Στους λίθινους δρόμους της λακωνικής ιστορίας

Heritagent Walk

Παρότι τα περισσότερα άρθρα μου ξεκινούν με μια γουλιά πρωινού καφέ σε κάποια γωνιά του σπιτιού μου, αυτή τη φορά ο καφές ξεκίνησε σε ένα μπαλkόνι με θέα το Κάβο Γκρόσο και σκέψεις για το τι να σας μεταφέρω από την εμπειρία του ταξιδιού μου στη Μάνη, το οποίο ως φαίνεται θα είναι σε δυο δόσεις. Κάνοντας λοιπόν πιο εύκολη αυτή μου την απορία, ζήτησα τη γνώμη φίλων και γνωστών μέσα από τον προσωπικό μου λογαριασμό στο Instagram.

Όπως γίνεται κατανοητό και από τη φωτογραφία-pol, τα αποτελέσματα κάθε άλλο παρά ξεκάθαρη μου έκαναν την επιλογή θέματος και έτσι αποφάσισα να ικανοποιήσω στο μέτρο του δυνατού και τις δυο επιθυμίες παρουσιάζοντας παρακάτω στοιχεία άυλης κληρονομιάς και μνημείων της περιοχής.

*Στο παρασκήνιο της συγγραφής παίζει «Piano Joint» από Michael Kiwanuka*

Σάββατο, 14 Σεπτέμβρη. Ξυπνάω και σηκώνομαι να τακτοποιήσω τα τελευταία πράγματα πριν κλείσει η βαλίτσα. Το μάτι μου πέφτει πάνω σε ένα βιβλίο που μοιάζει να θέλει να ξεχωρίζει από τα άλλα της βιβλιοθήκης. Το τραβάω χωρίς καν να δω τον τίτλο, το βάζω στη τσάντα με την κάμερα και το λάπτοπ και αναχωρώ με τελικό προορισμό την Μάνη. Κάπου στα μισά της διαδρομής αποφασίζω να δω το οπισθόφυλλο με την περίληψη του βιβλίου και ανοίγω όπως πάντα μια σελίδα στην τύχη για να πάρω μια μικρή ιδέα από τη γλώσσα γραφής και κατά πόσον αυτή μου κρατά το αναγνωστικό ενδιαφέρον.

«Επίσκεψη στις Πυραμίδες. Στη ζωή μας μπορούμε να έχουμε πολλές συναρπαστικές και υπέροχες εμπειρίες, όπως το να δούμε τις Πυραμίδες (ή να παρακολουθήσουμε ένα θεατρικό έργο, να δειπνήσουμε πλάι σε έναν ενδιαφέροντα άνθρωπο, να διαβάσουμε μια βιογραφία…). Συχνά, ωστόσο, η εμπειρία αυτή δεν είναι πραγματικά ενδιαφέρουσα. Μας διασκεδάζει, αλλά δεν μας αλλάζει. (…) Ο Νίτσε υποστήριζε πως θα πρέπει να λαμβάνουμε πολύ σοβαρά υπόψη αυτές τις ευκαιρίες (…) ποιο είναι το νόημα αυτής της εμπειρίας – τι θέλουμε πραγματικά από αυτή, με ποιον τρόπο πιστεύουμε πως θα πρέπει να συμβάλλει στη ζωή μας; Ο Νίτσε εξετάζει το ζήτημα της ιστορίας και αναρωτιέται ποιο είναι το νόημα της.»

Χωρίς να αναλύσω την παραπάνω θεωρία και τις δικές μου σκέψεις πάνω σε αυτή, αξίζει αυτή η μικρή παράγραφος να είναι στο μυαλό σας κάθε φορά που ξεκινάτε για ένα ταξίδι ή βρίσκεστε στο σταυροδρόμι κάποιας επιλογής.

Πρώτη στάση το λεγόμενο Παλαιομονάστηρο στη θέση «Κλεισούρα» 6,5 περίπου χιλιόµετρα από τον Βρονταµά του δήμου Ευρώτα, το οποίο είχαμε την τύχη να είναι ανοιχτό μόνο για το τριήμερο 13-16 Σεπτέμβριου. Η κοινότητα του δήμου και ο Σύλλογος Ολοκαυτώματος Βρονταμιτών συνηθίζουν να πραγματοποιούν κατά την ημέρα επίσκεψης μας τον «δρόμο θυσίας», στον οποίο μικροί και μεγάλοι περπατούν για να τιμήσουν τους κατοίκους του χωριού που στις 15 Σεπτεμβρίου 1825 θυσιάστηκαν όταν ο Αιγύπτιος Ιμπραήμ Πασάς και τα στρατεύματά του ανατίναξαν την οροφή του μοναστηριού κι έκαψαν ζωντανούς όλους τους έγκλειστους. Η εκδήλωση και τα μπλουζάκια των συμμετεχόντων παρουσίαζαν ένα πολύ ζεστό και παραδοσιακό κλίμα το οποίο μας έπεισε να παρακολουθήσουμε την λειτουργία που ακολουθήσε και να μπούμε μεταφορικά και κυριολεκτικά μέσα στον χώρο και το πνεύμα της ημέρας.

Εξωτερική άποψη του Παλαιομονάστηρου Βρονταμά και κάποια από τα μέλη των εκδηλώσεων. Πηγή εικόνας: Heritagent Blog

Πέραν της ιστορικής, θρησκευτικής και παραδοσιακής σημασίας του, το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί ένα όμορφο σπηλαιώδες αρχιτεκτόνημα μήκους 17 μέτρων, το οποίο όπως μαρτυρεί μια επιγραφή στο εσωτερικό του ναού, χτίστηκε από κάποιον Γερμανό μοναχό το 1201 και άρα έχει και αρχαιολογικό ενδιαφέρον.

Στο Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας του 1986, ο αρχαιολόγος Ν. Δρανδάκης κάνει λόγο για τα ιδιαίτερα ζωγραφικά σύνολα του χώρου και πολλώ δε μάλλον για την απεικόνιση έξι έφιππων στρατιωτικών αγίων, το οποίο ως θέμα είναι ιδιαίτερα αγαπητό στη χριστιανική Ανατολή (J. Lafontaine, 1979). Ακόμα, άλλοι εικονιζόμενοι άγιοι έχουν φιλοτεχνηθεί έτσι ώστε τα πρόσωπα τους να μοιάζουν πλατύτερα και οι μορφές γραμμικότερες, το σχήμα των ματιών να διαφέρει, ενώ άλλοι φέρουν στο μέτωπο δυο σειρές σπειρωτών βοστρύχων.

Εσωτερική άποψη μοναστηριού και τμήμα των εικονιζόμενων έφιππων στρατιωτικών αγίων. Πηγή εικόνας: Heritagent Blog

Η επόμενη στάση, μας βρίσκει πλέον στην Μάνη και συγκεκριμένα στον οχυρό οικισμό του χωριού Βάθεια. Εκεί όπως και σε πολλά άλλα μέρη της Λακωνικής Μάνης μπορεί κανείς να συναντήσει πέτρινα πυργόσπιτα. Τα συγκεκριμένα ωστόσο φέρουν στα θεμέλια τους ένα ιστορικό, αισθητικό και κοινωνικό φορτίο που φτάνει μέχρι και τις μέρες μας.

Η θέα των πυργόσπιτων της Βάθειας. Πηγή εικόνας: Heritagent Blog

Η κατασκευή των πύργων της Μάνης ξεκινά από το β΄ μισό του 15ου αιώνα, συνεχίζει καθ’ όλη τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας (1460-1821) και φτάνει ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Συνήθως τοποθετούνται εντός των οικισμών, στις παρυφές τους ή σε επιλεγμένα στρατηγικά σημεία αποκαλύπτοντας και τον λόγο δημιουργίας τους ο οποίος δεν ήταν άλλος από ανάγκη για την ασφάλεια και άμυνα από εξωτερικές απειλές (Οθωμανοί, πειρατές κ.α.).

Τα πυργόσπιτα της Βάθειας έχουν χαρακτηριστεί ως μοναδικά δείγματα λαϊκής οχυρωματικής αρχιτεκτονικής και αυτό γιατί οι κατασκευαστές τους είναι ανώνυμοι τεχνίτες της περιοχής. Σε ένα γενικό πλαίσιο, οι πέτρινοι πύργοι της Μάνης διακρίνονται από ορθογώνια και σχεδόν τετράγωνη κάτοψη και το ύψος τους υπολογίζεται στα 9-18 μέτρα με -συνήθως- δύο ή τρεις ορόφους. Η λιθοδομή οργανώνεται σε 3 στρώσεις (έξω-έσω-πυρήνας) και πέραν των άλλων οικοδομικών χαρακτηριστικών παρουσιάζουν γνωρίσματα αμυντικής οργάνωσης (χαμηλές πόρτες, μικρά παράθυρα, ζεματίστρες κ.α.)

Στιγμιότυπο από το εσωτερικό του οχυρωματικού οικισμού Βάθειας. Πηγή εικόνας: Heritagent Blog

Από το 1950 η περιοχή άρχισε να ερημώνει λόγω μεγάλης εγκατάλειψης του αγροτικού τοπίου μέχρι που το 1976 ξεκίνησαν οι εργασίες του ΕΟΤ για την τουριστική αναβάθμιση της περιοχής. Συγκεκριμένα ο Οργανισμός Τουρισμού δημιούργησε το Πρόγραμμα Παραδοσιακών Οικισμών (1975) στο οποίο η Βάθεια όπως και άλλοι οικισμοί θα διατηρούνταν και θα αναπτύσσονταν σε πόλο έλξης επισκεπτικού τουρισμού. Το πρόγραμμα περιλάμβανε την τροποποίηση κτηρίων σε ξενώνες, μουσεία και χώρους εστίασης προς κοινωνικό, οικονομικό και πολιτιστικό όφελος της περιοχής.

Το πρόγραμμα εγκαταλείφθηκε το 1992 με την αποτυχή μετασκευή μόνο επτά κτηρίων, ενός μουσείου και μιας κεντρικής μονάδας υποδοχής – εστιατορίου σε διάστημα 16 χρόνων και με την τελευταία μονάδα να κλείνει το 1998.

Η εγκαταλελειμμένη εικόνα του εσωτερικού των πέτρινων πύργων. Πηγή εικόνας: Heritagent Blog

Σήμερα ο οχυρός οικισμός μοιάζει παντελώς εγκαταλελειμμένος με απορρίμματα και σπασμένα μέλη στο εσωτερικό των πύργων, οικοδομική κατάρρευση των περισσοτέρων κτηρίων και απουσία χώρων εστίασης. Αν και υπάρχει ένα καφέ που -όπως αναφέρθηκε- ανοίγει κατά την τουριστική περίοδο, η επίσκεψη μας στο δεύτερο δεκαήμερο του Σεπτέμβρη μας διέψευσε αυτή τη φήμη. Πολλοί τουρίστες που επισκέπτονταν τον χώρο επιθυμούσαν νερό ή κάποιον χώρο που να παρέχει φαγητό αλλά δυστυχώς δεν υπήρξε κάτι από αυτά. Κάποιοι περαστικοί πρόσθεσαν πως το καφέ ανοίγει μετά το απόγευμα, ωστόσο κάτι τέτοιο δε μοιάζει καθόλου πρακτικό σε μια περιοχή – αξιοθέατο την οποία επισκέπτεται κανείς υπό το φως της ημέρας και κυρίως πρωινές ώρες.

Με αυτή τη γλυκόπικρη γεύση λοιπόν κατευθυνθήκαμε προς τον Γερολιμένα όπου απολαύσαμε παραδοσιακό ελληνικό καφέ συνοδευόμενο από λουκουμάκι και γλυκό του κουταλιού ελιά. Ναι, ελιά! To καφέ GeroGrosso ήταν μια μικρή όαση με ένα άκρως εξυπηρετικό προσωπικό νεαρής ηλικίας που είχαν εντάξει το προσωπικό τους στιλ στις παραδόσεις της Μάνης. Το εσωτερικό του καφέ – μπαρ είχε retro-hipster διακόσμηση, άρωμα  φρεσκοκομμένου καφέ που μπορούσε κανείς να αγοράσει σε συσκευασία του μαγαζιού, όπως και καλαίσθητα αναμνηστικά μπλοκάκια ή το παραδοσιακό γλυκό του κουταλιού ελιάς το οποίο φτιάχνουν οι ίδιοι από αγνά υλικά και για το οποίο συζήτησα αρκετά μιας και μου έκανε εντύπωση ότι η όψη και η μυρωδιά του θύμιζαν ελιά, ενώ η γεύση ήταν γλυκιά και τόσο πρωτότυπη που αξίζει κανείς να δοκιμάσει με την πρώτη ευκαιρία.

Ελληνικός καφές με γλυκό του κουταλιού ελιά στο καφέ GeroGrosso. Πηγή εικόνας: Heritagent Blog

Λατρεύω τη συζήτηση με ανθρώπους διαφόρων ηλικιών, τόπων καταγωγής και εμπειριών συνεπώς μαζί με τον καφέ μου στον έξω χώρο του μαγαζιού συζήτησα με κατοίκους της περιοχής σχετικά με την προαναφερόμενη εγκατάλειψη αξιοθέατων της Μάνης και οι ίδιοι φάνηκαν ομοίως απογοητευμένοι αλλά ανήμποροι να καλύψουν τις τεραστίου μεγέθους ανάγκες που χρειάζεται.

Έτσι η θέα στο Κάβο Γκρόσο με έβαλε πάλι σε σκέψεις…

_______________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Δρανδάκης, Ν. 1986. Από τις τοιχογραφίες του Αγίου Δημητρίου Κροκεών (1286). Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας

Δρεπάνιας, Μ. 1960. Το ολοκαύτωμα των Βρονταμιτών στο Παλιομονάστηρο Βρονταμά Σπάρτης από τον Ιμβραήμ Πασά στα 1825. Χρονικών του Μοριά

Λαμπριάδης, Δ. 2016. Βάθεια Λακωνίας: Η Αναγέννηση που δεν έγινε ποτέ. Ερευνητική Εργασία: Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών. Πολυτεχνείο Πατρων

Λαμπρινού, Λ. 2001. Βάθεια Λακωνικής Μάνης. Ένα χαμένο όραμα. Αρχιτεκτονικά Θέματα Τεύχος 35

Μνημεία στον χάρτη ή μνημεία στο χαρτί;

World Heritagent

Όταν κανείς ακούει τη λέξη επιστήμη σίγουρα το πρώτο πράγμα που του έρχεται κατά νου δεν είναι το Instagram ή το Tik Tok και ενδεχομένως μάλιστα να τα θεωρεί και οξύμωρα…

Το 2021 ωστόσο, μας έχει αποδείξει πως η συνεχώς αυξανόμενη και ποικιλόμορφη επαφή μας με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) επηρεάζουν το κοινωνικό, ψυχαγωγικό και επαγγελματικό κόσμο, αλλάζοντας και πολλές φορές βοηθώντας τα δεδομένα κάθε τομέα. Ο λαϊκός πυρήνας τους μάλιστα, δίνει την ευκαιρία στον καθένα να μπορεί να αναδείξει ό,τι επιθυμεί και κατ επέκταση να δώσει φήμη σε αυτό που θέλει, αρκεί να το κάνει με μοναδικό τρόπο και αυτό που έχει να «πει» να δίνει στους ακόλουθούς του την αίσθηση πως δεν έχασαν τον χρόνο τους.

Στον τομέα του πολιτισμού φερειπείν, η δημόσια αρχαιολογία μέσω κοινωνικών δικτύων προφέρει τη δημιουργία και διατήρηση σχέσεων μεταξύ επαγγελματιών του χώρου και του ευρέως κοινού (Moshenska, 2017) και μάλιστα πλέον υπάρχουν αρκετά αξιόλογα ελληνικά προφίλ, τα οποία καταφέρνουν την παραπάνω επιδιωκόμενη αλληλεπίδραση με επιτυχία.

Οι επιστήμες έτσι, μοιάζει να ανοίγονται σε μια αρμονική συνύπαρξη ακαδημαϊκού χώρου και επαφής με μη ειδικευμένο κόσμο, ώστε τελικά αυτή η «γνωριμία» να εντάξει το κοινό στις διαδικασίες που πράττει ένας επιστήμονας εντός και εκτός εργαστηρίου/αμφιθεάτρου και τελικά να θαυμάσει το κοινωνικό και επιστημονικό του έργο.

Αυτοί οι επικοινωνιακοί και για κάποιους «μαρκετινίστικοι» στόχοι έχουν με την σειρά τους μια διαφορετική αποστολή που πλησιάζει -όπως το εκλαμβάνομαι- περισσότερο στην ευαισθητοποίηση του κοινού, έτσι ώστε να αναλάβει ατομικές ευθύνες και να προστατεύσει τη φυσική και πολιτιστική του κληρονομιά σε τοπικό και παγκόσμιο επίπεδο, με όποια μέσα διαθέτει.

Μια προσπάθεια εξοικείωσης με πολιτιστικά, φυσικά και βιομηχανικά αξιοθέατα του κόσμου, ακούει στο όνομα Rich McCor ή όπως είναι γνωστός στο Instagram @paperboyo. Ο Λονδρέζος φωτογράφος ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο παρέα με την φωτογραφική του μηχανή και τις δημιουργίες του σε paper cut-outs (χαρτοκοπτική) προβάλλοντας διάσημα και «άγνωστα» μνημεία/τοποθεσίες μέσα από τον πιο μοναδικό, δημιουργικό, έξυπνο και –πολλές φορές- αστείο τρόπο.

“When I joined Instagram I noticed a lot of artists, photographers and creatives were using it as their gallery so that inspired me to approach the platform with an ambition to post creative content. Eventually, my style evolved and I developed the transformation photos through trial and error and seeing the feedback that my followers gave.”

Rich McCor a.k.a @paperboyo.
Απόσπασμα συνέντευξης από το travelanddestinations.com

Με αφορμή λοιπόν αυτό το πρωτότυπο έργο, θα δούμε παρακάτω κάποια από αυτά τα κλικ και θα προσπαθήσουμε να έρθουμε και εμείς σε επαφή με τέσσερα μνημεία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς και την ιστορία τους.

Το Εθνικό Μνημείο της Σκωτίας βρίσκεται στο Calton Hill και αποτελεί ένα ημιτελές μνημείο στα πρότυπα του Αθηναϊκού Παρθενώνα, προς τιμήν των στρατιωτών και ναυτών που πέθαναν πολεμώντας στους Ναπολεόντειους Πολέμους(1803-1815).

Η πρώτη ιδέα για τη δημιουργία ενός εθνικού αρχιτεκτονήματος ήρθε το 1816 από το Highland Society of Scotland με την προκήρυξη διαγωνισμού και τελικά την υπερίσχυση δυο σχεδίων. Το ένα εξ αυτών ήταν η Εκκλησία-Πάνθεον του Archibald Elliot και το άλλο, ένα αντίγραφο του Παρθενώνα από τον Λόρδο Έλγιν (Τόμας Μπρους, 7ος κόμης του Έλγιν).

Το πνευματικό υπόβαθρο του τελευταίου σχεδίου στα πρότυπα της κλασσικής αισθητικής θα κατάφερνε να φέρει την χώρα πιο κοντά στη διαρκώς επιθυμητή «πολιτισμένη Σκωτία», σαν άλλη Αθήνα του Βορρά.

Έτσι, το 1822 ο αρχιτέκτονας και αρχαιολάτρης Τσαρλς Ρόμπερτ Κόκρελ (Charles Robert Cockerell) μαζί με τον αρχιτέκτονα Γουίλιαμ Χένρι Πλέιφερ (William Henry Playfair) ανάλαβαν την ανέγερση του μνημείου με αρχικό προϋπολογισμό τις 42.000 λίρες.

Οι εργασίες ξεκίνησαν το 1826 όμως σταμάτησαν το 1829, λόγω σοβαρής έλλειψης κεφαλαίων και ελάχιστης προόδου στο έως τότε οικοδόμημα (μόνο επιστύλιο και δώδεκα κίονες δωρικού ρυθμού).

Το παραπάνω αξιοθέατο φέρει δυο κληροδοτήματα πολιτιστικής και πολιτισμικής φύσης. Το ένα είναι το κάστρο Urquhart και το άλλο οι άυλες μαρτυρίες και οι θρύλοι γύρω από το Τέρας της λίμνης Λοχ Νες.

Η πρώτη μας επαφή με το ακίνητο αξιοθέατο χρονολογείται γύρω στο 1296 όταν βρίσκεται υπό την κυριαρχία του Εδουάρδου Α’ της Αγγλίας.

Για τα επόμενα χρόνια θα υπάρξουν πολλές αλλαγές στην ιδιοκτησία του, λόγω των Πολέμων Ανεξαρτησίας της Σκωτίας και το 1306, μετά τη στέψη του βασιλιά των Σκωτσέζων, Ρόμπερτ Μπρους, το κάστρο θα θεωρηθεί βασιλικό.

