάζει να ξεκινά την δεκαετία του 90΄όταν γίνεται τρεντ από διάσημους τραγουδιστές, όπως η Madonna ή αρκετά αργότερα η Beyonce.

Madonna, 17 Σεπτεμβρίου 1998. Πηγή εικόνας: https://todayinmadonnahistory.com/tag/henna/

COLOR DAY FESTIVAL

Το τελευταίο παράδειγμα αποτελεί μια προσωπική ταύτιση, η οποία δεν μου είναι γνωστό εάν όντως αποτελεί ρίζα ή έμπνευση του παρακάτω εθίμου.

Ο λόγος για το φεστιβάλ Holi της Ινδίας, το οποίο πρόκειται για τον εορτασμό της νίκης του καλού ενάντια στο κακό και της καταστροφής της Χόλικα (Holika).

Ο θρύλος που βρίσκεται στο παρασκήνιο του φεστιβάλ έχει πρωταγωνιστή τον κακό βασιλιά Hiranyakashipu, ο οποίος είχε απαγορεύσει στον στο γιο του να λατρεύει το Βισνού (θεότητα του Ινδουϊσμού). Ο Hiranyakashipu μέσα σε πολλές άλλες δοκιμασίες, προκάλεσε τον γιο του να καθίσει σε μια πυρά με τη θεία του Holika, η οποία τελικά κάηκε μέχρι θανάτου σε αντίθεση με τον Prahlad, ο οποίος επέζησε.

Το φεστιβάλ (Χόλι) διεξάγεται κάθε χρόνο αρχές Μαρτίου και ένα βράδυ πριν οι άνθρωποι πραγματοποιούν θρησκευτικές τελετές και προσευχές ενάντια στο «κακό». Το πρωί βγαίνουν στους δρόμους να σημάνουν την αρχή της άνοιξης, χορεύουν, τραγουδούν, διασκεδάζουν και ψεκάζουν ο ένας τον άλλον με χρωματιστές πούδρες.

Στην Ελλάδα, το Color Day Festival πραγματοποιείται από το 2015 στους εξωτερικούς χώρους του ΟΑΚΑ. Την πρώτη χρονιά συγκέντρωσε 32.000 άτομα και το 2019 (τελευταία χρονιά προ κορονοϊού) μόλις 46.000 θεατές. Πρόκειται για ένα  καλοκαιρινό φεστιβάλ που διεξάγεται κάθε Ιούνιο, με μουσικές παραστάσεις και χρωματιστές σκόνες που πετά ο ένας στον άλλον ως μέσο διασκέδασης.

Color Day Festival 2018. Πηγή εικόνας: https://colourdayfestival.com/greece/cdf2018/

Κλείνοντας αυτή την προσπάθεια πολιτισμικής ένωσης του δίπολου «Ανατολικός κόσμος – Δυτικός κόσμος», σας αφιερώσω δύο αποφθέγματα που πραγματεύονται το ίδιο νόημα μέσα από διαφορετική προσέγγιση.

«Be the change that you wish to see in the world.»: Το πρώτο γνωμικό μάλλον ανήκει στον Ινδό ακτιβιστή Mahatma Gandhi και μιλάει για την βαθύτερη φιλοσοφία της ατομικής ευθύνης και την ελπίδα σε έναν άλλον – καλύτερο κόσμο.

«You are what you do, not what you say you’ll do.»: To δεύτερο γνωμικό προέρχεται από έναν Ευρωπαίο ψυχαναλυτή, τον Carl G. Jung και δίνει δράση στην προαναφερόμενη επιθυμία μέσα από τον ρεαλισμό που χρειάζεται να υπάρχει στη ζωή μας.

Το τελευταίο απόφθεγμα έχει υιοθετηθεί στην νοοτροπία μου πολύ πρόσφατα, όταν διάβασα το «Kaleidoscope» του Ioannis Loukopoulos. Το πολύ φρέσκο και ευκολοδιάβαστο αυτό βιβλίο καταφέρνει μέσα σε 135 σελίδες να σε ταξιδέψει σε γνωμικά, φιλοσοφίες του κόσμου, μύθους και αλήθειες γύρω από τον εαυτό μας, το νόημα της ζωής, τα πάθη μας και την πολυπλοκότητα μυαλού και ψυχής, καθώς «we need a means to experience life multidimensionally – a Kaleidoscope»…

Περισσότερα για την βιβλιο-πρόταση, ΕΔΩ!

* Ο Μαχαρίσι Πατάντζαλι (Patanjali Maharshi) ήταν γιατρός, φιλόσοφος και γιόγκι που έζησε τον 4ο – 3ο αιώνα π.Χ. και έμεινε γνωστός για το συγγραφικό και κατεξοχήν θεωρητικό κείμενο στη Γιόγκα, τις Γιόγκα Σούτρας.

** Η χένα (henna) έχει αραβικές ρίζες, ενώ το mehndi προέρχεται από τη σανσκριτική διάλεκτο και την Ινδία.

______________________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Basavaraddi, I. 2015. Yoga: Its Origin, History and Development. Ministry of External Affairs, Government of India.

Gupta, A. 2018. The history of bridal mehandi: How the tradition came to be. A complete account of what this ceremony signifies and how it has evolved with time. VOGUE India.

Groot, A. C. 2013. Side-effects of henna and semi-permanent ‘black henna’ tattoos: a full review. Wiley Online Library.

Kidangoor, A. 2020. Here’s Everything You Need to Know About Holi, the Hindu Festival of Colors. Magazine TIME USA.

Madain Project: Mummy of Ramesses II.

McEvilley, Th. 1981-2014. An Archaeology of Yoga. The University of Chicago Press.

Kidangoor, A. 2020. Here’s Everything You Need to Know About Holi, the Hindu Festival of Colors. Magazine TIME USA

World History Encyclopedia. 2012. Shiva Pashupati.

________________________

Εικόνα εξωφύλλου: Στιγμιότυπο από την ταινία «EAT PRAY LOVE» του χρήστη Belledame73. Πηγή εικόνας: https://www.flickr.com/photos/63122153@N00/4884088824/in/photostream/

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s