Στους λίθινους δρόμους της λακωνικής ιστορίας

Heritagent Walk

Παρότι τα περισσότερα άρθρα μου ξεκινούν με μια γουλιά πρωινού καφέ σε κάποια γωνιά του σπιτιού μου, αυτή τη φορά ο καφές ξεκίνησε σε ένα μπαλkόνι με θέα το Κάβο Γκρόσο και σκέψεις για το τι να σας μεταφέρω από την εμπειρία του ταξιδιού μου στη Μάνη, το οποίο ως φαίνεται θα είναι σε δυο δόσεις. Κάνοντας λοιπόν πιο εύκολη αυτή μου την απορία, ζήτησα τη γνώμη φίλων και γνωστών μέσα από τον προσωπικό μου λογαριασμό στο Instagram.

Όπως γίνεται κατανοητό και από τη φωτογραφία-pol, τα αποτελέσματα κάθε άλλο παρά ξεκάθαρη μου έκαναν την επιλογή θέματος και έτσι αποφάσισα να ικανοποιήσω στο μέτρο του δυνατού και τις δυο επιθυμίες παρουσιάζοντας παρακάτω στοιχεία άυλης κληρονομιάς και μνημείων της περιοχής.

*Στο παρασκήνιο της συγγραφής παίζει «Piano Joint» από Michael Kiwanuka*

Σάββατο, 14 Σεπτέμβρη. Ξυπνάω και σηκώνομαι να τακτοποιήσω τα τελευταία πράγματα πριν κλείσει η βαλίτσα. Το μάτι μου πέφτει πάνω σε ένα βιβλίο που μοιάζει να θέλει να ξεχωρίζει από τα άλλα της βιβλιοθήκης. Το τραβάω χωρίς καν να δω τον τίτλο, το βάζω στη τσάντα με την κάμερα και το λάπτοπ και αναχωρώ με τελικό προορισμό την Μάνη. Κάπου στα μισά της διαδρομής αποφασίζω να δω το οπισθόφυλλο με την περίληψη του βιβλίου και ανοίγω όπως πάντα μια σελίδα στην τύχη για να πάρω μια μικρή ιδέα από τη γλώσσα γραφής και κατά πόσον αυτή μου κρατά το αναγνωστικό ενδιαφέρον.

«Επίσκεψη στις Πυραμίδες. Στη ζωή μας μπορούμε να έχουμε πολλές συναρπαστικές και υπέροχες εμπειρίες, όπως το να δούμε τις Πυραμίδες (ή να παρακολουθήσουμε ένα θεατρικό έργο, να δειπνήσουμε πλάι σε έναν ενδιαφέροντα άνθρωπο, να διαβάσουμε μια βιογραφία…). Συχνά, ωστόσο, η εμπειρία αυτή δεν είναι πραγματικά ενδιαφέρουσα. Μας διασκεδάζει, αλλά δεν μας αλλάζει. (…) Ο Νίτσε υποστήριζε πως θα πρέπει να λαμβάνουμε πολύ σοβαρά υπόψη αυτές τις ευκαιρίες (…) ποιο είναι το νόημα αυτής της εμπειρίας – τι θέλουμε πραγματικά από αυτή, με ποιον τρόπο πιστεύουμε πως θα πρέπει να συμβάλλει στη ζωή μας; Ο Νίτσε εξετάζει το ζήτημα της ιστορίας και αναρωτιέται ποιο είναι το νόημα της.»

Χωρίς να αναλύσω την παραπάνω θεωρία και τις δικές μου σκέψεις πάνω σε αυτή, αξίζει αυτή η μικρή παράγραφος να είναι στο μυαλό σας κάθε φορά που ξεκινάτε για ένα ταξίδι ή βρίσκεστε στο σταυροδρόμι κάποιας επιλογής.

Πρώτη στάση το λεγόμενο Παλαιομονάστηρο στη θέση «Κλεισούρα» 6,5 περίπου χιλιόµετρα από τον Βρονταµά του δήμου Ευρώτα, το οποίο είχαμε την τύχη να είναι ανοιχτό μόνο για το τριήμερο 13-16 Σεπτέμβριου. Η κοινότητα του δήμου και ο Σύλλογος Ολοκαυτώματος Βρονταμιτών συνηθίζουν να πραγματοποιούν κατά την ημέρα επίσκεψης μας τον «δρόμο θυσίας», στον οποίο μικροί και μεγάλοι περπατούν για να τιμήσουν τους κατοίκους του χωριού που στις 15 Σεπτεμβρίου 1825 θυσιάστηκαν όταν ο Αιγύπτιος Ιμπραήμ Πασάς και τα στρατεύματά του ανατίναξαν την οροφή του μοναστηριού κι έκαψαν ζωντανούς όλους τους έγκλειστους. Η εκδήλωση και τα μπλουζάκια των συμμετεχόντων παρουσίαζαν ένα πολύ ζεστό και παραδοσιακό κλίμα το οποίο μας έπεισε να παρακολουθήσουμε την λειτουργία που ακολουθήσε και να μπούμε μεταφορικά και κυριολεκτικά μέσα στον χώρο και το πνεύμα της ημέρας.