Plan of Urquhart Castle, Loch Ness, Scotland KeyA Site of drawbridge · B Gatehouse · C Upper Bailey · D Chapel · E Inner close · F Grant Tower · G Great Hall · H Kitchen · I Water gate · J Nether Bailey · K Motte · L Doocot · M Smithy · N Loch Ness. Πηγή: Wikimedia Commons.

Ο θάνατος του Ροβέρτου Α’ και οι παράλληλες κρατικές αναταραχές θα προκαλέσουν σειρά επιδρομών, ενώ τελικά το μνημείο θα παραχωρηθεί στους Grant Clan. Το 1545, οι MacDonald Earls of Ross φρόντισαν να πραγματοποιήσουν μια τελευταία αλλά σημαντική εχθρική επιδρομή καταλαμβάνοντας τμήμα της περιουσίας του κάστρου (θησαυρούς, σκάφη, πυροβόλα κ.α.)

Οι σκοτεινές σελίδες του Urquhart όμως δεν είχαν τελειώσει εκεί. Το 1692, όταν οι βρετανικές κυβερνητικές δυνάμεις ήθελαν να αποφύγουν την πιθανή ανακατάληψη του κάστρου από τους Ιακωβίτες, το ανατίναξαν προκαλώντας του ανεπανόρθωτα χτυπήματα.

To 1913 πέρασε στην ιδιοκτησία και φροντίδα του κράτους και πλέον αποτελεί ένα από τα πιο επισκέψιμα κάστρα στη Σκωτία.

_________________________________

Το δεύτερο αξιοθέατο, βρίσκεται περισσότερο στο μυαλό των επισκεπτών, ωστόσο δεν παύει να αποτελεί πόλο έλξης για πολλούς περιπετειώδεις τουρίστες. Ο λόγος για το Τέρας του Λοχ Νες ή αλλιώς Νέσι. Το υποτιθέμενο τέρας λέγεται πως ζει στη λίμνη Λοχ Νες και οι μαρτυρίες γι’ αυτό ξεκινούν από τους αρχαίους χρόνους.

Η παλαιότερη γραπτή αναφορά για το θρυλικό τέρας βρίσκεται στη βιογραφία του Αγίου Κολούμπα (St. Columba) του 7ου αι., ο οποίος -σύμφωνα με τον βιογράφο- είδε το πλάσμα να σκοτώνει ανθρώπους στη λίμνη. Μόλις πήγε να επιτεθεί σε έναν ακόμη, εκείνος παρενέβη επικαλούμενος το όνομα του Θεού και το τέρας υποχώρησε.

Μετά από χρόνια, η εφημερίδα «Inverness Courier» θέλοντας να επαναφέρει τους θρύλους περί τέρατος, ανέφερε τη μαρτυρία ενός ζευγαριού, το οποίο το 1933 είδε κάτι σαν δράκο ή προϊστορικό τέρας, το οποίο στη συνέχεια εξαφανίστηκε στο νερό.

Τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς ο κυνηγός θηραμάτων, Marmaduke Wetherell γράφει στην «Daily Mail» πως βρήκε μεγάλα ίχνη που πίστευε ότι ανήκαν σε ισχυρό ζώο μήκους περίπου 6 μέτρων, αλλά επιστήμονες του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας διέψευσαν αυτές τις φήμες και έτσι έγινε κατανοητό πως ο Wetherell είχε στήσει την κερδοφόρα αυτή είδηση.

Το 1987 και το 2003 έγιναν ξανά πολλές έρευνες για τον εντοπισμό του τέρατος, όμως δεν υπήρξε κάποιο επιστημονικό αποτέλεσμα που να επιβεβαιώνει τους παραπάνω θρύλους.  

Το νησί του Πάσχα ονομάζεται έτσι λόγω των Ολλανδών εξερευνητών που έφτασαν εκεί το Πάσχα του 1722.

Τα εικονιζόμενα μνημεία αποτελούν μονολιθικά ανθρωπόμορφα αγάλματα κατασκευασμένα από κίτρινο-καφέ ηφαιστειακή τέφρα και σκαλίσθηκαν από τους Πολυνήσιους αποίκους του νησιού γύρω στον 13ο αι. (1250-1500). Ονομάζονται Μοάι, ακουμπούν πάνω σε τελετουργικές πέτρινες εξέδρες που ονομάζονται ahu και το ύψος τους κυμαίνεται από 2 έως 20 μέτρα.

Πολλοί επιστήμονες υποστηρίζουν πως τα αγάλματα αποτελούσαν σύμβολα θρησκευτικής και πολιτικής δύναμης ή αντικείμενα λατρείας αρχαίων θρησκειών της Πολυνησίας. Ο καθηγητής Carl Lipo του πανεπιστημίου Binghamton αναφέρει μάλιστα πως «Το σημαντικό είναι ότι καταδεικνύει ότι οι ίδιες οι θέσεις των αγαλμάτων δεν αποτελούν κάποιο περίεργο τελετουργικό. Τα ahu και τα moai, αντιπροσωπεύουν τελετουργία, με την έννοια ότι υπάρχει συμβολικό νόημα σε αυτά, αλλά ενσωματώνονται στη ζωή της κοινότητας».

Το 1995 η UNESCO χαρακτήρισε ολόκληρο το Εθνικό Πάρκο Ράπα Νούι ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Το τελευταίο μνημείο θα μας ταξιδέψει στην Ουαλία και συγκεκριμένα στο Κάστρο του Κάρντιφ, το οποίο φέρει ιστορία 2.000 χρόνων.

Η πρώτη του μορφή χρονολογείται στο 50 μ.Χ. ως ρωμαϊκό φρούριο. Η τελευταία εικόνα του επι ρωμαϊκής κυριαρχίας παρουσιάζει ένα οικοδόμημα από πέτρα και ρωμαϊκές δομές που γίνονται φανερές μέχρι και σήμερα.

Η επόμενη φάση του χρονολογείται μετά την κατάκτηση των Νορμανδών. Τότε θα πραγματοποιηθούν οικοδομικές ανεγέρσεις και αργότερα, μεσαιωνικές παρεμβάσεις.

Έπειτα από πολλές ακόμη ιδιοκτησίες αρχόντων (The de Clares, The Despensers, The Beauchamps, The Nevilles, The Tudors, The Herberts & Windsors) το 1766 το κάστρο περνά στα χέρια των Μπουτέ (The Butes), οι οποίοι θα αναπτύξουν το λιμάνι της περιοχής, ως το μεγαλύτερο για την εξαγωγή άνθρακα στον κόσμο.

Εκατό χρόνια αργότερα, το παλάτι σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Γουίλιαμ Μπουρζ θα αλλάξουν ριζικά την εικόνα του κάστρου. Προστέθηκαν πύργοι στα πρότυπα της γοτθικής αρχιτεκτονικής, τοιχογραφίες, βιτρό, ξυλόγλυπτα έργα κ.α.

Κατά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, το Κάστρο του Κάρντιφ θα υποστηρίξει για τελευταία φορά αμυντικό ρόλο, ενάντια στις ναζιστικές επιθέσεις.

Μετά τον θάνατο της  Μαρκησίας Δ’ του Μπουτέ, το Κάστρο και μεγάλο μέρος του πάρκου δόθηκε στην πόλη του Κάρντιφ.

Ακολουθήστε και άλλες παρόμοιες δημιουργίες και γνωρίστε τοποθεσίες του κόσμου, πατώντας ΕΔΩ!

__________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Castle History. Cardiff Castle Official Website https://www.cardiffcastle.com/history/

Chaliakopoulos, Α. National Monument of Scotland. Historic UK History Magazine

History.com Editors. 2020. Easter Island. HISTORY

History.com Editors. 2019. Loch Ness Monster. HISTORY

Historic Environment Scotland. Urquhart Castle. https://www.historicenvironment.scot/visit-a-place/places/urquhart-castle/history/

Moshenska, G. 2017. Key Concepts in Public Archaeology. UCL Press

Newsroom. Λύθηκε το μυστήριο των επιβλητικών αγαλμάτων στο νησί του Πάσχα. CNN Greece.

Tikkanen, A. 2020. Loch Ness Monster. Lefendary Creature. Britannica

UNESCO World Heritage Centre. Rapa Nui National Park. https://whc.unesco.org/en/list/715/

Πηγή εικόνας: https://www.instagram.com/p/BTY0c3RFTmD/?utm_medium=copy_link

Η Ύδρα στα χρώματα του 20ου αιώνα

Heritagent Walk

Μια στάση στον Αργοσαρωνικό για περιήγηση σε περιοδικές και μη εκθέσεις σπουδαίων καλλιτεχνών της μεσοπολεμικής και μεταπολεμικής περιόδου.

Λένε πως η Ύδρα ούσα ένας προορισμός κοντά στην πρωτεύουσα είναι ιδανική για 2-3 μέρες, ωστόσο εγώ θα προσέθετα κι άλλες ακόμη. Θέλετε η παρέα; Η αναγκαιότητα της ξεκούρασης; Οι καλλιτεχνικές πινελιές του νησιού; Ίσως όλα μαζί ορίζουν το γραφικό νησί του Αργοσαρωνικού ιδανικό για κάτι παραπάνω από ένα «ΣΚ».

Τώρα που γράφω και τώρα που διαβάζετε τα όσα συνέθεσα, τρέχουν μόνιμες και περιοδικές εκθέσεις που δεν κατάφερα να επισκεφτώ στο σύνολό τους. Παρόλα αυτά, μια πολύ ενδιαφέρουσα έκθεση σύγχρονης τέχνης που θα πρότεινα στον καθένα είναι το «The Greek gift» του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ στα παλιά Σφαγεία. Ιδανική ώρα επίσκεψης, 20.00 μαζί με το ηλιοβασίλεμα στον χώρο διεξαγωγής. Μοναδικής αξίας ήταν και η περιοδική έκθεση «Οι εξεγερμένοι» στο Ιστορικό Αρχείο – Μουσείο Ύδρας, ενώ ακόμη μπορείτε να επισκεφτείτε τις εκθέσεις «Ένδυμα Ψυχής» στην Ιστορική Οικία Λ. Κουντουριώτη και το «Dancing in Chains» του HYam.

Στιγμιότυπο από την Περιοδική Έκθεση του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ. Πηγή Εικόνας: Προσωπικό Αρχείο.

Με αφορμή την έκθεση «Οι Εξεγερμένοι: Έργα από τη Συλλογή Σωτήρη Φέλιου» θα περιηγηθούμε παρέα σε 2+1 καλλιτέχνες του 20ου αιώνα που κατάφεραν να δημιουργήσουν μια συλλογή κινητής πολιτιστικής κληρονομιάς που μέσα της εμπεριέχει κοινωνικά και άλλα άυλα στοιχεία της εποχής.

Έρως και Ψυχή (1975), Νίκος Εγγονόπουλος

Ένα από τα έργα που σίγουρα δεν περνάει απαρατήρητο είναι το «Έρως και Ψυχή» του Νίκου Εγγονόπουλου (1907-1985), με τον καλλιτέχνη να διαπνέεται από ένα βαθιά επαναστατικό και ερωτικό ύφος που επιβεβαιώνεται και μέσα από την ποιητική συλλογή του. Ο ίδιος τόνιζε πως «Ο έρωτας έχει μια συγκλονιστική επενέργεια στην ψυχή του ανθρώπου».

Νίκος Εγγονόπουλος, Έρως και Ψυχή (1975). Πηγή εικόνας: The Sotiris Felios Collection.

«Τα σώματά μας θα χαθούν, θα σβήσουν, από μας θα μείνει μέχρι της συντελείας των αιώνων αυτό το «σε αγαπώ» που σου ψιθύρισα στις ώρες τις πιο κρυφές.»

Ο σπουδαίος ζωγράφος και εκπρόσωπος της Γενιάς του 30’ σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας και συνέχισε με ελεύθερες καλλιτεχνικές σπουδές στο Μόναχο και σε πόλεις της Ιταλίας. Μετά από πολλές εκθέσεις και δουλειές ως επιμελητής έργων τέχνης, διορίστηκε καθηγητής στην έδρα της ζωγραφικής στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Μετσόβιου Πολυτεχνείου (1967).

Αποτέλεσε εισηγητής μιας ιδιότυπης εκδοχής του υπερρεαλισμού σε ελληνικά δεδομένα, συνδυάζοντας στοιχεία της ελληνικής και βυζαντινής παράδοσης, της μυθολογίας, της αρχαιότητας και της -για εκείνον- σύγχρονης εποχής, µε μια αντισυμβατική τεχνική που φάνταζε άλλοτε χιουμοριστική και άλλοτε ειρωνική.

Όπως αναφέρει ο ίδιος και όπως κατανοούμε από την ανάλυση της τέχνης του, είχε λάβει μεγάλη επιρροή και έμπνευση από τους δασκάλους του, Κωνσταντίνο Παρθένη και Φώτη Κόντογλου, καθώς επίσης και από την επαφή του με τον ποιητή Ανδρέα Εµπειρίκο και τον εκπρόσωπο της μεταφυσικής ζωγραφικής Giorgio de Chirico.

Ερωτικό (2002), Γιάννης Μόραλης

Υπογραφή Γιάννη Μόραλη στο έργο «Ερωτικό» του 2002. Πηγή Εικόνας: Προσωπικό Αρχείο.

Περνώντας από τη μεσοπολεμική στη μεταπολεμική ζωγραφική συναντάμε έναν εκπρόσωπο, τον οποίο γνωρίσαμε ήδη από την παραπάνω υπογραφή. Ο Γιάννης Μόραλης (1916-2009) σπούδασε ομοίως με τον προηγούμενο στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας και τo 1937 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι για να διδαχτεί ζωγραφική και τοιχογραφία στη Σχολή Καλών Τεχνών του Παρισίου. Παράλληλα παρακολουθούσε μαθήματα ψηφοθέτησης στην École des Arts et Metiers.

Το 1947 εξελέγη τακτικός καθηγητής στο προπαρασκευαστικό τμήμα της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών και δέκα χρόνια αργότερα ορίστηκε τακτικός καθηγητής στην έδρα της ζωγραφικής. Ασχολήθηκε ακόμα µε την κεραμική, την εικονογράφηση και τη σκηνογραφία, δουλεύοντας για το Εθνικό Θέατρο και το Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν.

Τα θέματα που απασχόλησαν την τέχνη του ήταν η αρχαιοελληνική τέχνη και τα επιτύμβια μνημεία, το δίπολο έρωτας – θάνατος, η διάλυση των μορφών από τις επιρροές του κονστρουκτιβισμού, του νεοπλατωνισμού και του Μπάουχαους, καθώς και το ύφος ενός ελληνοκεντρικού μοντερνισμού.

«Όσο κι αν ακούγεται οξύμωρο, η αυτοπειθαρχία σε απελευθερώνει. Σου επιτρέπει να δομήσεις ο ίδιος τη ζωή σου, να την οργανώσεις, να τη διευθύνεις.»

Ερωτικό (2002), Γιάννης Μόραλης. Πηγή Εικόνας: Προσωπικό Αρχείο.

Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, όπως φαίνεται και στο έργο της έκθεσης, τον απασχόλησαν οι αφαιρετικές συνθέσεις. Εδώ, οι χρωματικές επιφάνειες είναι επεξεργασμένες με γραφιστική διάθεση και η γεωμετρία με τις καμπύλες δημιουργούν μια αφαίρεση που μοιάζει να εμπνέεται από την αρχαία κυκλαδική τέχνη και έναν αρχέγονο αισθησιασμό.

Ατελιέ Παναγιώτη Τέτση

Η τρίτη στάση δεν μας βρίσκει σε ένα έργο, αλλά σε ολόκληρο το ατελιέ ενός καλλιτέχνη. Ο Παναγιώτης Τέτσης γεννήθηκε στην Ύδρα το 1925 και σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών κοντά στον Κωνσταντίνο Παρθένη (1943-1949). Ολοκλήρωσε τις σπουδές του με υποτροφία του Ι.Κ.Υ. στη Σχολή Καλών Τεχνών του Παρισιού(1953-1956) και εκεί παρακολούθησε μαθήματα χαλκογραφίας.

Από το 1951 εργάστηκε ως επιμελητής στην έδρα του ελεύθερου σχεδίου της Αρχιτεκτονικής Σχολής του Ε.Μ.Π., ενώ από το 1958 ξεκίνησε να διδάσκει στο Αθηναϊκό Τεχνολογικό Ινστιτούτο. Συμμετείχε στην ίδρυση του Ελεύθερου Σπουδαστηρίου Καλών Τεχνών (σημερινή Βακαλό) και δίδαξε ως το 1976, οπότε και εξελέγη καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών.

Ενημερωτικό Φυλλάδιο Έκθεσης και Άποψη από το Ατελιέ του Π. Τέτση. Πηγή Εικόνας: Προσωπικό Αρχείο

Μπαίνοντας κανείς στον εκθεσιακό χώρο της οικίας του μπορεί να καταλάβει το ύφος και το ήθος του καλλιτέχνη, ενώ σε αυτό βοηθά και το βίντεο-αφιέρωμα από τους αγαπημένους του μαθητές Γιώργο Ρόρρη και Μιχάλη Μαδένη, οι οποίοι μοιράζονται κοινές εμπειρίες και λεπτομέρειες για τη ζωή, το έργο και τη ζωγραφική του.

Στο αφιέρωμα υπάρχουν και αποσπάσματα ξενάγησης από τον ίδιο τον καλλιτέχνη, ο οποίος παρουσιάζει δυο έργα από την παιδική του ηλικία τα οποία είχε συνθέσει σε χαρτόνι που στην οπίσθια όψη έχει διαφημιστική αφίσα κάποιου προϊόντος της εποχής. Γίνεται ακόμα γνωστό πως ο ζωγράφος δεν θεωρούσε ξεχωριστή τη ζωγραφική του και ο άνθρωπος που τον ενέπνευσε και τον έκανε να εκθέσει τα έργα του στο ευρύ κοινό ήταν ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, τον οποίο θεωρούσε μαζί με τον Δημήτρη Πικιώνη  ως «πραγματικούς του δασκάλους».

Ο πάνω χώρος του σπιτιού αφορά το ηλιόλουστο ατελιέ του ζωγράφου στο οποίο ακόμα και σήμερα σώζονται οι ζουλιγμένοι σωλήνες χρωμάτων, τα πρόχειρα ακουμπισμένα πινέλα και η καρέκλα στην οποία είχε -πολλάκις- φωτογραφηθεί.

Τα εργαλεία του Π. Τέτση στο Ατελιέ του. Πηγή Εικόνας: Προσωπικό Αρχείο.

«Aν κάποια στιγμή το σύμπαν σκοτεινιάσει οριστικά, οι πίνακες του Τέτση θα λειτουργήσουν ως γεννήτριες φωτός»

-Κική Δημουλά

Η τέχνη του, απέδιδε ένα προσωπικό εξπρεσιονιστικό ύφος, με σκηνές της καθημερινής ζωής, προσωπογραφίες, τοπία και νεκρές φύσεις, δίνοντας ιδιαίτερη σημασία στο ρόλο του χρώματος, του φωτός και στην απόδοση των χεριών.

Η Κοινή Διαδρομή

Οι τρεις καλλιτέχνες ήταν από τους σπουδαιότερους εκπροσώπους της νεοελληνικής ζωγραφικής του 20ου αιώνα. Όλοι τους μαθήτευσαν πλάι στον Κωνσταντίνο Παρθένη και συμμετείχαν στην ίδρυση και έκθεση έργων της καλλιτεχνικής ομάδας «Αρμός», μαζί με τους Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα,  Γιάννη Τσαρούχη και Νίκο Νικολάου.

Ο κύκλος για τους δυο νεότερους καλλιτέχνες κλείνει το 2016 όταν και συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη γέννηση του Γιάννη Μόραλη και 5 χρόνια από τον θάνατό του. Η εκατοστή επέτειος γίνεται αφορμή για το ΥΠΠΟ, το οποίο ορίζει την χρονιά ως «Έτος Γιάννη Μόραλη» και το «Βραβείο Εικαστικών Τεχνών Γιάννης Μόραλης» απονέμεται στον εικαστικό και ακαδημαϊκό Παναγιώτη Τέτση. Δυο μήνες αργότερα ο τελευταίος ζωγράφος αφήνει τα σωληνάρια ζουλιγμένα και αφιερώνει στην νεοελληνική τέχνη μια σπουδαία ζωγραφική κληρονομιά.

Βραβείο Μόραλη 2016. Πηγή Εικόνας: Προσωπικό Αρχείο.

Πληροφορίες

Για όσους δεν έχουν την δυνατότητα να βρεθούν εκτός Αθηνών, μπορούν να απολαύσουν έργα των παραπάνω καλλιτεχνών στην Εθνική Πινακοθήκη, στο Μουσείο – Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή, στη Γκαλερί Ζουμπουλάκη, στην Πινακοθήκη Κουβουτσάκη και αλλού..

Τα έργα των πρώτων δυο εκπροσώπων μπορείτε να τα επισκεφτείτε στην επίσημη σελίδα της Συλλογής Σωτήρη Φέλιου και περισσότερα για το ατελιέ του Παναγιώτη Τέτση μπορείτε να αναζητήσετε πατώντας ΕΔΩ.

Η έκθεση «Οι Εξεγερμένοι: Έργα από τη Συλλογή Σωτήρη Φέλιου» φιλοξενείται στο Ιστορικό Αρχείο – Μουσείο Ύδρας κάθε Δευτέρα – Κυριακή: 09:00-16:00 & 19:30-21:30 και θα διαρκέσει έως την 31η Αυγούστου 2021. Η είσοδος στο μουσείο είναι 5 ευρώ ή 3 ευρώ με επίδειξη φοιτητικής ταυτότητας.

Η οικία & ατελιέ του Παναγιώτη Τέτση είναι ανοιχτή κάθε μέρα 10:00 – 16:00 και έχει ελεύθερη είσοδο.

_______________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Μπόλης, Γ. 2005. Μονογραφία: Γιάννης Μόραλης. Κ. Αδάμ Εκδοτική.

Μπόλης, Γ. 2021. Ιστορία της Νεοελληνικής Ζωγραφικής, 19ος – 20ος αι. Πλατφόρμα η-Τάξη ΕΚΠΑ. Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας.

Χριστοφόγλου, Μ.-Ε. 2002. Ελληνικός Υπερρεαλισμός. Νίκος Εγγονόπουλος: Ποιητής και Ζωγράφος. Η Καθημερινή – Επτά Ημέρες.

Ινδια-λογισμοί πολυπολιτισμικότητας

Πολιτισμική Κληρονομιά,World Heritagent

Παρασκευή, 09 Ιουλίου 2021. Σήμερα είναι ένα από αυτά τα βράδια μετά τη δουλειά (ή όποια άλλη υποχρέωση) όπου κάθεσαι στον καναπέ για να χαζέψεις στην τηλεόραση ή στον υπολογιστή, παρέα με ένα ποτήρι κρασί.

Εκπλήσσοντας τον εαυτό μου, επέλεξα να δω ταινία στην τηλεόραση και κάνοντας ζάπινγκ έπεσα στο «Εat Pray Love», μια αμερικανική συναισθηματική ταινία η οποία δεν θα μας απασχολήσει ιδιαίτερα στο περιεχόμενο του άρθρου.

Στιγμιότυπο από την ταινία. Πηγή εικόνας: https://twitter.com/primevideo/status/1321490959427792896

Η ταινία είχε ήδη μια ώρα προβολής και η πρωταγωνίστρια Λιζ (Julia Roberts) είχε ήδη βιώσει την εμπειρία του «Eat» κατά την πρώτη στάση της στην Ιταλία. Εγώ την συνάντησα στη μετάβαση της στο «Pray», δηλαδή στη δεύτερη στάση της με προορισμό την Ινδία.

Μπορεί να μην είδα όλη την ταινία, ωστόσο παρέμεινα σε αυτή μέχρι να ανοίξω το word και να αναπαράγω τις σκέψεις που διαβάζετε τώρα. Κύρια πηγή έμπνευσης, οι αναφορές της ταινίας στην κουλτούρα της Ινδίας: η θέση της γυναίκας, παραδόσεις και έθιμα του γάμου, διαλογισμός, μουσική, χορός κ.α.

Βρίσκω αρκετά γοητευτικό να παρακολουθώ τις παραδόσεις και την καθημερινότητα διαφορετικών πολιτισμών και η αλήθεια είναι πως με την παραπάνω αφορμή προσπάθησα να συλλογιστώ εάν η ινδουιστική κουλτούρα είναι παρούσα στην Ελλάδα. Με κάποιες μικρές αλλά υπαρκτές αναφορές λοιπόν, κατάλαβα πως «ναι».

Κάτι τέτοιο βέβαια φαντάζει πολύ λογικό αφού σύμφωνα με δημοσίευμα, η Γενική Γραμματεία Πληθυσμού και Κοινωνικής Συνοχής του Υπουργείου Εσωτερικών πραγματοποίησε έρευνα για την ένταξη των πολιτών τρίτων χωρών και γνωστοποίησε πως ήδη το 2013 κατοικούσαν στην Ελλάδα περίπου 14.357 Ινδοί.

Η πρώτη σκέψη στους περισσότερους φέρει στο μυαλό τα ινδικά εστιατόρια που μοιάζει να είναι αρεστά σε πολλούς Έλληνες, ωστόσο παρακάτω θα σας καταγράψω τρία στοιχεία που έχουμε αφομοιώσει και στις δίκες μας συνήθειες και βρίσκουν τις ρίζες τους στην ινδουιστική πολιτισμική κληρονομιά. Αφήνω το γαστρονομικό κομμάτι για κάποιο blog μαγειρικής…

YOGA

Η πρωτόγονη μορφή της Υoga μοιάζει να συνδέεται με πρακτικές σαμανισμού και γεωργικής μαγείας  (agricultural magic) πλάι στην κοιλάδα του Ινδού ποταμού, ενώ σε αυτό έρχονται να προστεθούν και σφραγίδες που φέρουν εικόνες παρόμοιες με αυτές που έχουμε σήμερα για την άσκηση Yoga, δίχως όμως σαφείς πληροφορίες για το αν πρόκειται γι’ αυτό που έχουμε κατά νου.

Μια σωζόμενη εικόνα έρχεται από μια σφραγίδα που ανακαλύφθηκε κατά την ανασκαφή του αρχαιολογικού χώρου Mohenjo-daro στην κοιλάδα του Ινδού και εικονίζει τον «Pashupati», δηλαδή τον Άρχοντα των Ζώων (2600–1900 π.Χ.).

Στα επόμενα χρόνια ο διαλογισμός και η Yoga συνδέθηκαν με τις θρησκευτικές συνήθειες Ινδουιστών, Βουδιστικών κ.α. Οι γνώσεις μας για αυτή τη φιλοσοφική και θρησκευτική πρακτική βασίζεται στις γραπτές πηγές: Βέδες, έπη Ραμαγιάνα και Μαχαμπαράτα, Γιόγκα Σούτρα κ.ά.

Η Yoga με Λίγα Λόγια

Η λέξη προέρχεται από τη σανσκριτική ρίζα «yuj» που σημαίνει συνδέω, ενώνω, συγκεντρώνομαι. Πρόκειται συνεπώς για την ένωση του έσω ατομικού εαυτού με τον έξω συμπαντικό εαυτό και όπως αναφέρει ο Πατάντζαλι*, ορίζει τον έλεγχο αποφυγής της διέγερσης από τη νοητική και τη συναισθηματική δραστηριότητα προκειμένου να προσεγγίσει και να διακρίνει κανείς την ουσιαστική του φύση.

Yoga και Δυτικός Πολιτισμός

Η πρώτη επαφή της Yoga με τον δυτικό κόσμο χρονολογείται στο 1893, όταν ο Σουάμι Βιβεκανάντα ή Βιβεκανόντο μίλησε δημόσια στο Διεθνές Κοινοβούλιο Θρησκειών του Σικάγου, σχετικά με το περιεχόμενο της Γιόγκα και του Ινδουισμού (φιλοσοφίας της Βεδάντα).

Έκτοτε, σε συνέχεια του καθοριστικού ταξιδιού των Beatles στο Rishikesh της Ινδίας (1968), η Yoga και η περιρρέουσα κουλτούρα της εξαπλώθηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο και με μεγάλη επιρροή. Μάλιστα, ο ΟΗΕ αναγνωρίζει ως Διεθνής Ημέρα Γιόγκα την 21η Ιουνίου.

Οι Beatles με τον Maharishi Mahesh Yogi, 1967. Πηγή εικόνας: https://www.beatlesbible.com/gallery/1967-photos/67_beatles_maharishi-mahesh_yogi_002/

Σήμερα, η Ελλάδα έχει αφομοιώσει το διαλογισμό μέσα από τη σωματική άσκηση της Yoga, η οποία αποτελεί πλέον μια δημοφιλής καθημερινή άσκηση. Βέβαια, δεν φαίνεται να συνδέεται τόσο με το θρησκευτικό αλλά το φιλοσοφικό περιεχόμενο της ευεξίας και πολλοί λένε πως βοηθά στη διατήρηση ενός ισορροπημένου τρόπου ζωής, στη χαλάρωση από τους γρήγορους και εντόνους ρυθμούς της καθημερινότητας, στην αύξηση της αντοχής, στη μείωση του άγχους κ.α.

Τέλος, αρκετοί πολιτιστικοί οργανισμοί του κόσμου εντάσσουν στις εκδηλώσεις τους και βραδιές Yoga έτσι ώστε να προωθήσουν την εσωτερική χαλάρωση μέσα από την εναλλακτική άσκηση στο μουσείο, ως μέσο συλλογικότητας. Μια τέτοια δράση ήταν και το «Yoga στο Μουσείο» του Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή.

Mαθήματα Yoga στο Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή. Πηγή εικόνας: https://www.lifo.gr/culture/yoga-sto-moyseio-xekinane-ta-prototypa-mathimata-sto-idryma-basili-elizas-goylandri

ΧΕΝΑ (HENNA)

Φέρνοντας στο νου προεφηβικές αναμνήσεις από νησιά, όπου θέλαμε διακαώς να αποκτήσουμε τατουάζ χένας από κάποιον πλανόδιο ή πρόσφατες τάσεις της «Boho-Fashion», θα αναφερθούμε στη χένα ή αλλιώς Mehndi.

Προτού περάσουμε στην αναγνώριση αυτής της πρακτικής, να ξεκαθαρίσουμε πως για τη δυτική κοινωνία η χένα ορίζει ένα φαρμακευτικό φυτό πολλαπλών χρήσεων ή μια βαφή που χρησιμοποιείται για τη δημιουργία προσωρινού τατουάζ, βαφής μαλλιών κ.α., ενώ για την Ινδία η ίδια λέξη ορίζεται ως  mehndi και αφορά πρακτική της πολιτισμικής κληρονομιάς.**

Σύμφωνα με την καλλιτέχνη mehandi της Νέας Υόρκης Sharmin Samantha, η πρώτη ένδειξη χένας ως μέσο βαφής πρέπει να βρίσκεται στην αρχαία Αίγυπτο και συγκεκριμένα στην προδυναστική περίοδο (περ. 3400 π.Χ.). O Αιγυπτιολόγοw Gaston Maspero μάλιστα, αναφέρει πως η μούμια του Ραμσή II (Ramesses II) είχε δείγματα ανοιχτής κόκκινης χένας στα μαλλιά, ενώ αντίστοιχες ενδείξεις έχουμε στα μαλλιά και τα νύχια κι άλλων μουμιοποιημένων σωμάτων.

Χρόνια αργότερα, γύρω στο  77-79 μ.Χ. ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος γράφει επίσης πως η καλύτερη χένα καλλιεργείται στον Κανώπο δίπλα στον ποταμό Νείλο, στη Ασκαλώνα της Ιουδαίας και στην Κύπρο. (Naturalis Historia  XII.51)

Το Mehndi του ανατολικού κόσμου από την άλλη, όπως αναφέρει ο υποψήφιος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Μινεσότα (University of Minnesota) Noam Sienna, χρονολογείται τουλάχιστον στην περίοδο των Μουγκάλ(1526 – 1857). Πρόκειται για μια μορφή προσωρινής τέχνης του δέρματος και συνήθως αφορά χέρια ή πόδια. Τα σχέδια αποτυπώνονται με βαφή από αποξηραμένο και κονιοποιημένο φύλλο του φυτού χένας (Lawsonia inermis) βγάζοντας ένα κοκκινωπό-καφέ χρώμα. Η μαύρη χένα ωστόσο, αποτελεί τον συνδυασμό κόκκινης χένας με παρα-φαινυλενοδιαμίνη (PPD).

Μια νύχτα πριν από τον γάμο, η νύφη γεμίζει τα χέρια και τα πόδια της με μοτίβα χένας για να συμβολίσει τη δυνατή αγάπη μεταξύ της νύφης και του γαμπρού και την καλοτυχία. Παρόμοιες πρακτικές υπάρχουν και σε άλλες ευοίωνες περιστάσεις, όπως γιορτές και τελετές.

Η Χένα στον Δυτικό Κόσμο

Η μόδα του τατουάζ χένας έχει αφομοιωθεί στον υπόλοιπο κόσμο ως αισθητική παρέμβαση και όχι ως μέρος πολιτισμού. Αυτή η αισθητική μοιάζει να ξεκινά την δεκαετία του 90΄όταν γίνεται τρεντ από διάσημους τραγουδιστές, όπως η Madonna ή αρκετά αργότερα η Beyonce.

Madonna, 17 Σεπτεμβρίου 1998. Πηγή εικόνας: https://todayinmadonnahistory.com/tag/henna/

COLOR DAY FESTIVAL

Το τελευταίο παράδειγμα αποτελεί μια προσωπική ταύτιση, η οποία δεν μου είναι γνωστό εάν όντως αποτελεί ρίζα ή έμπνευση του παρακάτω εθίμου.

Ο λόγος για το φεστιβάλ Holi της Ινδίας, το οποίο πρόκειται για τον εορτασμό της νίκης του καλού ενάντια στο κακό και της καταστροφής της Χόλικα (Holika).

Ο θρύλος που βρίσκεται στο παρασκήνιο του φεστιβάλ έχει πρωταγωνιστή τον κακό βασιλιά Hiranyakashipu, ο οποίος είχε απαγορεύσει στον στο γιο του να λατρεύει το Βισνού (θεότητα του Ινδουϊσμού). Ο Hiranyakashipu μέσα σε πολλές άλλες δοκιμασίες, προκάλεσε τον γιο του να καθίσει σε μια πυρά με τη θεία του Holika, η οποία τελικά κάηκε μέχρι θανάτου σε αντίθεση με τον Prahlad, ο οποίος επέζησε.

Το φεστιβάλ (Χόλι) διεξάγεται κάθε χρόνο αρχές Μαρτίου και ένα βράδυ πριν οι άνθρωποι πραγματοποιούν θρησκευτικές τελετές και προσευχές ενάντια στο «κακό». Το πρωί βγαίνουν στους δρόμους να σημάνουν την αρχή της άνοιξης, χορεύουν, τραγουδούν, διασκεδάζουν και ψεκάζουν ο ένας τον άλλον με χρωματιστές πούδρες.

Στην Ελλάδα, το Color Day Festival πραγματοποιείται από το 2015 στους εξωτερικούς χώρους του ΟΑΚΑ. Την πρώτη χρονιά συγκέντρωσε 32.000 άτομα και το 2019 (τελευταία χρονιά προ κορονοϊού) μόλις 46.000 θεατές. Πρόκειται για ένα  καλοκαιρινό φεστιβάλ που διεξάγεται κάθε Ιούνιο, με μουσικές παραστάσεις και χρωματιστές σκόνες που πετά ο ένας στον άλλον ως μέσο διασκέδασης.

Color Day Festival 2018. Πηγή εικόνας: https://colourdayfestival.com/greece/cdf2018/

Κλείνοντας αυτή την προσπάθεια πολιτισμικής ένωσης του δίπολου «Ανατολικός κόσμος – Δυτικός κόσμος», σας αφιερώσω δύο αποφθέγματα που πραγματεύονται το ίδιο νόημα μέσα από διαφορετική προσέγγιση.

«Be the change that you wish to see in the world.»: Το πρώτο γνωμικό μάλλον ανήκει στον Ινδό ακτιβιστή Mahatma Gandhi και μιλάει για την βαθύτερη φιλοσοφία της ατομικής ευθύνης και την ελπίδα σε έναν άλλον – καλύτερο κόσμο.

«You are what you do, not what you say you’ll do.»: To δεύτερο γνωμικό προέρχεται από έναν Ευρωπαίο ψυχαναλυτή, τον Carl G. Jung και δίνει δράση στην προαναφερόμενη επιθυμία μέσα από τον ρεαλισμό που χρειάζεται να υπάρχει στη ζωή μας.

Το τελευταίο απόφθεγμα έχει υιοθετηθεί στην νοοτροπία μου πολύ πρόσφατα, όταν διάβασα το «Kaleidoscope» του Ioannis Loukopoulos. Το πολύ φρέσκο και ευκολοδιάβαστο αυτό βιβλίο καταφέρνει μέσα σε 135 σελίδες να σε ταξιδέψει σε γνωμικά, φιλοσοφίες του κόσμου, μύθους και αλήθειες γύρω από τον εαυτό μας, το νόημα της ζωής, τα πάθη μας και την πολυπλοκότητα μυαλού και ψυχής, καθώς «we need a means to experience life multidimensionally – a Kaleidoscope»…

Περισσότερα για την βιβλιο-πρόταση, ΕΔΩ!

* Ο Μαχαρίσι Πατάντζαλι (Patanjali Maharshi) ήταν γιατρός, φιλόσοφος και γιόγκι που έζησε τον 4ο – 3ο αιώνα π.Χ. και έμεινε γνωστός για το συγγραφικό και κατεξοχήν θεωρητικό κείμενο στη Γιόγκα, τις Γιόγκα Σούτρας.

** Η χένα (henna) έχει αραβικές ρίζες, ενώ το mehndi προέρχεται από τη σανσκριτική διάλεκτο και την Ινδία.

______________________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Basavaraddi, I. 2015. Yoga: Its Origin, History and Development. Ministry of External Affairs, Government of India.

Gupta, A. 2018. The history of bridal mehandi: How the tradition came to be. A complete account of what this ceremony signifies and how it has evolved with time. VOGUE India.

Groot, A. C. 2013. Side-effects of henna and semi-permanent ‘black henna’ tattoos: a full review. Wiley Online Library.

Kidangoor, A. 2020. Here’s Everything You Need to Know About Holi, the Hindu Festival of Colors. Magazine TIME USA.

Madain Project: Mummy of Ramesses II.

McEvilley, Th. 1981-2014. An Archaeology of Yoga. The University of Chicago Press.

Kidangoor, A. 2020. Here’s Everything You Need to Know About Holi, the Hindu Festival of Colors. Magazine TIME USA

World History Encyclopedia. 2012. Shiva Pashupati.

________________________

Εικόνα εξωφύλλου: Στιγμιότυπο από την ταινία «EAT PRAY LOVE» του χρήστη Belledame73. Πηγή εικόνας: https://www.flickr.com/photos/63122153@N00/4884088824/in/photostream/

Μια στάση «γύρω» από το άυλο Στόουνχεντζ

World Heritagent

Πριν από μια εβδομάδα, κατά την έναρξη του τρίτου δεκαήμερου του Ιουνίου, άρχισαν να κάνουν τον γύρω του κόσμου φωτογραφίες από τη ζωντανή αναμετάδοση του εορτασμού του θερινού ηλιοστάσιου στο Στόουνχεντζ της Αγγλίας. Η εκδήλωση κάθε χρόνο συγκεντρώνει χιλιάδες άτομα, όμως τα έτη 2020-21 οι συνθήκες της πανδημίας δεν επέτρεψαν την πολυκοσμία στον χώρο.

Θερινό Ηλιοστάσιο στο Στόουνχεντζ, 2021. Πηγή: Stonehenge Dronescapes

Οι εικόνες που κυκλοφόρησαν γνωστοποίησαν -μέσα σε όλα- την τελετή των Δρυίδων, κάτι το οποίο σε άλλους ήταν ήδη γνωστό, σε άλλους όχι. Σε κάποιους θύμιζε κριντζ εορτασμούς αναβίωσης τύπου «Νεμεάδα», άλλοι πάλι το βρήκαν σαν μια απαραίτητη εκδήλωση διατήρησης των παραδόσεων. Τι ισχύει όμως για το θερινό ηλιοστάσιο και την γιορτή του; Αποτελεί όντως ένα έθιμο ή οι «αρχαίοι» Δρυίδες υπάρχουν μέχρι και τις μέρες μας;

Λίγα Λόγια για τους Δρυίδες

Οι Δρυίδες (eng: druids) έζησαν κατά την Εποχή του Σιδήρου στη Κελτική Ευρώπη (Βρετανία, Ιρλανδία, Γαλατία κ.α.) και όπως μαρτυρεί το όνομά τους, θεωρούσαν τη βελανιδιά (δρυς) ως το ιερό δέντρο τους. Αν και δεν έχουμε υλικές μαρτυρίες που να επιβεβαιώνουν την ύπαρξη τους, γίνονται γνωστοί μέσα από σωζόμενες ιστορικές πηγές αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων συγγραφέων (Διογένης Λαέρτιος, Στράβων, Πλίνιος Πρεσβύτερος κ.α.), αλλά κυρίως μέσα από τις σημαντικότατες γραπτές μαρτυρίες του Ιούλιου Καίσαρα.