Εξωτερική άποψη του Παλαιομονάστηρου Βρονταμά και κάποια από τα μέλη των εκδηλώσεων. Πηγή εικόνας: Heritagent Blog

Πέραν της ιστορικής, θρησκευτικής και παραδοσιακής σημασίας του, το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί ένα όμορφο σπηλαιώδες αρχιτεκτόνημα μήκους 17 μέτρων, το οποίο όπως μαρτυρεί μια επιγραφή στο εσωτερικό του ναού, χτίστηκε από κάποιον Γερμανό μοναχό το 1201 και άρα έχει και αρχαιολογικό ενδιαφέρον.

Στο Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας του 1986, ο αρχαιολόγος Ν. Δρανδάκης κάνει λόγο για τα ιδιαίτερα ζωγραφικά σύνολα του χώρου και πολλώ δε μάλλον για την απεικόνιση έξι έφιππων στρατιωτικών αγίων, το οποίο ως θέμα είναι ιδιαίτερα αγαπητό στη χριστιανική Ανατολή (J. Lafontaine, 1979). Ακόμα, άλλοι εικονιζόμενοι άγιοι έχουν φιλοτεχνηθεί έτσι ώστε τα πρόσωπα τους να μοιάζουν πλατύτερα και οι μορφές γραμμικότερες, το σχήμα των ματιών να διαφέρει, ενώ άλλοι φέρουν στο μέτωπο δυο σειρές σπειρωτών βοστρύχων.

Εσωτερική άποψη μοναστηριού και τμήμα των εικονιζόμενων έφιππων στρατιωτικών αγίων. Πηγή εικόνας: Heritagent Blog

Η επόμενη στάση, μας βρίσκει πλέον στην Μάνη και συγκεκριμένα στον οχυρό οικισμό του χωριού Βάθεια. Εκεί όπως και σε πολλά άλλα μέρη της Λακωνικής Μάνης μπορεί κανείς να συναντήσει πέτρινα πυργόσπιτα. Τα συγκεκριμένα ωστόσο φέρουν στα θεμέλια τους ένα ιστορικό, αισθητικό και κοινωνικό φορτίο που φτάνει μέχρι και τις μέρες μας.

Η θέα των πυργόσπιτων της Βάθειας. Πηγή εικόνας: Heritagent Blog

Η κατασκευή των πύργων της Μάνης ξεκινά από το β΄ μισό του 15ου αιώνα, συνεχίζει καθ’ όλη τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας (1460-1821) και φτάνει ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Συνήθως τοποθετούνται εντός των οικισμών, στις παρυφές τους ή σε επιλεγμένα στρατηγικά σημεία αποκαλύπτοντας και τον λόγο δημιουργίας τους ο οποίος δεν ήταν άλλος από ανάγκη για την ασφάλεια και άμυνα από εξωτερικές απειλές (Οθωμανοί, πειρατές κ.α.).

Τα πυργόσπιτα της Βάθειας έχουν χαρακτηριστεί ως μοναδικά δείγματα λαϊκής οχυρωματικής αρχιτεκτονικής και αυτό γιατί οι κατασκευαστές τους είναι ανώνυμοι τεχνίτες της περιοχής. Σε ένα γενικό πλαίσιο, οι πέτρινοι πύργοι της Μάνης διακρίνονται από ορθογώνια και σχεδόν τετράγωνη κάτοψη και το ύψος τους υπολογίζεται στα 9-18 μέτρα με -συνήθως- δύο ή τρεις ορόφους. Η λιθοδομή οργανώνεται σε 3 στρώσεις (έξω-έσω-πυρήνας) και πέραν των άλλων οικοδομικών χαρακτηριστικών παρουσιάζουν γνωρίσματα αμυντικής οργάνωσης (χαμηλές πόρτες, μικρά παράθυρα, ζεματίστρες κ.α.)

Στιγμιότυπο από το εσωτερικό του οχυρωματικού οικισμού Βάθειας. Πηγή εικόνας: Heritagent Blog

Από το 1950 η περιοχή άρχισε να ερημώνει λόγω μεγάλης εγκατάλειψης του αγροτικού τοπίου μέχρι που το 1976 ξεκίνησαν οι εργασίες του ΕΟΤ για την τουριστική αναβάθμιση της περιοχής. Συγκεκριμένα ο Οργανισμός Τουρισμού δημιούργησε το Πρόγραμμα Παραδοσιακών Οικισμών (1975) στο οποίο η Βάθεια όπως και άλλοι οικισμοί θα διατηρούνταν και θα αναπτύσσονταν σε πόλο έλξης επισκεπτικού τουρισμού. Το πρόγραμμα περιλάμβανε την τροποποίηση κτηρίων σε ξενώνες, μουσεία και χώρους εστίασης προς κοινωνικό, οικονομικό και πολιτιστικό όφελος της περιοχής.