Σύμφωνα με τον τελευταίο, οι Δρυίδες «ασχολούνται με πράγματα ιερά, πραγματοποιούν δημόσιες και ιδιωτικές θυσίες και αποφασίζουν για όλα τα θρησκευτικά θέματα», ενώ σε επόμενο εδάφιο (Gallic War VI, 13-14.) αναφέρει πως κάνουν μεγάλες συζητήσεις για τα ουράνια σώματα και τις κινήσεις τους, το μέγεθος του σύμπαντος και τη γη.

Φανταστική απεικόνιση «An Arch Druid in His Judicial Habit». Πηγή: Wikimedia Commons

Ακόμα, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρει πως πραγματοποιούσαν μια ιεροτελεστία κατά την οποία μας γίνεται γνωστός ο δεσμός τους με τη φύση και τις παγανιστικές συνήθειες. Εν συντομία, σε αυτή την τελετή βρισκόταν ένας ιερέας ντυμένος στα λευκά, οποίος σκαρφάλωνε σε κάποια ιερή βελανιδιά κατά την πέμπτη μέρα της νέας Σελήνης (χειμερινό ηλιοστάσιο) και έκοβε γκι με ένα χρυσό δρεπάνι. Το γκι δεν έπρεπε να πέσει κάτω και έκτοτε ήταν σύμβολο γονιμότητας/θεραπείας. (Plin. Nat. 16.95).

Ο ίδιος σε άλλο χωρίο, τους αναφέρει ως ομάδα μάγων και γιατρών. (Plin. Nat. 30.4) Άλλοι θρύλοι τους θεωρούν ως δημιουργούς του Στόουνχεντς, αν και κάτι τέτοιο δεν μπορεί να σταθεί επιστημονικά μιας και το μεγαλιθικό μνημείο προϋπήρχε των Δρυίδων.

Τελικά, η περίοδος των Δρυίδων σταματά από τους Ρωμαίους (13-37 μ.Χ.) και κατ’ επέκταση από την επικράτηση του Χριστιανισμού.

Θερινό Ηλιοστάσιο στο Στόουνχεντζ, 2021. Πηγή: Stonehenge Dronescapes

Αν λοιπόν η εποχή των Δρυίδων λαμβάνει τέλος την προαναφερόμενη περίοδο, ποιοι είναι οι παραπάνω εικονιζόμενοι; Αποτελούν σωσίες του Γκάνταλφ της γνωστής τριλογίας ή μήπως είναι προτεινόμενοι ηθοποιοί για κάποιο σίκουελ του «Αστερίξ και Οβελίξ» στον ρόλο του Πανοραμίξ;

Τίποτα από τα δυο. Οι παραπάνω άνθρωποι αποτελούν τους Νέο-Δρυίδες. To σημερινό πνευματικό ή θρησκευτικό κίνημα των Νέο-Δρυίδων δεν έχει πραγματικούς δεσμούς με τους προαναφερόμενους. Οι ίδιοι θεωρούν πως είναι απόγονοι και εμπνέονται από την κουλτούρα τους, αλλά πως από αυτούς διατηρούν μονάχα την αγάπη για τη φύση, την κάπως χίπικη ζωή και τον σεβασμό προς τις θρησκευτικές τελετές.

Τον 17ο και τον 18ο αιώνα, υπήρξε ένα επανεμφανισμένο ενδιαφέρον για την προχριστιανική Ευρώπη. Σιγά σιγά ομάδες ανθρώπων άρχισαν να εμπνέονται από την αρχαία κουλτούρα και να επιδιώκουν την αναβίωση των Δρυίδων σε Βρετανία, Γαλλία και Γερμανία. Αυτοί αντιδρούσαν στην ανθρωποκεντρική στροφή του Διαφωτισμού και προσπαθούσαν να τηρούν την παράδοση, τις τελετές και τις διδασκαλίες που αναφέρει η μυθολογία και η λαογραφία της προχριστιανικής εποχής.

Κεντρικός μοχλός αυτής της αναβίωσης ήταν οι John Aubrey και William Stukeley, οι οποίοι επανάφεραν γραπτώς την εικασία ταύτισης του Στόουνχεντζ ως ιερού ναού των Δρυίδων.

Η σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση, σύμφωνα με την English Heritage, απαντά πως οι άνθρωποι που έχτισαν το Στόουνχεντζ ήταν αγρότες και κτηνοτρόφοι και πως πιθανόν κατασκεύασαν αυτό το σύστημα για να ορίζουν την μεταβολή των εποχών. Έτσι, το Στόουνχεντζ αποτελεί κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό ημερολόγιο. Πιθανώς με αυτό όριζαν σημαντικές εποχές του χρόνου, την ενθύμηση των νεκρών που έθαψαν στο μνημείο ή την λατρεία σε κάποια ηλιακή θεότητα.

Τι Συμβαίνει στο Θερινό Ηλιοστάσιο

H εκδήλωση του θερινού ηλιοστασίου/ Summer solstice γίνεται ώστε ο κόσμος να απολαύσει την στιγμή κατά την οποία ο ήλιος ανατέλλει πίσω από το Heel Stone και οι ακτίνες του ήλιου εμφανίζονται σιγά σιγά στο κέντρο του μνημείου. Πρόκειται ουσιαστικά για τη μεγαλύτερη μέρα του χρόνου, με τις περισσότερες ώρες ηλιοφάνειας και ένα μαγικό θέαμα στο μνημειακό σύνολο του Στόουνχεντζ.

Σχέδιο ευθυγράμμισης του Στόουνχεντζ. Πηγή: Enligsh Heriatge

Όπως αναφέρει το BBC news, παρά τις επίσημες ανακοινώσεις περί covid 19, πολλοί ήταν εκείνοι που παρακολούθησαν δια ζώσης το θερινό ηλιοστάσιο στο Στόουνχεντζ. Μάλιστα, κάποιοι σκαρφάλωσαν τους φράχτες του αρχαιολογικού χώρου για να έχουν πρόσβαση στην άμεση θέα των λίθων.

Στιγμές από το θερινό ηλιοστάσιο στο Stonehenge με ανθρώπους να σκαρφαλώνουν του φράχτες. Πηγή: REUTERS / BBC NEWS

Τελικά, η English Heritage λόγω της ανησυχίας που προκλήθηκε στον χώρο, πραγματοποίησε στις 21 Ιουνίου ζωντανή αναμετάδοση από την ανατολή του ηλίου στο νεολιθικό μνημείο (04:52 BST). Μπορείτε να δείτε το βίντεο παρακάτω!

Εσείς τι πιστεύετε, πρέπει να λαμβάνουν χωρά θρησκευτικές εκδηλώσεις μέσα σε κηρυγμένους αρχαιολογικούς χώρους της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομίας; Διαστρεβλώνει ο σύγχρονος παγανισμός την ορθή θέση μιας αρχαίας ταυτότητας; Η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα θα δοθεί σε επόμενες θεωρητικές διατυπώσεις μέσω του blog.

Για οποιαδήποτε απορία και περαιτέρω διευκρίνιση, μπορείτε να αφήσετε το μήνυμά σας στην πλατφόρμα επικοινωνίας του blog!

______________________________________________________________________________

Εικόνα Εξωφύλλου: Κολλάζ με φωτογραφίες από το Stonehenge Dronescapes και Wikimedia Commons

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Piggott, S. 2013. The Druids and Stonehenge The South African Archaeological Bulletin

Henry, A. 2019. The Druids: What Do We Really Know? ReligionForBreakfast Youtube Academic Chanel

Blakemore, E. 2019. Why do we know so little about the Druids? National Geographic

Pliny the Elder. Chapter 4: The Druids of The Gallic Provinces. The Natural History / John Bostock

Bauer, P. Higgins, J. Lotha, G. Cunningham, J. – Editors of Encyclopaedia Britannica. 1998-2020. Druid. Celtic culture. Britannica Encyclopaedia

BBC News. 21.06.2021. Summer solstice: Hundreds attend Stonehenge despite advice.

Στον Δρόμο Για το Θέατρο

Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά,Πολιτιστική Επικαιρότητα

Τρίτη, 15 Ιουνίου.

Έχω μόλις τελειώσει τη δια ζώσης εξέτασή μου στο Πανεπιστήμιο και η πιο καλή ιδέα για αποφόρτιση είναι μια βόλτα στην πολυπερπατημένη οδό Σταδίου για θεματική περιήγηση στα νεοκλασικά κτήρια της Αθήνας, στοχεύοντας να συλλέξω υλικό για επόμενο άρθρο-αφιέρωμα σε αρχιτεκτονήματα του Τσίλλερ.

Το 608 με αφήνει στο πλάι της Βουλής και βαδίζω δεξιά για να κατευθυνθώ στο προαναφερόμενο σημείο αναφοράς. «Βρήκαμε το επόμενο θέμα!», λέω και βγάζω το μπλοκάκι μου να απαθανατίσω λεπτομέρειες και τις πρώτες σκέψεις μου απέναντι στη βιτρίνα δημοφιλούς πολυκαταστήματος.

Η θεατρική ιστορία σε βιτρίνα στην καρδιά της πόλης. Πηγή: Εθνικό Θέατρο -> https://www.n-t.gr/el/news/?nid=34027

Επιρροές από τα αρχαία θέατρα

Η αρχική εικόνα, μου έφερε στο μυαλό θεωρίες ανάδειξης αρχαίων θεάτρων σύμφωνα με τις οποίες το ζητούμενο είναι η επαφή του κόσμου με την ιστορία τους και άρα με μια κληρονομιά που ανήκει σε όλους και οφείλουμε συλλογικά τόσο να τη διατηρούμε όσο και να την προστατεύουμε.

Όπως μάλιστα αναφέρει ο καθηγητής Πέτρος Θέμελης σε δημοσίευμα του με τίτλο «Προστασία και χρήση των μνημείων», τα θέατρα (πολιτιστικά αγαθά) πρέπει να εντάσσονται στη σύγχρονη ζωή: α) γιατί δικαιούνται να τα απολαμβάνουν όλες οι γενιές και β) γιατί έτσι ευαισθητοποιούνται οι πολίτες, ενδιαφέρονται άμεσα για τα μνημεία και μέσω της γνώσης τους γι’ αυτά, τα προστατεύουν. Ο ίδιος μάλιστα θεωρεί ξεπερασμένη την ελιτίστικη εκδοχή της απομάκρυνσης τους από το ευρύ κοινό και προβάλει ως ζητούμενο την προστασία τους/ ανάδειξη τους μέσω ενός τόπου αναψυχής που θα συνδυάζει τον χαρακτήρα των μνημείων με την καθημερινότητα των πολιτών.

Αν λοιπόν η παραπάνω σύνδεση φαντάζει άστοχη εξαιτίας του ακίνητου χαρακτήρα της, εν αντιθέσει με το κεντρικό θέμα που προβάλει κινητά εκθέματα από θεατρικές παραστάσεις, θα πρέπει να αναφέρω πως το σύνολο που περιβάλλει τόσο το αρχαίο όσο και το σύγχρονο θέατρο αποτελεί εκ των πραγμάτων ένα πολυσύνθετο δίπολο άυλων και υλικών στοιχείων, κινητών και μη.

Άλλωστε, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως το αρχαίο θέατρο διατηρείται ζωντανό στην άυλη μορφή του μέχρι και σήμερα, σε πολύ μεγάλο βαθμό. Πολλές σύγχρονες παραστάσεις στηρίζονται ή απλώς παίρνουν έμπνευση από αρχαία θεατρικά έργα και τα φέρνουν στη σκηνή μέσα από τα βιώματα, καινοτομίες και προσθήκες της καθημερινότητάς/εποχής μας. Τέτοιες παραστάσεις μπορείτε να απολαύσετε και φέτος, στο φεστιβάλ Επιδαύρου. Δείτε το πρόγραμμα, εδώ!

Ένα μικρό ταξίδι στο σύγχρονο θέατρο

Το σύγχρονο ελληνικό θέατρο ξεκινά περ. τα μέσα του 19ου αιώνα σε Κρήτη και Επτάνησα, ενώ τον 20ο αιώνα, η Αθήνα και τα θέατρα που θα φιλοξενήσει θα σημάνουν την ανάπτυξη του θεάτρου σε όλη την Ελλάδα. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, το θέατρο πραγματοποιεί παραστάσεις που θα εκφράσουν πατριωτικά αισθήματα, εκτόνωση και φαρσοκωμωδία.

Το 1891 λοιπόν, μπαίνουν τα πρώτα θεμέλια του Εθνικού Θεάτρου, επί της οδού Αγίου Κωνσταντίνου και τελικά το θέατρο χτίζεται υπό τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό του Αυστριακού Ερνέστου Τσίλλερ. Στις 24 Νοεμβρίου του 1901, το -τότε- Βασιλικό Θέατρο ανοίγει τις πύλες του στο κοινό, με έναν μονόλογο και δύο ελληνικές μονόπρακτες κωμωδίες.

Λίγο μετά το 1930 ξεκινά ένα νέο θεατρικό ρεύμα, οι θεατρικές επιθεωρήσεις. Αυτές αποτελούσαν ένα είδος σύνθετου θεάματος με χορό, μουσική, σάτιρα και με τελικό στόχο τη διασκέδαση των θεατών και την παράλληλη άσκηση κριτικής σε διάφορους φορείς εξουσίας. Μια από τις διασημότερες πολιτικές επιθεωρήσεις ήταν αυτή στη Μάνδρα του Αττίκ (Κλέων Τριανταφύλλου), τον οποίο γνωρίζουμε σήμερα μέσα από την επανεκτέλεση του «Ζητάτε Να Σας Πω» από τη Χάρις Αλεξίου, τη Μαρίζα Ρίζου και λοιπούς έντεχνους καλλιτέχνες.

Ο Αττίκ μάλιστα, έχοντας μεγαλώσει με τη νοοτροπία του γαλλικού chanson αναπαρήγαγε κυρίως μουσικοθεατρικά μονόπρακτα. Σε συνέχεια των εκλογών της 9ης  Ιουνίου του 1935, ο ίδιος θα παρουσιάσει σατιρικά τραγούδια για τους φιλοβασιλικούς και τη μοναρχία. Τελικά όμως, το βράδυ της 24ης Ιουλίου μια μεγάλη καταστροφή στο θέατρο θα «χτυπήσει» τόσο τα λόγια του, όσο και τον ίδιο, τραυματίζοντας τον καλλιτέχνη στο κεφάλι.

Το 1942, εντός Γερμανικής κατοχής, ο Κάρολος Κουν ιδρύει το Θέατρο Τέχνης και εκεί θα ανέβουν σπουδαίες παραστάσεις παγκόσμιας φήμης, όπως «Αγριόπαπια», «Γυάλινος κόσμος», «Λεωφορείον ο Πόθος» κ.α.

Αρχείο Ραδιοφώνου. Πηγή: https://www.manoshadjidakis.com/lewforeion-o-pothos/

Κλείνοντας την παραπάνω σύντομη διαδρομή στην ιστορία του θέατρου, κατανοούμε πως είτε αναφερόμαστε σε αρχαίο θέατρο, είτε σε σύγχρονο, είτε σε λαμπερό, είτε σε πιο σκοτεινό, αποτελεί μέρος της πολιτισμικής κληρονομιάς και μια αέναη μελέτη για τις κοινωνικές επιστήμες, καθώς συνοδεύει τις συνθήκες που ζούσαν ή που θα ήθελαν να ζουν οι δημιουργοί και η κοινωνία!

Περί Εκθεμάτων – Οδηγός

Η θεατρική ιστορία σε βιτρίνα στην καρδιά της πόλης. Πηγή: Εθνικό Θέατρο -> https://www.n-t.gr/el/news/?nid=34027

Πατώντας τους τίτλους που ακολουθούν και γνωστοποιούν το περιεχόμενο των εκθεμάτων, θα βρεθείτε απευθείας στο επίσημο ψηφιακό αρχείο του Εθνικού Θέατρου. Εκεί μπορείτε να περιηγηθείτε στο οπτικοακουστικό υλικό της κάθε παράστασης, όπως και σε δημοσιεύματα με όχι και τόσο -πολλές φορές- καλή κριτική.

Οι περιγραφές που ακολουθούν υπάρχουν και στο σημείο έκθεσης, κάτω από κάθε κουστούμι.

1 . Ορέστεια 2001 } Σκηνοθεσία: Γιάννης Κόκκος | Ενδυματολόγος: Λίλη Κεντάκα | Ηθοποιός: Λυδία Κονιόρδου Ρόλος: Κλυταιμνήστρα

2. Καρδινάλιος της Ισπανίας 1981 } Σκηνοθεσία: Αλέξης Μινωτής | Ενδυματολόγος: Λίζα Ζαΐμη | Ηθοποιός: Χρήστος Πάρλας | Ρόλος: Λούις Καρντόνα

3. Καρδινάλιος της Ισπανίας 1981 } Σκηνοθεσία: Αλέξης Μινωτής | Ενδυματολόγος: Λίζα Ζαΐμη | Ηθοποιός: Μπάμπης Γιωτόπουλος |Ρόλος: Ντον Φιλίππε

4. Τρεις αδερφές 1982 } Σκηνοθεσία: Μιχάλης Κακογιάννης | Ενδυματολόγος: Διονύσης Φωτόπουλος | Ηθοποιός: Αννυ Πασπάτη | Ρόλος: Μάσα

5. Μισάνθρωπος 1993 } Σκηνοθεσίας: Γιάννης Ιορδανίδης | Ενδυματολόγος: Γιώργος Πάτσας | Ηθοποιός: Ειρήνη Κονίδου

6. Φαύστα 1997 } Σκηνοθεσία: Νίκος Χατζηπαπάς | Ενδυματολόγος: Γιώργος Ασημακόπουλος | Ηθοποιός: Σοφία Φιλιππίδου Ρόλος: Φαύστα

7. Φαύστα 1997 } Σκηνοθεσία: Νίκος Χατζηπαπάς | Ενδυματολόγος: Γιώργος Ασημακόπουλος | Ηθοποιός: Σοφία Κακαρελίδου | Ρόλος: Κυρία Ιατρού

8. Ιππόλυτος 2004 } Σκηνοθεσία: Βασίλης Νικολαΐδης | Ενδυματολόγος: Γιώργος Πάτσας | Ηθοποιός: Μαρία Ναυπλιώτου | Ρόλος: Αφροδίτη

9. Η Αυλαία πέφτει 1999 } Σκηνοθεσία: Μάγια Λυμπεροπούλου | Ενδυματολόγος: Νίκος Σαριδάκης | Ηθοποιός: Βίκυ Καμπούρη | Ρόλος: Ιντα

10. Η Αυλαία πέφτει 1999 } Σκηνοθεσία: Μάγια Λυμπεροπούλου | Ενδυματολόγος: Νίκος Σαριδάκης | Ηθοποιός: Γιάννα Νικολοπούλου | Ρόλος: Φανή

11. 12. Βίρα τις Άγκυρες 1997 } Σκηνοθεσία: Σταμάτης Φασουλής | Ενδυματολόγος: Γιώργος Ασημακόπουλος | Κοστούμια χορού

13. Οι Μάγισσες του Σάλεμ 1996 } Σκηνοθεσία: Νίκος Χαραλάμπους | Ενδυματολόγος: Ντόρα Λελούδα | Ηθοποιός:  Χρήστος Πάρλας |Ρόλος: Ντάνφορθ

Από το Ψηφιοποιημένο Αρχείο του Ε. Α. http://www.nt-archive.gr/plays.aspx

Βρισκόμαστε σε μια χρονιά γεμάτη αναταραχές, απρόοπτα και αποκαλύψεις. Ας κρατήσουμε την τέχνη και τον πολιτισμό δίπλα σε ανθρώπους που σέβονται αυτούς τους χώρους και τους εργαζόμενους τους. Για το «Support ART Workers», για το «ΕΜΠΡΟΣ», για την ενεργοποίηση των θερινών θεάτρων και την εξασφάλιση εργασίας σε ηθοποιούς και εργαζόμενους θεάτρων, για την αξία και την υπόσταση στην οποία αξίζει να τοποθετείται το θέατρο, το οποίο από πλευράς του μας δίνει πολλά περισσότερα.

Αξίζει τέλος να αναφέρω πως οι παραπάνω θέσεις δεν αφορούν κριτική απέναντι στη συνεργασία του Ε.Α., αλλά στο περιεχόμενο που πραγματεύονται και στη τοποθέτησή τους δημόσια.

                                                          Κυριακή, 20 Ιουνίου.

____________________________________________________________________________________

Όλες οι φωτογραφίες αποτελούν μέρος της έκθεσης και συλλέχτηκαν από τον επίσημο ιστότοπο του Εθνικού Θεάτρου -> https://www.n-t.gr/el/news/?nid=34027 .

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Επίσημη Σελίδα Εθνικού Θεάτρου, Ιστορικά Στοιχεία. -> https://www.n-t.gr/el/knowus/history

Καγγελάρη, Δ. (2004) Διατριβή: Ελληνική σκηνή και θέατρο της ιστορίας 1936-1944: οι θεσμοί και οι μορφές. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Θέμελης, Π. (2008) Προστασία και χρήση των μνημείων. Διάζωμα

Για μιάν Ακρόπολη του μέλλοντος

Άνθρωποι και Αρχαιολογία

του Βασίλη Λιανού

Ο δυτικός κόσμος και πρωτίστως η ίδια η Ελλάδα, τείνει να θεωρεί, στα πλαίσια του γενικευμένου νεωτερισμού και της εκκοσμικευμένης φαντασίας, ότι αποτελεί την επιτομή του κλασικού πολιτισμού και η Ακρόπολη έναν ιερό πόλο έλξης. Έναν τόπο όπου αναβιώνεται το παρελθόν, υπερβαίνοντας τον χρόνο και τον χώρο, έναν τόπο διαφορετικό που απομακρύνει από τη σύγχρονη όψη της πόλης και οδηγεί αυτομάτως στον 5ο αιώνα π.Χ. Αποτελεί δηλαδή, αυτό που ορίζει ο Michel Foucault, στη διάλεξή του Des espaces autres, τον Μάρτιο του 1984, μια ετεροτοπία. Ένα μέρος δηλαδή διαφορετικό και απομακρυσμένο από κάθε ρυθμιστικό συμπάν, έναν τόπο με τη μορφή «θεσπισμένων» ουτοπιών που όμως αμφισβητεί, ανατρέπει και αναπαριστά τις χωρικές διατάξεις. Σ’ έναν κόσμο που βαίνει προς τον ολικό εκμοντερνισμό, φαίνεται πως δημιουργούνται ακόμη ευρύτεροι ετεροτοπικοί χώροι που μέσα τους περικλείουν μικρότερες ετεροτοπίες. Για πολλούς περιηγητές, ταξιδιώτες και τουρίστες, η Ελλάδα αποτελεί από μόνη της μια ετεροτοπία. Με την είσοδο στη χώρα οδηγούνται σε μια εποχή διαφορετική, σε μια εποχή παρελθοντική βιωμένη όμως υπό τη σκιά του παρόντος. Την κατασκευή όμως αυτής της πρώιμης αυθεντικότητας, την παράγει και το ίδιο το κράτος, με τη μετατροπή του σε «χώρα-έκθεμα του εαυτού της». Προσπαθώντας λοιπόν να ικανοποιήσει την τουριστική αναγκαιότητα, παράγει ετεροτοπικές τεχνολογίες, σκηνοθετώντας τόσο την πραγματικότητα όσο και τη νεωτερικότητα του τοπίου. Πόσες φορές δεν έχουμε ακούσει ή και σκεφτεί, πως εδώ που πατάμε, πατούσε κάποτε ο Περικλής, αγόρευε ο Δημοσθένης και δίδασκε ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης; Η είσοδος λοιπόν των αρχαιολογικών χώρων είναι το κατώφλι που οδηγεί στο αλλιώτικο, το απομακρυσμένο από τη νεωτερικότητα και το σχεδόν ενωμένο με το παρελθόν. Με τη θέαση των μνημείων, εισάγεσαι σε έναν κόσμο, σε μια ιστορία και σε μια «πατρίδα» που εσύ επιλέγεις να μπεις. Βέβαια δεν υπάρχει πάντα το περιθώριο της επιλογής. Η Ακρόπολη, αυτοπαρουσιάζεται και προβάλλεται ως η μητέρα του κλασικού πολιτισμού· αποσιωπώντας όμως τις βυζαντινές, μεσαιωνικές και νεότερες παρεμβάσεις. Το ερώτημα λοιπόν που δημιουργείται, είναι κατά πόσο θα επηρεαστεί η σημασία και η αυθεντικότητα των μνημείων, αν αυτά αποκρυσταλλωθούν και χρησιμοποιηθούν με έναν αλλιώτικο τρόπο (;).

Γερμανίδες με αρχαιοελληνικά φορέματα στην Ακρόπολη, 2019. Πηγή: Τα Νέα

«Διαμαρτύρομαι εν ονόματι των Ολυμπίων θεών, οι οποίοι, όχι μόνο επερπατούσαν γυμνοί, αρσενικοί και θηλυκοί, αλλά και θεόγυμνοι ελατρεύοντο στους ναούς των…», τον Μάιο του 1929, στη στήλη του στο «Ελέυθερον Βήμα», ο Παύλος Νιρβάνας προσπαθεί να υπερασπιστεί τη νεαρή και διεθνούς φήμης φωτογράφο, Έλλη Σουγιουλτζόγλου-Σεραϊδάρη, γνωστή ως Nelly. Ένα χρόνο νωρίτερα, η Nelly επιχείρησε να κάνει μια άκρως απλή αλλά πρωτοπόρα φωτογράφιση στην Ακρόπολη. Μοντέλο ήταν η γνωστή χορεύτρια της Opéra Comique, Mona Paeva που βρισκόταν για κάποιες παραστάσεις στην αθηναϊκή πρωτεύουσα. Βασικό για να συντελεστεί η παρούσα φωτογράφιση ήταν να δοθεί η άδεια από της αρμόδιες αρχές. Ο διευθυντής της Ακρόπολης, Δημήτριος Φιλαδελφέας, εγκρίνει το αίτημα της Nelly και ξεκινούν τη διαδρομή τους προς τον Ιερό Βράχο, «είχα πάρει μαζί μου πολλά μέτρα άκοπες μουσελίνες, αρχαϊκά πέπλα για την όμορφη μπαλαρίνα. Από τη διεύθυνση της Ακρόπολης μου είχαν πει ότι η φωτογράφιση έπρεπε να γίνει μετά το επισκεπτήριο. Έτσι για να μην είμαστε δυο κοπέλες μόνες στην ερημιά παρακάλεσα τον πατέρα μου να μας συνοδεύσει. Ήταν όμως εκεί και ο ίδιος ο Φιλαδελφέας». Η Nelly αντίκρισε για πρώτη φορά τη χορεύτρια γυμνή «η πόρτα ήταν μισάνοιχτη, και καθώς ο ήλιος έγερνε και γέμιζε με φως τον μικρό χώρο, είδα για πρώτη φορά την ξένη χορεύτρια ολόγυμνη. Μου φάνηκε πως ενσάρκωνε το πνεύμα των αρχαίων μαρμάρων!». Αμέσως ρωτήθηκε αν υπήρχε πρόβλημα να φωτογραφηθεί δίχως ρούχα και αφού πήραν και την άδεια από τον Φιλαδελφέα, ξεκίνησε να χορεύει ανάμεσα στις αρχαίες κολώνες, κρατώντας απλώς ένα κλωνάρι ελιάς. Οι φωτογραφίες που τραβήχτηκαν ήταν για καθαρά προσωπική χρήση, παρά το γεγονός ότι μετά από μερικούς μήνες, δημοσιεύτηκαν στις σελίδες του «L’Illustration», ενός εβδομαδιαίου γαλλικού περιοδικού. Από τη στιγμή εκείνη και μετά, προκλήθηκε σάλος στον εθνικό και διεθνή τύπο, που μιλούσαν για βεβήλωση και για ανίερες πράξεις πάνω στον ιερό αυτό χώρο. Σε μια δεκαετία αρκετά συντηρητική, δεν γίνεται ευκόλως αντιληπτό το μήνυμα που προσπαθεί να περάσει η φωτογράφος σχετικά με τις φόρμες του σώματος και την αέναη αυτή πάλη ανθρώπου και χρόνου.

Nelly’s [Elli Souyioultzoglou-Seraidari], Mona Paeva 1927. Πηγή εικόνας: La Petite Mélancolie blog

Τον Φεβρουάριο του 2017, ο ιταλικός οίκος μόδας “Guccio Gucci S.p.A”, καταθέτει το αίτημά του στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, επιθυμώντας να του παραχωρηθεί ο χώρος ανάμεσα στον Παρθενώνα και το Ερέχθειον ή ακόμη και στα ανατολικά του Ερεχθείου, για την πραγματοποίηση μιας δεκαπεντάλεπτης επίδειξης μόδας της κολεξιόν “Gucci Cruz 2018”. Παρά τις συζητήσεις που συντελέστηκαν και τα επιχειρήματα που επέδειξε η εταιρεία, το ΚΑΣ απέρριψε ομόφωνα το αίτημα λέγοντας πως «ο ιδιαίτερος πολιτιστικός χαρακτήρας των μνημείων της Ακρόπολης δεν συνάδει με τη συγκεκριμένη εκδήλωση, καθώς πρόκειται για μοναδικά μνημεία και σύμβολα παγκόσμιας κληρονομιάς, μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO». Ωστόσο, ο οίκος μόδας δήλωσε ρητά πως σεβόμενος την ιερότητα του χώρου θα προβεί σε χορηγία 2 εκατομμυρίων ευρώ, για αναστηλωτικά έργα της Ακρόπολης ή άλλου μνημείου, ενώ παράλληλα η παγκόσμια προβολή της επιδείξεως θα απέφερε σε βάθος χρόνου περίπου 55 εκατομμύρια ευρώ. Το αίτημα αυτό της Gucci, θα μπορούσαμε να πούμε πως προκάλεσε έναν «εθνικό διχασμό» στην κοινωνία.  Αυτό που προβληματίζει και προκαλεί διάφορα ερωτήματα είναι η εναλλακτική πρόταση της ΕΦΑ Αθηνών, σχετικά με την πραγματοποίηση της εκδήλωσης είτε στον προαύλιο χώρο του Ηρωδείου είτε στο άνδηρο του Πικιώνη ή ακόμη και στο Ολυμπιείο. Ποιος επιλέγει ποιο μνημείο είναι σημαντικότερο από ένα άλλο μνημείο; Γιατί ένα μνημείο να είναι σημαντικότερο; Γιατί να γίνεται αυτή η σύγκριση και γιατί να υπάρχουν εναλλακτικές;

Οκτώ μοντέλα φορούν δημιουργίες του Κριστιάν Ντιόρ που «κυματίζουν» κάτω από τις Καρυάτιδες στο Ερέχθειο, Δεκέμβριος 1951. Πηγή: Καθημερινή και Cat Is Art

Ανακεφαλαιωτικά, στα πλαίσια της νεωτερικότητας και ακολουθώντας ή προσπαθώντας να ακολουθήσουμε τη μοντέρνα κοινωνία, θα πρέπει να απομακρυνθούμε από ιδέες και σκέψεις που εγκλωβίζουν τα μνημεία στη μουσειακότητα και τη μνημονικότητά τους. Οι χώροι αυτοί, όντας πιο ζωντανοί από ποτέ, καθώς εκατομμύρια τουρίστες τους επισκέπτονται ετησίως, αποτελούν έναν από τους ενεργότερους οικονομικούς πυρήνες της χώρας και συμβάλλουν στην κοινωνική αλλά και οικονομική ενδυνάμωση. Η Ακρόπολη, έχει εγγραφεί στο ανθρώπινο φαντασιακό ως ο κατεξοχήν χώρος μνήμης, ως ένα μνημείο με σταθερές και διαχρονικές αξίες. Γίνεται αυτομάτως «αντικείμενο του βλέμματος» ένα μνημείο «βουβό, παθητικό και άψυχο», τόσο κοντά στον άνθρωπο και στη σύγχρονη κοινωνία αλλά συνάμα τόσο μακριά και τόσο χαμένη στην ετεροτοπία της.

Όπως μας γίνεται γνωστό και στην αρχή του κειμένου, το σημερινό άρθρο δημιουργήθηκε από τον αρχαιολόγο και μεταπτυχιακό φοιτητή διαχείρισης μνημείων του ΕΚΠΑ, Βασίλη Λιανό. Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την εργασία του γύρω από το θέμα που προηγήθηκε πατώντας εδώ!

Ακόμα, ακολουθήστε τον στο Instagram account του, bill_lianos, ώστε να ανακαλύψετε μια πιο ποπ πλευρά του μέσα από τα ArchaeoPopquiz του και λοιπά posts για την επικαιρότητα της αρχαιολογίας.

____________________________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Thackeray, W. M. 1991. Notes of a Journey from Cornhill to Grand Cairo. London: Chapman and Hall, 186 Strand.

Brandes, G. 1969. Hellas: Travels in Greece. London: Adelphi Company

Λεοντή, Α. 1998. Τοπογραφίες ελληνισμού: Χαρτογραφώντας την πατρίδα. Αθήνα: Εκδόσεις Scripta.

Σταυρίδης, Σ. 1998. “Οι χώροι της ουτοπίας και η ετεροτοπία: Στο κατώφλι της σχέσης με το διαφορετικό.” Ουτοπία 31:51-66.

Σταυρίδης, Σ. 1998. “Οι χώροι της ουτοπίας και η ετεροτοπία: Στο κατώφλι της σχέσης με το διαφορετικό.” Ουτοπία 31:51-66.

Πλάντζος, Δ. 2013. “Τουρισμός: Ραντεβού στην Ετεροτοπία.” Unfollow 20:42-46.

Χαμηλάκης, Γ. 2009. “Εθνική κουλτούρα, μνήμη και παγκοσμιοποίηση.” Στο Παγκοσμιοποίηση & εθνική κουλτούρα, επ. Δ. Πλάντζος, 53-68.

Γιαλούρη, Ε. 2010. “Η δυναμική των μνημείων: Αναζητήσεις στο πεδίο της μνήμης και της λήθης.” Στο Αμφισβητούμενοι χώροι στην πόλη. Χωρικές προσεγγίσεις του πολιτισμού, επ. Κ. Γιαννακόπουλος και Γ. Γιαννιτσίωτης, 349-380.

Φωτογραφία εξωφύλλου: https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1059083/J-Lo-unveils-unsightly-flab-lets-hang-stage.html

Η Ενσυναίσθηση ως Εργαλείο Πολιτισμικής Έρευνας

World Heritagent

«Πάντα θέλω να είμαι όπου με χρειάζονται, να βλέπω με την ψυχή και τα μάτια τους. Η αποστολή μου είναι να σας αφηγηθώ την ιστορία, ώστε εσείς να αποφασίσετε τι θέλετε να κάνετε. Η αποστολή μου είναι να εξασφαλίσω ότι κανείς δε θα μπορεί να πει «δε γνώριζα» – Γιάννης Μπεχράκης

Οι τελευταίες μέρες δείχνουν μια διάθεση επαναφοράς στην προ-covid καθημερινότητα, κάνοντάς μας να συνειδητοποιήσουμε σταδιακά το μέγεθος της πρόκλησης την οποία κληθήκαμε να αντιμετωπίσουμε από το 2020.

Πολλοί ερευνητές μάλιστα, κάνουν λόγο για την μεγαλύτερη κρίση της ανθρωπότητας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και σε αυτό φαίνεται να συμφωνούν και δεδομένα του Johns Hopkins University & Medicine. Τα τελευταία στατιστικά γνωστοποιούν πως -μέσα σε όλα- τα θύματα της πανδημίας στις Η.Π.Α. ήταν πολύ περισσότερα από τους νεκρούς της Αμερικής κατά τον προαναφερόμενο πόλεμο.

Η Έννοια της Ενσυναίσθησης

Φυσικά, για να κατανοήσουμε κάτι τέτοιο χωρίς τα παραπάνω επιστημονικά δεδομένα, αρκεί απλά να συγκρίνουμε και να «μπούμε στα παπούτσια» του καθολικού φόβου, της αγωνίας, του άγχους και της ανασφάλειας που βίωναν και βιώνουν οι άνθρωποι στις δυο αυτές παγκόσμιες κρίσεις.

Αυτό το χαρακτηριστικό ορίζεται ως ενσυναίσθηση και σύμφωνα με τον Walter Coutu (1951) αφορά μια διαδικασία κατά την οποία κάποιος ταυτίζεται συναισθηματικά, δηλαδή νιώθει ότι είναι κάποιος άλλος για μια στιγμή και κατά συνέπεια μπορεί να κατανοήσει, αλλά και να εξηγήσει τη συμπεριφορά του άλλου για κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή.

Παρόμοιο ορισμό είχε δώσει και η Audrey Hepburn ως Jo όταν στα πλαίσια της ταινίας Funny Face (1957) διαχώρισε την συμπάθεια (sympathy) από την ενσυναίσθηση (empathy). Στη πρώτη έννοια καταλαβαίνεις πως αισθάνεται ο άλλος. Στη δεύτερη χρησιμοποιείς την φαντασία σου για νιώσεις πως αισθάνεται ο άλλος και βάζεις τον εαυτό σου στην θέση του.

Στιγμιότυπο της ταινίας Funny Face. Πηγή εικόνας: Scène-phile
Movies Scenes

Η Ένωση με τα Πολιτισμικά Τραύματα

Η παραπάνω ποπ αναφορά αν και φαντάζει «εκτός θέματος» μπόρεσε να αποκωδικοποιήσει πολύ απλά μια σύνθετη κατάσταση την οποία θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε παρακάτω.

Όπως είδαμε λοιπόν, η ενσυναίσθηση δεν αφορά την κατανόηση, αλλά κάτι βαθύτερο. Αντίστοιχα, ένας ερευνητής που εξετάζει τα πολιτισμικά τραύματα ιστορικών συμβάντων (πόλεμοι, επαναστάσεις, μετανάστευση κ.λπ.) καλείται να εμβαθύνει σε μια αναζήτηση που δεν θα σταθεί μονάχα στην κατανόηση του παρελθόντος, αλλά και σε μια κριτική σύνθεση που θα του παρουσιάσει σκέψεις για περαιτέρω ανάλυση του υποκειμένου.  

Κάποια από τα συνηθέστερα τεκμήρια βασίζονται στην διαθεματική έννοια της ιστορικής αναζήτησης μέσα από προσωπικές και κυρίως προφορικές μαρτυρίες . Εφόσον λοιπόν αναφερόμαστε στην υποκειμενικότητα του τραύματος, η όλη διαδικασία αφορά το ταξίδι της μνήμης από το ατομικό στο συλλογικό μέσα από την μεταβίβαση εμπειριών που συνήθως παραμένουν στο ασυνείδητο.

Διάγραμμα της ιστορικής ενσυναίσθησης και των συστατικών της. Πηγή: Endacott and Brooks, 2013

Η ψυχολόγος Libby Tata Arcel αναλύοντας εάν τελικά η ισχύς της ατομικής εμπειρίας είναι ικανή να δημιουργήσει συλλογική μνήμη, αναφέρει πως σε συγκεκριμένες περιπτώσεις και όταν υπάρξουν ενδεχόμενες αδικίες ή ανεξίτηλα σημάδια υπό την αντίληψη των μεταγενέστερων γενεών μπορεί να κλονιστεί η πολιτισμική τους συνείδηση/ταυτότητα και αυτή η “προσβολή” να τους ωθήσει στην δημιουργία αφηγημάτων για το τραυματικό παρελθόν. Στόχος αυτών, η προσφορά απαντήσεων στη φύση του εκάστοτε τραύματος.

Μια τέτοια κατάσταση βέβαια, όπως συμπληρώνει η ίδια, αν και λαμβάνει χώρα προς επούλωση των ηθικών -πλέον- τραυμάτων, πολλές φορές επιδρά ως το άκρον άωτο αυτής της επιθυμίας αναπαράγοντας νέα αισθήματα  μίσους και εθνικών αποστάσεων.  

Εφόσον λοιπόν κάναμε μια εισαγωγή στα θεωρητικά πλαίσια που συνδέουν την ενσυναίσθηση με την πολιτισμική μνήμη, μπορούμε παρέα να επανέλθουμε στον τίτλο και να ανασυνθέσουμε σε ποιο πολιτισμικό εργαλείο αναφερόμαστε.

Η απάντηση δίνεται με την εξέταση του πολιτισμικού τραύματος, το οποίο αφορά όλη την παραπάνω διαδικασία της «μεταβίβασης»! (Alexander, 2012)

Πρόκειται συνεπώς για ένα κοινωνικό εργαλείο που στοχεύει στην αναδιαμόρφωση της συλλογικής ταυτότητας με επίκεντρο την «τραυματισμένη» ομάδα, αλλά και τα γνωρίσματα πέρα από αυτή, με τη βοήθεια της κριτικής σκέψης και της αναζήτησης του ηθικο-συναισθηματικού περιβάλλοντος στο οποίο ανήκει. Θα πρέπει ωστόσο να έχουμε υπόψιν μας πως αυτό το κατασκεύασμα υπό την μορφή αφηγημάτων δεν αφορά κάποια πρωτογενή πηγή, αλλά έναν μεταγενέστερο συλλογικό μετασχηματισμό.