Το πρόγραμμα εγκαταλείφθηκε το 1992 με την αποτυχή μετασκευή μόνο επτά κτηρίων, ενός μουσείου και μιας κεντρικής μονάδας υποδοχής – εστιατορίου σε διάστημα 16 χρόνων και με την τελευταία μονάδα να κλείνει το 1998.

Η εγκαταλελειμμένη εικόνα του εσωτερικού των πέτρινων πύργων. Πηγή εικόνας: Heritagent Blog

Σήμερα ο οχυρός οικισμός μοιάζει παντελώς εγκαταλελειμμένος με απορρίμματα και σπασμένα μέλη στο εσωτερικό των πύργων, οικοδομική κατάρρευση των περισσοτέρων κτηρίων και απουσία χώρων εστίασης. Αν και υπάρχει ένα καφέ που -όπως αναφέρθηκε- ανοίγει κατά την τουριστική περίοδο, η επίσκεψη μας στο δεύτερο δεκαήμερο του Σεπτέμβρη μας διέψευσε αυτή τη φήμη. Πολλοί τουρίστες που επισκέπτονταν τον χώρο επιθυμούσαν νερό ή κάποιον χώρο που να παρέχει φαγητό αλλά δυστυχώς δεν υπήρξε κάτι από αυτά. Κάποιοι περαστικοί πρόσθεσαν πως το καφέ ανοίγει μετά το απόγευμα, ωστόσο κάτι τέτοιο δε μοιάζει καθόλου πρακτικό σε μια περιοχή – αξιοθέατο την οποία επισκέπτεται κανείς υπό το φως της ημέρας και κυρίως πρωινές ώρες.

Με αυτή τη γλυκόπικρη γεύση λοιπόν κατευθυνθήκαμε προς τον Γερολιμένα όπου απολαύσαμε παραδοσιακό ελληνικό καφέ συνοδευόμενο από λουκουμάκι και γλυκό του κουταλιού ελιά. Ναι, ελιά! To καφέ GeroGrosso ήταν μια μικρή όαση με ένα άκρως εξυπηρετικό προσωπικό νεαρής ηλικίας που είχαν εντάξει το προσωπικό τους στιλ στις παραδόσεις της Μάνης. Το εσωτερικό του καφέ – μπαρ είχε retro-hipster διακόσμηση, άρωμα  φρεσκοκομμένου καφέ που μπορούσε κανείς να αγοράσει σε συσκευασία του μαγαζιού, όπως και καλαίσθητα αναμνηστικά μπλοκάκια ή το παραδοσιακό γλυκό του κουταλιού ελιάς το οποίο φτιάχνουν οι ίδιοι από αγνά υλικά και για το οποίο συζήτησα αρκετά μιας και μου έκανε εντύπωση ότι η όψη και η μυρωδιά του θύμιζαν ελιά, ενώ η γεύση ήταν γλυκιά και τόσο πρωτότυπη που αξίζει κανείς να δοκιμάσει με την πρώτη ευκαιρία.

Ελληνικός καφές με γλυκό του κουταλιού ελιά στο καφέ GeroGrosso. Πηγή εικόνας: Heritagent Blog

Λατρεύω τη συζήτηση με ανθρώπους διαφόρων ηλικιών, τόπων καταγωγής και εμπειριών συνεπώς μαζί με τον καφέ μου στον έξω χώρο του μαγαζιού συζήτησα με κατοίκους της περιοχής σχετικά με την προαναφερόμενη εγκατάλειψη αξιοθέατων της Μάνης και οι ίδιοι φάνηκαν ομοίως απογοητευμένοι αλλά ανήμποροι να καλύψουν τις τεραστίου μεγέθους ανάγκες που χρειάζεται.

Έτσι η θέα στο Κάβο Γκρόσο με έβαλε πάλι σε σκέψεις…

_______________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Δρανδάκης, Ν. 1986. Από τις τοιχογραφίες του Αγίου Δημητρίου Κροκεών (1286). Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας

Δρεπάνιας, Μ. 1960. Το ολοκαύτωμα των Βρονταμιτών στο Παλιομονάστηρο Βρονταμά Σπάρτης από τον Ιμβραήμ Πασά στα 1825. Χρονικών του Μοριά

Λαμπριάδης, Δ. 2016. Βάθεια Λακωνίας: Η Αναγέννηση που δεν έγινε ποτέ. Ερευνητική Εργασία: Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών. Πολυτεχνείο Πατρων

Λαμπρινού, Λ. 2001. Βάθεια Λακωνικής Μάνης. Ένα χαμένο όραμα. Αρχιτεκτονικά Θέματα Τεύχος 35

2 σκέψεις σχετικά με το “Στους λίθινους δρόμους της λακωνικής ιστορίας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s