Η Βιωματική Κατανόηση των Παραπάνω Θεωριών μέσα από Ιστορικά Παραδείγματα

Η μεταγενέστερη προσέγγιση του τραύματος, μας γίνεται γνωστή και μέσα από την «σιωπή για τον Εμφύλιο», όπως την προσεγγίζει σε άρθρο του (Αυγή, 2009) ο καθηγητής Ιστορίας του ΕΚΠΑ, δρ. Βαγγέλης Καραμανωλάκης.

Ο ίδιος αναφέρει: «Στα πρώτα χρόνια που ακολούθησαν τον Πόλεμο, οι άνθρωποι δεν μίλησαν γι’ αυτόν, δεν τον ιστόρησαν, στην έκταση που θα περίμενε κανείς· υπήρξε μια σιωπή προσωπικών βιωμάτων μέσα σε μια καταιγίδα αναφορών και λόγων. (…) Έως το 1981 οι πρώτες μαρτυρίες στράφηκαν κυρίως προς την Αντίσταση, ενώ οι συνήθως μικρές αναφορές στον Εμφύλιο γίνονταν στο πλαίσιο αφηγήσεων ζωής. Το κίνητρο ήταν η διεκδίκηση του λόγου για το «τι πραγματικά συνέβη» στη δεκαετία του 1940…», εντάσσοντας στην σιωπή των θυμάτων τόσο στην επιθυμία απόστασης από τις άσχημες μνήμες, όσο -όμως- και στην κρατική χειραγώγηση υπό το ήδη υπάρχον αίσθημα του καθολικού φόβου.

Σε συνέχεια αυτής της ανάλυσης και αφού έχουν ξεκινήσει οι αφηγήσεις μαρτυρίων (1990 και μετά), μας δίνεται και το στοιχείο της μεταβίβασης από το εμείς/αυτοί (οπού “αυτοί” βλ. κυβέρνηση και ξένες δυνάμεις) στο εμείς/εμείς, μιλώντας αυτή την φορά όχι μόνο για τα προαναφερόμενα πολιτισμικά τραύματα και την εξωστρέφεια των βιωμάτων, αλλά και για την απόδοση εσωτερικών ευθυνών έτσι ώστε -στ’ αλήθεια- να λήξει ο πόλεμος.

Ένα ακόμη παράδειγμα και ίσως ένα από τα πιο διαδεδομένο πολιτισμικά τραύματα στον κόσμο, είναι ο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και η γενοκτονία των Εβραίων από τη Ναζιστική Γερμανία και τους συνεργάτες της.

Το Ολοκαύτωμα από εθνικό ζήτημα μεταβιβάστηκε σε παγκόσμιο, με καθολική αναγνώριση. Η μοναδικότητά του και η θεμελίωση του ως ένα παγκόσμιο τραύμα ήρθε με την ιδιαιτερότητα της κατάστασης, την πληθώρα ιστορικών τεκμηρίων και με τα μεταγενέστερα αφηγήματα που σιγά σιγά μετέτρεψαν το ιστορικό συμβάν σε ένα συλλογικό σύνολο αναμνήσεων (αρχέτυπο).

Πάρα την πληθώρα γνωρισμάτων, ο κοινωνιολόγος Jeffrey C. Alexander επισημαίνει πως κανείς δεν μπορεί -εκ των πραγμάτων- να έχει μια πλήρη κατανόηση και ενσυναίσθηση των φρικαλεοτήτων του Ολοκαυτώματος. Ωστόσο, άλλες απόψεις θέλουν την εβδόμη τέχνη να έχει καλύψει σε μεγάλο βαθμό αυτό το χάσμα μέσα από τις ταινίες «Η Λίστα του Σίντλερ» ή το παλαιότερο «Holocaust», επιτυγχάνοντας συναισθηματική ταύτιση με τα θύματα…

Τελευταίο παράδειγμα, λιγότερο γνωστό, είναι αυτό μιας γυναίκας από το Τσανταρλί της Μικράς Ασίας (βλ. περιγραφή παρακάτω εικόνας). Η σπουδαιότητα της ιστορίας της απαντάται στη θεωρία που τη θέλει τη πρώτη πρόσφυγα που έφτασε στη Μυτιλήνη, έχοντας αφήσει πίσω τις ρίζες της και τον πατέρα της, τα οποία και δεν ξαναείδε ποτέ.

Στο βιβλίο «Με τον Διωγμό στην Ψυχή» αναπαράγονται τρεις προσφυγικές μαρτυρίες της Μικρασιάτικης Καταστροφής (1922), με τη συγγραφέα να μας φέρει σε επαφή τόσο με την ιστορική αφήγηση, όσο και με μια ψυχολογική και κοινωνική ανάλυση των συλλογικών τραυμάτων.

Χάρτης στρατιωτικών γεγονότων του Ελληνοτουρκικού Πολέμου (1912-22). Το Τσανταρλί ήταν παραλιακή κωμόπολη και σημαντικό λιμάνι 47 χλμ. από το Αϊβαλί (Ayvalik). Πηγή χάρτη: Wikimedia Commons.

Στην παραπάνω περίπτωση, η πλέον γερασμένη γυναίκα φαίνεται σιωπηλή και συνοδευόμενη από μια μόνιμη λύπη στο πρόσωπο, παρότι δεν έχει υλικές στερήσεις. Η αφηγήτρια και κόρη της αναφέρει πως «…ασφαλώς είχε ψυχικό τραύμα, που έμενε σαν ένα παράπονο , σαν μια θλίψη, σαν μια μελαγχολία στο βλέμμα της».

Αυτές οι περίγραφες γεννούν εικασίες γύρω από τα βιώματα του θύματος και ερμηνεύουν τον πόνο του ξεριζωμού από την πατρίδα της. Μπορεί η  γυναίκα να μην εξέφρασε όλα τα παραπάνω, αλλά η ενσυναίσθηση της κόρης μπόρεσε να αναπαράγει ένα μεταγενέστερο αφήγημα σχετικά με τις υποκειμενικές εμπειρίες της μητέρας της, μέσα από την κρίση της και την εξέταση των ασυνείδητων συναισθημάτων του υποκείμενου,  δίχως -βέβαια- γραμμικότητα.

Τα Συμπεράσματα και το Σήμερα

Κλείνοντας την παραγωγή των παραπάνω ιδεών, γεννιούνται πολλά ερωτήματα σχετικά με το αν τελικά η ενσυναίσθηση δικαιολογεί ακραία ιστορικά γεγονότα. Η ιστορική ενσυναίσθηση (historical empathy) έχει να κάνει με την εξέταση της σκέψης άλλων ανθρώπων στο παρελθόν. Ο στόχος της έρευνας λοιπόν δεν έχει να κάνει ούτε με την κατανόηση (sympathy), αλλά ούτε και με την ταύτιση (identification).

Για παράδειγμα, η τοξική ανατροφή, τα βιώματα και οι ιδεολογίες με τις οποίες έζησαν π.χ. μέλη των Ναζί, των ΚΚΚ και του Τζιχάντ σε καμία περίπτωση δεν δικαιολογούν τα εγκλήματα που διέπραξαν. Αντιθέτως, η κατανόηση των κινήτρων τους ορίζουν το ιστορικό μοντέλο της φιγούρας του ρατσιστή, του ναζιστή και του τρομοκράτη. Η έκθεση και η συζήτηση της ψυχοσύνθεσης τέτοιων ανθρώπων, μπορεί να προλάβει την επαναφορά αντίστοιχων μορφών που εκμεταλλεύονται τις ευάλωτες πολιτικές καταστάσεις. Δεν θα πρέπει λοιπόν να φοβόμαστε ή να αρνούμαστε μια τέτοια κοινωνιολογικού περιεχομένου ανάλυση, αν θέλουμε όντως να δικαιωθούν τα θύματα, αυτών και μεταγενέστερων κρίσεων.

Αντίστοιχα, οι μαρτυρίες των εκάστοτε θυμάτων συμβάλουν στην εξέταση της φρίκης και στην ενίσχυση του παράλογου των τρομοκρατικών ενεργειών, θεμελιώνοντας ένα αφήγημα πολιτισμικών τραυμάτων που δεν θα επιτρέψει ξανά την υποτίμηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της πολιτισμικής ταυτότητας κανενός λαού.

________________________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Alexander, J. (2012) Trauma: A Social Theory. Polity.

Coutu, W. (1951) Role Playing vs. Role Taking: an Appeal for Clarification. American Sociological Review.

Newman, H. (1988) Towards a Model of Empathetic Communication in Teaching History. University of Wollongong. / βλ. κεφάλαιο 4.2 ii: Sociophychological Elements of Empathy.

Lee, P. (2004) Theorizing Historical Consciousness. University of Toronto Press (Edited by Peter Seixas).

Εξερτζόγλου, Χ. (2020) Δημόσια Ιστορία: Μια Εισαγωγή. Εκδόσεις Εικοστού Πρώτου.

Καραμανωλάκης, Β. (2009) Ιδιωτικό και Δημόσιο: Το Βίωμα του Εμφύλιου Πολέμου. Αυγή, Ενθέματα.

Κονργιαντάκης, X. (2020) Διδακτική της Ιστορίας. Η Λογική Κατανόηση και η Ερευνητική Ομάδα του Institute of Education του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Peri Istorias, 5.

Η εικόνα εξωφύλλου ανήκει στον φωτορεπόρτερ Γιάννη Μπεχράκη. Η σκηνή αναπαράγει έναν πατέρα που κουβαλούσε μέσα στη βροχή, για πολλά χιλιόμετρα, την κόρη του (Ειδομένη, 2015). Πηγή: CNN

ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΟΡΘΙΑΣ ΑΡΤΕΜΙΔΟΣ

Heritagent Walk

της Λυδίας Ελέσας Βλάχου

Το σημερινό Heritagent Walk μας βρίσκει σε μια από τις πιο φημισμένες πόλεις της Λακωνίας, παρέα με τη μόνιμη κάτοικο Σπάρτης και ενεργή φοιτήτρια αρχαιολογίας Ελέσα Βλάχου (για τους φίλους Ελέσσα!).

Όπως θα έχει γίνει ήδη κατανοητό από τον τίτλο, θα απολαύσουμε -μαζί της- μια γραπτή ξενάγηση αρχαιολογικού ενδιαφέροντος που θα μας βοηθήσει να έρθουμε σε επαφή με το σήμερα και το χτες του Ιερού της Όρθιας Αρτέμιδος, μιας αρχαιολογικής θέσης που λίγοι γνωρίζουν και ακόμα λιγότεροι προσεγγίζουν. Ποιο είναι αυτό το Ιερό και ποια ιστορία κρύβει από πίσω του;

Συζητώντας και εξερευνώντας κανείς τις αρχαιότητες της Σπάρτης, ένα σημαντικό χώρο που θα παραβλέψει ή απλά θα ξεχάσει είναι το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος. Δύο είναι κατά τη γνώμη μου οι λόγοι για αυτό. Πρώτα απ’ όλα ο χώρος αυτός βρίσκεται σε μία δυσεύρετη τοποθεσία στην οποία για να παρευρεθεί κάποιος θα πρέπει είτε να ζει εκεί είτε να γνωρίζει την ύπαρξη του ιερού. Έπειτα, παρά τις έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί για αυτό το χώρο παραμένει ο λιγότερο γνωστός στο ευρύ κοινό. Το γεγονός αυτό χαρακτηρίζεται από μία ειρωνεία αν σκεφτεί κανείς πως θεωρητικά η πόλη της Σπάρτης αποτελεί μία από τις γνωστότερες αρχαίες πόλεις-κράτη ανταγωνιζόμενη (ακόμα και σήμερα) την Αθήνα. Πρακτικά όμως τα αρχαιολογικά κατάλοιπα που έχουν έρθει στο φως στην ευρύτερη περιοχή της πόλης είναι τρομερά δυσανάλογα με αυτά που θα περίμενε κανείς.

Δορυφορικό στιγμιότυπο της Σπάρτης, με σημειωμένη τη θέση του Ιερού στα Βόρεια. Πηγή εικ.: Google Maps

Το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος, λοιπόν, βρίσκεται στο βόρειο άκρο της σύγχρονης πόλης, σε μη κατοικημένη περιοχή, όπου για να την επισκεπτεί κάποιος θα πρέπει να διασχίσει ένα πολυεπίπεδο αγροτικό δρόμο μερικών ωστόσο μέτρων. Κατά την αρχαιότητα στο σημείο αυτό βρισκόταν ο συνοικισμός των Λιμνών, για αυτό και αποκαλείται από κάποιους Ορθία Άρτεμις ή Λιμνάτις. Η περιοχή στην οποία έχει κατασκευαστεί χαρακτηρίζεται ελώδης καθώς βρίσκεται κοντά στις όχθες του ποταμού Ευρώτα, γεγονός που δημιουργεί μία μεγάλη απορία στον θεατή – ή μελετητή – , γιατί εκεί; Πρωτού όμως απασχοληθούμε με αυτό το ερώτημα είναι απαραίτητο να αναφερθούμε στα γενικά χαρακτηριστικά του ιερού, αλλά και στο όνομά του.

Το ιερό γνώρισε αρκετές φάσεις. Ο πρώτος ναός του χρονολογείται από τους περισσότερους στον 9ο αιώνα π.Χ., ενώ κάποιοι υποστηρίζουν και τον 10ο αιώνα π.Χ*, σύμφωνα με ευρήματα της γεωμετρικής περιόδου. Αν αυτό αληθεύει τότε γίνεται λόγος για έναν από τους πρωιμότερους ναούς του ελλαδικού χώρου. Ο Gruben αναφέρει ότι το κτίσμα ήταν τετράγωνο με διαστάσεις 4,5 x 12 μ. Επιπλέον, υποστηρίζει πως έχει γίνει προσεκτική μελέτη ανάδειξης και κατ’ επέκταση στήριξης του σηκού ώστε να προβληθεί η δύναμη και το κύρος του λατρευτικού αγάλματος, του οποίου όμως σε αυτήν την φάση δε γνωρίζουμε τη μορφή του. Στην πρώτη αυτή φάση το ιερό σχετίζεται πιθανόν με τη λατρεία της Ορθίας που επρόκειτο για μία χθόνια θεότητα όμοια με εκείνη της γονιμότητας, που λατρευόταν  κατά τη μυκηναϊκή περίοδο (1600 – 1100 π.Χ.). Στη δεύτερη φάση και ενώ βρισκόμαστε πλέον στους ιστορικούς χρόνους δηλαδή κατά τον 8ο ή  7ο αιώνα π.Χ. η θεά ταυτίστηκε με την Άρτεμη, ούσες και οι δύο θεές της γονιμότητας ενώ στο ιερό τοποθετούνται πέτρινα θεμέλια. Το ιερό λειτούργησε έως και τον 6ο αιώνα π.Χ όπου κατεστράφη από πλημμύρα.

Ένας τρίτος ναός δημιουργήθηκε στο ιερό, το οποίο γνώρισε την ακμή αλλά και την επέκταση στην τρίτη του φάση κατά τους αυτοκρατορικούς χρόνους (31 π.Χ. – 476 μ.Χ.). Συγκεκριμένα, σύμφωνα με μία αναθηματική πλάκα του Ξενοκλή ο ναός πρέπει να ήταν δίστηλος εν παραστάσι ενώ ανατολικά του ναού χτίστηκε ένα αμφιθέατρο και δημιουργήθηκε νέος μεγαλύτερος βωμός εγγύτερα του ναού.  Το αμφιθέατρο ήταν ένα εξαιρετικό δημιούργημα αρχιτεκτονικά. Αποτελούσε ένα επιβλητικό πεταλόσχημο κατασκεύασμα διαμέτρου 54 μ. Το κοίλο μέρος του διακοπτόταν στο Δυτικό τμήμα (στη θέση του άλλοτε αρχαϊκού ναού και του βωμού του) που τη θέση έπαιρνε η ορχήστρα ενώ η πρόσοψη θύμιζε σκηνή του ελληνικού θεάτρου. Η μέριμνα δεν περιορίστηκε στην επιβλητική εμφάνιση αλλά εισχώρησε καλά στη στατική μελέτη του κτηρίου. Τα ειδώλια των κατώτερων σειρών στήριζε ένας εσωτερικός δακτύλιος πάχους 3,5 μ. που διακοπτόταν από δύο κλίμακες. Τα ειδώλια της εξωτερικής πλευράς στήριζαν ακτινωτά διατεταγμένοι δακτύλιοι. Σειρά πεσσών και αψίδων στήριζαν τον εξωτερικό τοίχο σχηματίζοντας κυκλικό καμαροσκεπή διάδρομο.

Κάτοψη Ιερού Ορθίας Αρτέμιδος. Πηγή εικ.: Διάζωμα.

Γιατί όμως σε μία ρωμαϊκή περίοδο να γίνει οποιαδήποτε επέκταση σε ένα ιερό στη Σπάρτη; Στο ιερό, ήδη από την αρχαϊκή εποχή (μέσα 8ου αιώνα π.Χ – αρχές 5ου αιώνα π.Χ) διαδραματιζόταν η τελετή της αγωγής. Πρόκειται για μια διαδικασία κατά την οποία οι νέοι ή έφηβοι υπέμεναν τη μαστίγωση ολοκληρώνοντας την βασική τους εκπαίδευση και εισερχόμενοι στην ενήλικη πλέον φάση της ζωής τους. Η σκληρή αυτή τελετουργία πολλές φορές κατέληγε με τον θάνατο όσων νέων δεν είχαν κατορθώσει να σκληραγωγηθούν κατά τα πρότυπα της Σπαρτιατικής αγωγής. Στη διαδικασία αυτή συμμετείχε η ιέρεια του ναού η οποία κρατούσε το ξόανο της θεάς, το οποίο προοριζόταν να δώσει αντοχή και δύναμη στους συμμετέχοντες ώστε να ολοκληρώσουν με επιτυχία τη δοκιμασία αυτή. Όσοι το κατάφερναν, οι βωμονίκες, πέρα από την τιμή και δόξα που τους συνόδευε, λάμβαναν ως έπαθλο μία λαξευμένη λίθο με προσκολλημένο σε αυτό ένα δρεπάνι. Η ευρύτερη όμως γιορτή προς τιμήν της θεάς ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής και συμμετείχαν κάτοικοι άλλων πόλεων-κρατών απ’ όλη την Ελλάδα. Εκτός από την τελετή της μαστίγωση λάμβαναν χώρα γυμνικοί και μουσικοί αγώνες. Επιπλέον, όσοι συμμετείχαν στη μαστίγωση έπρεπε πρώτα να συμμετάσχουν σε ένα αγώνισμα κατά το οποίο έπρεπε να κλέψουν όση μεγαλύτερη ποσότητα τυριού μπορούσαν μέσα από τον ναό, το οποίο όμως περιβαλλόταν από φύλακες.

Υποθετική αποκατάσταση του Ιερού κατά την τελική του φάση. Πηγή εικ.: Διάζωμα.

Σημαντικός παράγοντας για το ιερό ήταν σαφώς το ξόανο της θεάς. Γύρω από αυτό, η επικρατέστερη ερμηνεία είναι περισσότερο μυθοπλαστική παρά ρεαλιστική. Υποστηρίζεται από τον ο Παυσανία (III, 16) ότι:  «καλούσιν δε οὐκ Ὀρθίαν ἀλλά και Λυγοδέσμαν την αὐτήν, ὃ,τι ἐν θάμνῳ λύγων εὐρέθη περιειληθείσα δε ἡ λύγος ἐποίησε τό ἂγαλμα ὀρθόν». Αποκαλείται γι’ αυτό το λόγο και Λυγοδέσμα. Το ξόανο λοιπόν κλάπηκε από τον Ορέστη και την Ιφιγένεια από την Ταυρική Χερσόνησο. Το αποτέλεσμα της πράξης ήταν να πέσουν συμφορές στην πόλη και γι’ αυτό οι Σπαρτιάτες αναζήτησαν λύση στο μαντείο. Ο χρησμός υπαγόρευσε τη θυσία ενός ανθρώπου για τον κατευνασμό της θεάς. Πράγματι, η θυσία γινόταν με κλήρο μέχρι την παύση της από το νομοθέτη Λυκούργο αντικατάσταση της από την τελετή της αγωγής.

Ειδώλιο φτερωτής θεάς, ίσως της Άρτεμις Ορθίαςτέλη 7ου – 6ου αιώνα π.Χ. Πηγή εικ.: Μητροπολιτικό Μουσείο Ν. Υόρκης

Τα ευρήματα που έχουν αποκαλυφθεί στο ιερό ποικίλουν. Υπάρχουν τα έπαθλα των βωμονίκων που προαναφέρθησαν καθώς και η επιτύμβια πλάκα του Ξενοκλή. Επιπλέον σημαντικά τεκμήρια που μας πληροφορούν για την αρχιτεκτονική του ναού αποτελούν θραύσματα που σώζονται από ένα αρχαϊκό μοντέλο του ναού της Ορθίας Αρτέμιδος. Το σημαντικότερο θραύσμα από κοκκινωπό- καφέ πηλό χρωματισμένο με σκούρο καφέ προς μαύρο χρώμα και λευκό επίχρισμα χρονολογείται τον 7ο – αρχές 6ου αιώνα (το αργότερο κατά το διάστημα 570 – 560 π.Χ). Ένα άλλο εύρημα που ονομάστηκε Δίσκος 2589 πάλι από κοκκινωπό-καφέ πηλό έδωσε πλούσιο υλικό στους μελετητές για την κατανόηση του αρχιτεκτονικού διακόσμου του ναού αλλά και της διάταξης των επιμέρους μελών του.

Θραύσμα από μοντέλου του Αρχαϊκού ναού. Αριστερά: εμπρόσθια όψη, Δεξιά: οπίσθια όψη. Πηγή εικ.: A Fragment of an Archaic Temple Model from Artemis Orthia, Sparta by R. W. V. Catling)                               

Η διττή ονομασία του ιερού έχει δεχθεί πολλές ερμηνείες ήδη από την αρχαιότητα.. Ο Πίνδαρος (54) αρχικά ερμηνεύει τη λέξη ορθωσία ως «ὀρθοί ἐκ σωτηρίαν ἤ ὀρθοί τους γενομένους» ενώ ήδη έγινε λόγος για την αναφορά από τον Παυσανία. Πιο πρόσφατη όμως και διεξοδικότερη έρευνα πάνω στην ονομασία έχει κάνει ο H. J. Rose που ισχυρίζεται ότι ο όρος Ορθία, που εμφανίζεται με ποικίλες ορθογραφίες, έχει χρησιμοποιηθεί για το μεγαλύτερο χρονικό διάστημα του ιερού. Το πρώτο αρχαιολογικό τεκμήριο μέχρι στιγμής για την ονομασία του ιερού προκύπτει από μία επιγραφή της Φλαβικής εποχής κατά την οποία χαρακτηρίζεται Άρτεμις Ορθία. Ακόμα και αν οι δύο θεές δεν ταυτίζονται απόλυτα, ο συνδυασμός τους πιθανόν να πήγαζε από την κοινή τους ιδιότητα ως προστάτιδες της γονιμότητας.** Μία άλλη ερμηνεία προέρχεται από την Jane Carter, η οποία υποστηρίζει πως η Ορθία ταυτίζεται με την ανατολική θεότητα Askherah ή Tanit και «ταξίδεψε» μέχρι τη Σπάρτη μέσω των Φοινίκων. Είναι δύσκολο βέβαια η λατρεία μίας θεότητας μαζί με τους συμβολισμούς που τις έχει προσδώσει ένας πολιτισμός να μεταφερθούν αυτούσια από μία κουλτούρα σε μία άλλη. Ίσως γι’ αυτό να έγινε η σύνδεση με την Άρτεμη αργότερα, ώστε η νέα θεότητα να προσδιοριστεί στα δεδομένα της Σπάρτης και να επιβιώσει με τα χρόνια. Ωστόσο, μία απόλυτη ερμηνεία ακόμα δεν έχει δοθεί για την ονομασία.

Μέσα από τις επιγραφές που έχουν βρεθεί πληροφορούμαστε τόσο για το ίδιο το ιερό όσο και για το ευρύτερο πλαίσιο της Σπάρτης. Σημαντική μελέτη με βάση αυτές τις επιγραφές πραγματοποιήθηκε γύρω από το θέμα της εξέλιξης της λακωνικής γλώσσας κατά την αυτοκρατορική εποχή, από τον γλωσσολόγο Tore Rovs Kristoffersen. Συνοψίζοντας τη μελέτη του υποστήριξε ότι είναι πιθανόν μία μορφή της Τσακωνικής διαλέκτου, που τη συναντά κανείς ακόμα και σήμερα στην εξελιγμένη της βέβαια μορφή, να επιβίωσε ήδη από τότε στην ανατολική  ακτή της Λακωνίας. Επιπλέον βασικό ρόλο εκείνη την εποχή έπαιζε η Κοινή, διάλεκτος που ήταν κοινώς αποδεκτή στον ελλαδικό χώρο, και όχι μόνο, και γνώριζαν οι περισσότεροι. Ένα κράμα της τοπικής διαλέκτου και της Κοινής συναντάται σε επιγραφές του ιερού ενώ παράλληλα έχουν βρεθεί και οι δύο αυτούσιες σε διαφορετικές επιγραφές.

Περιηγητές του 18ου και 19ου αιώνα, κατέγραψαν σε αναφορές τα εναπομείναντα κατάλοιπα του Ιερού της Ορθίας Αρτέμιδος. Ήταν η εποχή που η αρχαιολογία ξεκινούσε τα πρώτα της βήματα ως επιστήμη της Ιστορίας της Τέχνης αρχικά. Βάσει της αύξησης του ενδιαφέροντος για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, η Γαλλική Επιστημονική Αποστολή το 1829 αποτυπώνει τα θεμέλια ενός κυκλοτερούς οικοδομήματος στο ιερό. Ενώ το 1906 – 1910 η Αγγλική Αρχαιολογική Σχολή της Αθήνας πραγματοποιεί εκτεταμένη ανασκαφή με υπεύθυνο τον R. M. Dawkins αποκαλύπτοντας το ιερό. Το αμφιθέατρο, δυστυχώς υπέστη φθορές λόγω των ιδιαίτερων κλιματολογικών συνθηκών. Την περίοδο 2006 – 2008 στα πλαίσια του προγράμματος «Ανάδειξη – ανάπλαση αρχαιολογικών χώρων και μνημείων της περιοχής του Ευρώτα στη Σπάρτη» η τέως Ε’ ΕΠΚΑ μερίμνησε για την φροντίδα και την αξιοποίηση του Ιερού της Ορθίας Αρτέμιδος.

Χρόνια πολλά, Καλό Πάσχα σε όλους!

Πληροφορίες Επίσκεψης

Ο αρχαιολογικός χώρος είναι επισκέψιμος κατόπιν συνεννόησης με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας

Τηλέφωνο Επικοινωνίας: 2731023315

*Ο Gruben αναφέρεται στον 10ο αιώνα π.Χ. χωρίς προβληματισμούς.

**Η Άρτεμις φυσικά είναι προστάτιδα των ζώων, θεά του κυνηγιού και βουνών.

______________________________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Αμφιθέατρο Ιερού Ορθίας Αρτέμιδας: Διάζωμα

Θέμος, A. Ιερό Ορθίας Αρτέμιδος: Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού 

Παπαχατζής, Ν.1981. Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησις: Κορινθιακά και Λακωνικά. Εκδοτική Αθηνών

Waugh, N. 2009. Visualizing fertility at Artemis Orthia’s site. British School at Athens Studies

Φωτογραφία εξωφύλλου: The remains of the Temple of Artemis Orthia in Sparta, Laconia. Πηγή: Wikimedia Commons

Γενοκτονία των Αρμενίων (1915)

World Heritagent

Η πρώτη γενοκτονία του 20ού αι. και η δεύτερη μεγαλύτερη μετά το Ολοκαύτωμα του Β’ Παγκοσμίου πολέμου.

Έχει τύχει κατά καιρούς να ασχοληθούμε με την έννοια της ταυτότητας εξαιτίας της φύσης που έχει η πολιτισμική κληρονομιά να εμβαθύνει σε θέματα που ορίζουν το πλαίσιο μιας ομάδας και των κοινών γνωρισμάτων τους που θέτουν «αυτό που δεν πρέπει να ξεχαστεί». Πράγματι, η συλλογική μνήμη ορίζεται σε έναν συγκεκριμένο χώρο, χρόνο και σε κοινές –μεταξύ των μελών- συνήθειες, οι οποίες μέσω της ενωτικής και συναισθηματικής φόρτισης συνθέτουν τη συλλογική ταυτότητα που εμπεριέχει την «κοινή ιστορία», το «κοινό έθνος», τον «κοινό πολιτισμό».

Για αυτήν ακριβώς την ταυτότητα μίλησε και ο Αμερικανός πρόεδρος Τζο Μπάιντεν 106 χρόνια μετά την απέλαση και τις μαζικές θηριωδίες κατά των Αρμενίων, αναγνωρίζοντας επισήμως ότι η συστηματική εξόντωσή τους από τις δυνάμεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στις αρχές του 20ου αι. ήταν γενοκτονία.

Μια τέτοια πράξη φυσικά, δεν αποτελεί μονάχα ιστορικό ντοκουμέντο για την αρμενική ταυτότητα και την παγκόσμια ιστορία, αλλά και μια νέα στάση των Η.Π.Α. απέναντι στη δικαιοσύνη, με την πρωτοβουλία του νέου προέδρου να εκφράζει αυτό που το 2008 ο Μπαράκ Ομπάμα είχε δεσμευτεί να αναγνωρίσει και τελικά δεν τήρησε (2015).

Φωτογραφίες της Γενοκτονίας των Αρμενίων του 1915 στην πλατεία Συντάγματος στην Αθήνα , ως μέρος εκστρατείας ενημέρωσης του κοινού (2016). Πηγή: Wikipedia

Σύμφωνα με ανακοίνωση του Λευκού Οίκου, ο Τζο Μπάιντεν ανέφερε κατά λέξη: «Κάθε χρόνο αυτήν την ημέρα, θυμόμαστε τις ζωές όλων εκείνων που πέθαναν στη γενοκτονία των Αρμενίων της Οθωμανικής περιόδου και δεσμευόμαστε να αποτρέψουμε την επανάληψη μιας τέτοιας θηριωδίας. Ξεκινώντας στις 24 Απριλίου 1915, με τη σύλληψη Αρμενίων διανοουμένων και ηγετών της κοινότητας στην Κωνσταντινούπολη από οθωμανικές αρχές, ενάμισι εκατομμύριο Αρμένιοι απελάθηκαν, σφαγιάστηκαν ή οδηγήθηκαν σε θάνατο σε μια εκστρατεία εξόντωσης. Τιμούμε τα θύματα των Meds Yeghern, έτσι ώστε οι φρικαλεότητες  που έγιναν να μην χαθούν ποτέ στην ιστορία. Και θυμόμαστε έτσι ώστε να παραμείνουμε πάντα σε εγρήγορση ενάντια στη διαβρωτική επίδραση του μίσους σε όλες τις μορφές του. Από αυτούς που επέζησαν, οι περισσότεροι αναγκάστηκαν να βρουν νέα σπίτια και νέες ζωές σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών. Με δύναμη και ανθεκτικότητα, ο Αρμένικος λαός επέζησε και ανοικοδόμησε την κοινότητά του. Με τις δεκαετίες οι Αρμένιοι μετανάστες έχουν εμπλουτίσει τις Ηνωμένες Πολιτείες με αμέτρητους τρόπους, αλλά δεν έχουν ξεχάσει ποτέ την τραγική ιστορία που έφερε τόσους πολλούς από τους προγόνους τους στις ακτές μας. Τιμούμε την ιστορία τους. Βλέπουμε αυτόν τον πόνο. Επιβεβαιώνουμε την ιστορία. Το κάνουμε αυτό όχι για να κατηγορούμε, αλλά για να διασφαλίσουμε ότι αυτό που συνέβη δεν θα επαναληφθεί ποτέ. Σήμερα, καθώς θρηνούμε ό,τι χάθηκε, ας στρέψουμε επίσης τα μάτια μας στο μέλλον – στον κόσμο που θέλουμε να χτίσουμε για τα παιδιά μας. Έναν κόσμο που δεν θα έχει το στίγμα της μισαλλοδοξίας, όπου θα γίνονται σεβαστά τα ανθρώπινα δικαιώματα και όπου όλοι οι άνθρωποι θα μπορούν να συνεχίσουν τη ζωή τους με αξιοπρέπεια και ασφάλεια. Ας ανανεώσουμε την κοινή μας αποφασιστικότητα να αποτρέψουμε μελλοντικές φρικαλεότητες οπουδήποτε στον κόσμο. Και ας συνεχίσουμε τη θεραπεία και τη συμφιλίωση για όλους τους ανθρώπους του κόσμου. Ο αμερικανικός λαός τιμά όλους εκείνους τους Αρμένιους που χάθηκαν στη γενοκτονία που ξεκίνησε πριν από 106 χρόνια σήμερα.» Διαβάστε την επίσημη ανακοίνωση εδώ!

Προτού εξετάσουμε τις αντιδράσεις της Τουρκικής κυβέρνησης, θα πρέπει πρώτα να ρίξουμε μια ματιά στα γεγονότα που όρισαν μια τέτοια δήλωση ως viral στα μέσα ενημέρωσης και κατ΄ επέκταση ως πολύτιμη πηγή για τις σελίδες της παγκόσμιας ιστορίας.

Το Παρασκήνιο των Τραγικών Γεγονότων

Βρισκόμαστε στις αρχές του 20ου αι. εκεί οπού 2,5 εκατομμύρια Αρμένιοι (φτωχοί αγρότες στην πλειονότητά τους) διέμεναν σε επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και σε εδάφη της Ρωσίας. Οι Αρμένιοι της Ανατολικής Ανατολίας* ζούσαν μαζί με Κούρδους νομάδες, με τους τελευταίους να έχουν την εύνοια των δικαστών και αυτό να τους ενδυναμώνει ακόμα περισσότερα στα μάτια των Αρμενίων.

Αυτό βέβαια δεν ίσχυε για όλους τους Αρμένιους, μιας και ορισμένοι είχαν συνδεθεί με το διεθνές εμπόριο των δραστηριοτήτων του 17ου και 18ου αι. ως τεχνίτες και έμποροι. Η Αρμενική ελίτ όπως είχαν χαρακτηριστεί, αν και βρίσκονταν σε καλύτερη μοίρα από τους υπόλοιπους ομοεθνείς τους, είχαν ως μόνιμο εχθρό την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Το Νεοτουρκικό κίνημα του 1908 και η άνοδος των Νεότουρκων στην εξουσία, έφεραν πολύ γρήγορα καταστροφικές επιπτώσεις στο οθωμανικό κράτος και τις χριστιανικές κοινότητες. Στη συνέχεια, η ταπεινωτική ήττα στον Βαλκανικό Πόλεμο, οδήγησαν σε μια ριζοσπαστικοποίηση της εξουσίας και τελικά στην πραγματοποίηση του πραξικοπήματος του Μπαμπ-ι Αλι στις 23 Ιανουάριου 1913.

Η μεταγενέστερη συμμετοχή στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και η κρίση που επέφερε το ρωσικο-οθωμανικό μέτωπο, όπως και η στάση των «ανώτερων» μουσουλμάνων απέναντι στις οικονομικές και πολιτικές επιτυχίες των Αρμενίων, δημιούργησαν -σταδιακά- μια μόνιμη στάσης κατηγορίας των Αρμενίων για προδοσία.

Στις 24 Απριλίου 1915, η αστυνομία της Κωνσταντινούπολης μετά από εντολή του υπουργού Εσωτερικών Ταλάτ Πασά συλλαμβάνει στην Κωνσταντινούπολη περίπου 250 Αρμένιους διανοουμένους (δημοσιογράφους, πολιτικούς, συγγραφείς, γιατρούς κ.α. ανθρώπους του πνεύματος). Οι περισσότεροι από τους άνδρες που συνελήφθησαν σκοτώθηκαν ή βασανίστηκαν. Έκτοτε, η 24η Απριλίου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα Μνήμης για την Αρμενική Γενοκτονία και τιμάται κάθε χρόνο από την Αρμενική διασπορά και όχι μόνο.

Γράφημα κρατών που αναγνωρίζουν τα ιστορικά γεγονότα του 1915 ως γενοκτονία. Πηγή: Wikipedia

Λίγο μετά την ήττα στο Σαρίκαμις (1915), η οθωμανική κυβέρνηση άρχισε να απελαύνει τους Αρμένιους καθώς θεωρούνταν «εθνική απειλή». Τον Μάιο του ίδιου έτους, το Οθωμανικό Κοινοβούλιο ψήφισε νομοθεσία που επέτρεπε την απέλαση και αυτή η πράξη συνοδεύτηκε από μαζικές δολοφονίες. Σύμφωνα με τον Νόμο Tehcir, γυναίκες, παιδιά, γέροντες και ανάπηροι στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στα βάθη της Ανατολίας και την έρημο της Συρίας (Χαλέπι).

Ο αριθμός των Αρμενίων νεκρών ήταν πάντοτε αμφισβητούμενος. Οι εκτιμήσεις των ιστορικών κάνουν λόγο για 600.000-1.000.000 σφαγές και θανάτους Αρμενίων, ενώ η Τουρκία εκτιμά ότι το σύνολο ήταν πλησιέστερο στους 300.000 θανάτους.

Ρώσοι στρατιώτες απεικονίστηκαν στο πρώην αρμενικό χωριό Sheykhalan (1915). Πηγή: Wikipedia

Μέχρι το τέλος του πολέμου, σε ποσοστό μεγαλύτερο του 90% των Αρμενίων είχαν φύγει εντελώς από τα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, διαγράφοντας μαζί την άυλη και υλική κληρονομιά τους. Οι περιουσίες των Αρμενίων δόθηκαν σε μουσουλμάνους πρόσφυγες, γυναίκες και παιδιά αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις αρμενικές τους ταυτότητες και να εξισλαμιστούν, ενώ ο ιστορικός David Fromkin στο βιβλίο του «A Peace to End All Peace» αναφέρει για τα παραπάνω γεγονότα πως «Ο βιασμός και ο ξυλοδαρμός ήταν συνηθισμένος. Εκείνοι που δεν σκοτώθηκαν αμέσως οδηγήθηκαν σε βουνά και ερήμους χωρίς φαγητό, ποτό ή καταφύγιο. Εκατοντάδες χιλιάδες Αρμένιοι τελικά υπέκυψαν ή σκοτώθηκαν.»

Η Θέση της Τουρκίας

Όπως είδαμε και παραπάνω, η Τουρκία μοιάζει να απορρίπτει αυτά τα δεδομένα. Η αντίθεση και η σύγχυση που δημιουργείται έως και σήμερα, αφορά τον αριθμό των θυμάτων, αλλά και το κατά πόσον τα τραγικά γεγονότα ήταν συστηματικά και στόχευαν στην εξολόθρευση της εθνικής ταυτότητας των Αρμενίων.

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν σε δήλωση του προς τον Αρμένιο Πατριάρχη στην Κωνσταντινούπολη ανέφερε πως «Κανείς δεν εκμεταλλεύεται το γεγονός ότι οι συζητήσεις – οι οποίες θα έπρεπε να διεξάγονται από ιστορικούς – πολιτικοποιούνται από τρίτους και γίνονται ένα μέσο παρέμβασης στη χώρα μας», δίνοντας έτσι μια άτυπη απάντηση στο ιστορικό «χαστούκι» του Μπάιντεν, απαξιώνοντας τον κατά κάποιον τρόπο ως «τρίτο».

Παρόμοια στάση κράτησε και ο Υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, ο οποίος απέρριψε τις δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου δημοσιεύοντας μέσω Twitter πως «τα λόγια δεν αλλάζουν και δεν ξαναγράφουν την ιστορία» και συνέχισε με την παρακάτω δήλωση:

Μια ακόμα απάντηση από την πλευρά της Τουρκίας ήταν και εκείνη του Ιμπραΐμ Καλίν,  εκπροσώπου του Τούρκου προέδρου, ο οποίος καταδίκασε και απέρριψε σθεναρά τις δηλώσεις του Αμερικανού Προέδρου, συμβουλεύοντάς τον μάλιστα να κοιτάξει το παρελθόν και το παρόν της ίδιας του της χώρας, ενώ λίγες ώρες αργότερα συνέχισε με tweets που θέλουν τη στάση του Μπάιντεν να έγκειται σε συμφεροντολογική «πολιτικοποίηση της ιστορίας».

Ο όρος «γενοκτονία» (genocide) αφορά βίαια εγκλήματα που διαπράττονται εις βάρος μιας ομάδας με στόχο το φυσικό αφανισμό της. Μια τέτοια δήλωση υψηλής πολιτικής και διπλωματική σημασίας έρχεται να τεντώσει κι άλλο τις σχέσεις ΗΠΑ – Τουρκίας. Πάραυτα, η Αμερικανίδα αξιωματούχος επισημαίνει πως ο στόχος της αναγνώρισης του μεγέθους του ιστορικού γεγονότος της περιόδου 1915-1923 είναι «να αποδοθεί τιμή στα θύματα, όχι να κατηγορηθεί οιοσδήποτε».

*Ανατολία: Βρίσκεται στο ανατολικότερο τμήμα της Τουρκίας, στα σύνορα με το Ιράν και το Ιράκ. Η Ανατολική Ανατολία αντιστοιχεί στην περιοχή του Τουρκικού Κουρδιστάν αλλά και της νότιας Αρμενίας.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Βιστωνίτης, A. 2015. Η πρώτη γενοκτονία του 20ού αιώνα στοίχισε τη ζωή σε 1,5 εκ. ανθρώπους. Το Βήμα

Φιλιππίδου, Α. 2014. Διδακτορική Διατριβή. Το κίνημα των Νεοτούρκων και οι επιπτώσεις του στις ελληνικές κοινότητες της οθωμανικής αυτοκρατορίας (1908-1922). Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών. Τμήμα Κοινωνιολογίας.

Humeyra Pamuk. In historic move, Biden says 1915 massacres of Armenians constitute genocide. April 25, 2021. Reuters .

Ronald Grigor Suny Armenian Genocide.Turkish-Armenian history. 19 Μαΐου 2020. Britannica .

JOHN KIFNER. Armenian Genocide of 1915: An Overview. New York Times.

Q&A: Armenian genocide dispute. BBC News

2015. Barack Obama will not label 1915 massacre of Armenians a genocide. The Guardian

Φωτογραφία εξωφύλλου: Γυναίκα γονατιστή δίπλα σε ένα παιδί σε μια από τις πορείες θανάτου στην έρημο κοντά στον δρόμο προς το Χαλέπι. Πηγή: Το Βήμα

Η Αρχαιολογία στην Ελλάδα κατά την COVID-εποχή

Πολιτιστική Επικαιρότητα

Όπως σε όλους τους τομείς έτσι και στην αρχαιολογία, η εποχή της πανδημίας έφερε νέα δεδομένα και εμπειρίες τόσο για τους φοιτητές της, όσο και για τους επαγγελματίες του χώρου.

Παρακάτω θα δούμε επιγραμματικά κάποια από τα έσω και έξω δεδομένα, όπως τα βίωσα εγώ.

Συνέδρια και Ημερίδες

Τα συνέδρια και οι θεματικές ημερίδες αποτελούν τα βασικότερα μέσα επαφής, επικοινωνίας και προβολής νέων επιστημονικών δεδομένων της αρχαιολογικής κοινότητας στο ευρύ κοινό.

Είτε η εν λόγω κοινότητα αποτελείται από φοιτητές, είτε ερευνητές-αρχαιολόγους και καθηγητές, το σίγουρο είναι πως οι περισσότεροι αδημονούν για την παρουσίαση της εκάστοτε μελέτης στο κοινό, στοχεύοντας στην αλληλεπίδραση με επαγγελματίες του χώρου, στον ανοιχτό διάλογο και στην κοινωνικοποίηση με άτομα όμοιων ενδιαφερόντων.

Φέτος, οι κάθε είδους ομιλίες πραγματοποιήθηκαν εξ αποστάσεων και πιο συγκεκριμένα μέσα από τις πλατφόρμες Zoom και Webex ή από ζωντανή αναμετάδοση σε YouTube και Facebook.

Greek Painting in Context – Webinar Series by American School of Classical Studies at Athens.

Η συνολική εμπειρία μου ήταν ξεκούραστη, καθώς δεν υπήρχαν μετακινήσεις από και προς τον χώρο διεξαγωγής τους και πολυδιάστατη, λόγω της ευκαιρίας παρακολούθησης συνεδρίων από όλον τον κόσμο. Εκεί όμως τελειώνουν και τα περισσότερα από τα θετικά, υπενθυμίζοντάς μας πως η κατάσταση αποτελεί εναλλακτική όψη/ διευκόλυνση και όχι αντικατάσταση του φυσικού χωροχρόνου.

Στα δικά μου μάτια, ακόμα και το να ετοιμαστείς ή να είσαι στην ώρα σου σε μια ομιλία φαντάζει σαν μια γλυκιά ιεροτελεστία σεβασμού απέναντι στους ομιλητές. Θεωρώ επίσης οξύμωρο το γεγονός πως το διάλειμμα στα προ-covid συνέδρια σήμαινε συζήτηση στην αυλή ή στον ειδικά διαμορφούμενο χώρο για καφέ προτού ξεκινήσουν οι επόμενες συνεδρίες, σε αντίθεση με την τρέχουσα συνθήκη που εννοεί το κλείσιμο της κάμερας και το σκρολ (scroll) στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έως ότου περάσει το 15λεπτο αναμονής.

Παρολ’αυτά, η τόσο εύκολη σύνδεση με ομιλίες και συνέδρια θέτει ως αδικαιολόγητη την έλλειψη παρακολούθησής τους. Το 2020-21 κατάφερα να συμμετάσχω ως ακροάτρια σε πάνω από 12 τέτοιες εκδηλώσεις (webinars, podcasts, e-courses κ.α.), ενώ άλλες χρονιές παρακολουθούσα μέχρι 5/έτος.

Ανασκαφές και Έρευνα

Ένας τομέας που πέρασε κρίση ήταν και οι ανασκαφές. Εάν βέβαια ήσουν τυχερός και η ομάδα σου αποτελείτο από έναν μικρό κύκλο συνεργατών, μπορούσες να βιώσεις την εμπειρία και φέτος. Προς εξυπηρέτηση του παρόντος άρθρου, θα σας περιγράψω και τις δυο συνθήκες.

Η πρώτη και πιο δυσάρεστη ιστορία με βγήκε να μην πραγματοποιώ την πολυπόθητη ανασκαφή του τμήματος στο οποίο φοιτώ και την οποία κάθε φοιτητής περιμένει από το πρώτο έτος των σπουδών του. Οι πανεπιστημιακές ανασκαφές απαρτίζονται από πολλά άτομα κι έτσι μια τέτοια απόφαση θα μπορούσε να φέρει σε κίνδυνο πολλά άτομα και κατ’ επέκταση τις οικογένειές τους (διασπορά).

Στιγμιότυπο Ανασκαφής, Καλοκαίρι 2020. Πηγή εικ.: Προσωπικό Αρχείο

Ωστόσο, μετά την άρση της πρώτης καραντίνας (καλοκαίρι 2020) και ενώ είχα την τύχη να συνεργάζομαι ήδη με ένα ερευνητικό πρόγραμμα, κατάφερα για ένα ακόμα καλοκαίρι να μην χάσω την επαφή μου με το πεδίο. Σε εάν γενικό πλαίσιο, οι ομάδες των φετινών ανασκαφών ήταν εκ των πράγματων μικρότερες και έτσι η έρευνα και οι εργασίες προσχωρούσαν με πιο αργούς ρυθμούς. Πρωτόγονη ήταν και η χρήση μάσκας, μιας και οι συνθήκες εργασίας στον ήλιο αποτελούσαν ούτως ή άλλως μια από τις μεγαλύτερες δυσκολίες της δουλειάς ενός αρχαιολόγου.

Και τι έρχεται μετά την ανασκαφή; Οι εργασίες καταγραφής του ανασκαμμένου υλικού. Έχοντας ήδη ξεκινήσει την συνεργασία μου ως εκπαιδευόμενη στη μελέτη συγκεκριμένου υλικού από ανασκαφές που πραγματοποίησα τα καλοκαίρια 2018-19, οι συνθήκες της πανδημίας και η αναστολή των μουσείων όρισαν το πάγωμα τόσο της παραγωγικής μου εκμάθησης, όσο και της ίδιας της έρευνας, μιας και ο χώρος εργασίας ήταν σε δημόσιο μουσείο.

Ευτυχώς οι παραπάνω δυσκολίες δεν κατάφεραν να εμποδίσουν την αρχαιολογική κοινότητα από το να φέρει στο φως μια σειρά από πολύτιμα ευρήματα που δικαίως έκαναν τον γύρω του κόσμου. Κάποια από αυτά ήταν η κεφαλή του Ερμή (τύπος του Ερμού Προπυλαίου του Αλκαμένους) στο ύψος της οδού Αιόλου 25, το οθωμανικό λουτρό (16ου αι., το πρωϊμότερο λουτρό της Μυτιλήνη) στο Μεσαιωνικό Κάστρο της Μυτιλήνης, το ναόσχημο μνημείο με δυο αντικριστές γυναικείες μορφές φυσικού μεγέθους σε νεκροταφείο του αρχαίου δήμου της Παιανίας Καθύπερθεν (Παιανία), τμήματα από το ιερό στη Ζώμινθο (Κρήτη), ευρήματα από την Ενάλιας Αρχαιολογική Έρευνα της Κάσου κ.α. / Για περισσότερα ➡ βλ. τέλος άρθρου

H Κεφαλή του Ερμή που αποκαλύφθηκε στον οδό Αιόλου. Πηγή εικ.: Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού

Αρχαιολογικά Μουσεία και Αρχαιολογικοί Χώροι

Αν και στην πρώτη καραντίνα τα περισσότερα δημοσιά και ιδιωτικά μουσεία αρχαιολογικού ενδιαφέροντος παρουσίασαν ένα ψηφιακό ρεύμα ανάδειξης εκθεμάτων, βιωματικών προγραμμάτων και η-ξεναγήσεων, η δεύτερη καραντίνα κινήθηκε σε πολύ χαμηλότερα επίπεδα η-επαφής με το ευρύ κοινό.

Οι δε αρχαιολογικοί χώροι, με εξαίρεση κάποιες ανεξάρτητες προσπάθειες 3D/360° αναπαραστάσεων και εξ αποστάσεως μουσικών εκδηλώσεων του ΥΠΠΟ και Ιδιωτικών Ιδρυμάτων, μοιάζει να απουσίαζαν εντελώς από την ατζέντα των δραστηριοτήτων του ευρέως κοινού.

Η Charlotte de Witte στην Αρχαία Μεσσήνη. Πηγή εικ.: Mic.gr

Μια ακόμα παράλογη κατάσταση που κρίθηκε αρνητικά από πολλούς ήταν και η πρόσφατη αναμονή σχετικά με το αν θα ανοίξουν (ή όχι) οι αρχαιολογικοί χώροι. Η διαχείριση μιας τέτοιας απόφασης δεν θα έπρεπε να είναι τόσο περίπλοκη, μιας και μιλάμε για υπαίθριους χώρους, οι οποίοι παρέχουν το προσωπικό για τον συντονισμό των επισκεπτών.

Σύμφωνα με τον Σύλλογο Ελλήνων Αρχαιολόγων, το άνοιγμα των αρχαιολογικών χώρων στις 22 Μαρτίου δεν είχε να κάνει με την προσφορά μιας διεξόδου στην κοινωνία που βιώνει έναν μακρύ εγκλεισμό. Η ξαφνική αλλαγή ρότας μάλλον θα πρέπει να συνδεθεί με τους κυβερνητικούς σχεδιασμούς για τον εορτασμό των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση, στις 25 Μαρτίου, στον οποίο οι αρχαιολογικοί χώροι και τα μουσεία προορίζονται να αποτελέσουν το «σκηνικό»!

Πλέον μπορεί κάνεις να επισκεφτεί τους αρχαιολογικούς χώρους εντός εβδομάδας στον δήμο κατοικίας του και κάθε ΣΚ σε άλλον δήμο, με κωδικό 6 στο 13033. Τα μουσεία παραμένουν κλειστά με την ελπίδα πως θα ανοίξουν μαζί με τον τουρισμό, στις 14 Μαΐου.

Υ.Γ. Σήμερα (18/04) είναι η Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων και αυτό σημαίνει πως μπορείτε να επισκεφτείτε οποίον αρχαιολογικό χώρο επιθυμείτε, δωρεάν! Σε περίπτωση που βρίσκεστε σε σύγχυση, θα χαρώ να μου στείλετε μήνυμα μέσω της φόρμας επικοινωνίας συμπληρώνοντας το γεωγραφικό διαμέρισμα στο οποίο βρίσκεστε και τυχόν προτιμήσεις. Σε μικρότερο διάστημα της μιας ώρας, θα λάβετε άμεση απάντηση με προτάσεις και διαδρομές σε μνημεία του τόπου σας.

Διεθνής Ημέρα Μνημείων και Τοποθεσιών. Πηγή Logo: ICOMOS

Μαθήματα στο Πανεπιστήμιο

Ομοίως με τα συνεδρία, η εξ αποστάσεως διδασκαλία ήταν μια αρκετά απρόσωπη εμπειρία. Τα ερεθίσματα του προσωπικού χώρου, όπως και η έλλειψη διάλογου έκαναν την διαδικασία των σπουδών για την τρέχουσα χρονική περίοδο αρκετά βαρετή.

Εκτός αυτού, το πρώτο εξάμηνο επαφής με τα νέα δεδομένα παρουσίασε δυσκολίες σύνδεσης και διεξαγωγής των μαθημάτων λόγω μεγάλου αριθμού συμμετεχόντων, με αποτέλεσμα να υπάρχουν προβλήματα στην ροή ή και ολοκλήρωση των μαθημάτων.

Σατιρική εικόνα της εξ αποσπάσεως επικοινωνίας. Πηγή: Pinterest

Πάραυτα και σε ένα γενικό σύνολο, αν ήσουν από τους φοιτητές που χρωστούσαν αρκετά μαθήματα είχες την δυνατότητα να ρισκάρεις να δώσεις αρκετά από αυτά χωρίς να σκέφτεσαι από μέσα σου την ταλαιπωρία της μετακινήσεις προς το πανεπιστήμιο «χωρίς λόγο».

Τέλος, οι τυχεροί (σε πολλά εισαγωγικά) ήταν και εκείνοι που ήθελαν να σπουδάσουν στο εξωτερικό ή σε κάποιο γεωγραφικό διαμέρισμα μακριά από τον τόπο κατοικίας τους (distance learning) και δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα ενοικίασης σπιτιού. Κακά τα ψέματα, βρισκόμαστε σε μια νέα οικονομική κρίση όπου οι περισσότερες εργασίες είναι κλειστές και αυτό για τους περισσότερους φοιτητές δεν μεταφράζεται ως «επίδομα», αλλά ως «ανεργία».

Βιβλιοθήκη: Τόπος Εύρεσης Πηγών και Έμπνευσης

Last but not least, λησμονώ τις πολύωρες επισκέψεις σε αυτούς τους καλαίσθητους και ήσυχους χώρους περισυλλογής, συγκέντρωσης και συγγραφικής έμπνευσης.

Δυστυχώς οι μεγάλες βιβλιοθήκες στις οποίες αναφέρομαι, κατάφεραν να ανοίξουν μονάχα λίγες μέρες μέσα στο καλοκαίρι και τον Σεπτέμβρη, κυρίως για δανεισμό/επιστροφή βιβλίων. Να είμαι απόλυτα ειλικρινής, κάποιες βιβλιοθήκες εκτός Αττικής ήταν ανοιχτές και για περισσότερο χρονικό διάστημα.

Ενώ μάλιστα πολλοί από τους καθηγητές του πανεπιστήμιου κατάφεραν να χορηγήσουν στα μαθήματά τους μοναδικές δημοσιεύσεις, αρχεία και ψηφιακά βιβλία, η εμπειρία της βιβλιοθήκης δεν μπορεί ούτε να αντικατασταθεί, αλλά ούτε να συγκριθεί για πολλούς λογούς.

Εσωτερική Άποψη Βιβλιοθήκης Φιλοσοφικής Σχολής. Πηγή εικ.: Πάρις Ταβιτιάν/ LIFO

Αναμένω την επόμενη επίσκεψή μου στην βιβλιοθήκη της Φιλοσοφικής Σχολής παρέα με το λαπτοπ και το τετράδιό μου, για διάβασμα και εκπόνηση εργασίας. Φυσικά, μέσα στην εμπειρία δεν παραλείπουμε και τα πατροπαράδοτα διαλείμματα στα σκαλάκια έξω από αυτήν, για καφέ και κουβέντα με συμφοιτητές…

___________________________________________________________

Πατήστε πάνω στους παρακάτω τίτλους για να μάθετε περισσότερα σχετικά με το περιεχόμενο των αρχαιολογικών ευρημάτων, με την εγκυρότητα των Δ.Τ. του Υπουργείου Πολιτισμού:

Aποκάλυψη κεφαλής Ερμού στην οδό Αιόλου

Νέα αρχαιολογικά στοιχεία στο Κάτω Κάστρο Μυτιλήνης

Αποκάλυψη ναόσχημου μνημείου στην Παιανία

Αποκάλυψη σημαντικού ιερού στη Ζώμινθο, το παλάτι μιας υψηλής κοινωνίας στον Ψηλορείτη

Αποτελέσματα της Ενάλιας Αρχαιολογικής Έρευνας Κάσου 2020

Ψηφιακές ομιλίες σε εξέλιξη:

Greek Painting in Context – Webinar Series

Αρχαιολογικές Ομιλίες Ιδρύματος Μποδοσάκη

Εικόνα εξωφύλλου: Anadolu Agency

Οι αφηγήσεις του E. Χέμινγουεϊ ως πηγή ιστορικών μαρτυρίων

Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά

«Ο Χέμινγουαιη έφτιαξε μεγάλο έργο γιατί το είχε φτιάξει με μεγάλη καρδιά, που πάντα τον έσπρωχνε όχι μόνο να διαθέτει τις πνευματικές του δυνάμεις, αλλά και να ριψοκινδυνεύει τη ζωή του για να υπερασπιστεί την ανθρώπινη ελευθερία.»Στ. Πρωταίος, Οκτώβρης 1963

Η πρώτη γνωριμία με τον Έρνεστ Χέμινγουεϊ ήρθε το 1918 σε ένα νοσοκομείο του Μιλάνου, όταν συστήθηκε στην Τερέζα από την Αδριανούπολη με τα εξής λόγια «Είμαι ένας Αμερικανός συγγραφέας (…) Μιλήστε μου για την πατρίδα σας, την Ελλάδα.»

Τερέζα, του Φ. Γερμανού. Πηγή: Heritagent blog

Το ιστορικό μυθιστόρημα «Τερέζα» του Φρέντυ Γερμανού στο οποίο και αναφέρομαι παραπάνω, ήταν για εμένα ένα βιβλίο σταθμός. Το δίπολο που με σημάδεψε αφορά τον γοητευτικό διαχωρισμό της ιστορικής αφήγησης, πλάι στην ελαφρότητα του ιδανικού πάθους και του ανεξάρτητου-δυναμικού βίου.

Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος και Μικρασιατική Καταστροφή

Ο Αμερικανός συγγραφέας άρχισε την πολυτάραχη ζωή του μόλις στα 19 του χρόνια. Τον Απρίλη του 1918 και ενώ είχε ξεκινήσει ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος τάχθηκε ως εθελοντής στο υγειονομικό σώμα του ιταλικού στρατού. Το καλοκαίρι του ίδιου έτους τραυματίζεται βαριά (βλ. παραπάνω σύνδεση με νοσοκομείο) και μόλις παίρνει εξιτήριο, γίνεται μέλος του ιταλικού πεζικού. Λίγα χρόνια αργότερα (1922) -αν και άρρωστος από ελονοσία- ταξιδεύει ως ανταποκριτής στο ελληνοτουρκικό μέτωπο.

Έρνεστ Χέμινγουεϊ, Μιλάνο 1918. Πηγή: Wikimedia Commons

Η εποπτεία του θα εστιάσει σε άρθρα γύρω από τη στρατιωτική εκκένωση της Κωνσταντινούπολης και της Ανατολικής Θράκης, αλλά και στο χρονικό του ελληνικού ξεριζωμού. Μέσα από το βιβλίο «Με υπογραφή Χέμινγουεϊ 1920-1922: Ιταλία, Βαλκάνια, Μικρασιατική καταστροφή» μπορεί κανείς να διαβάσει πραγματικές μαρτυρίες για τη φρικαλεότητα των πολέμων και τον βίο των προσφύγων.

Οι πιο ανατριχιαστικές λεπτομέρειες αφορούν περιγραφές γυναικών μαζί με τα νεκρά μωρά τους. Όπως αναφέρει ο ίδιος, ήταν αδύνατον να πείσεις τις μανάδες να τα εγκαταλείψουν. Είχαν στην αγκαλιά τους πεθαμένα μωρά επί έξι ημέρες. Άλλα δημοσιεύματα πάλι, σε εντάσσουν μέσα στο σκηνικό του πολέμου σαν να περιπλανείσαι δίπλα στα γεγονότα:

«Ὅλη μέρα περνάω ἀπὸ δίπλα τους· εἶναι βρώμικοι, κουρασμένοι, ἀξύριστοι, ἀνεμοδαρμένοι στρατιῶτες ποὺ βαδίζουν στὴν καφετιά, ἄγονη θρακικὴ ὕπαιθρο, χωρὶς μπάντες, χωρὶς ὀργανώσεις ἀρωγῆς· τίποτα, ἐκτὸς ἀπὸ ψεῖρες, βρώμικες κουβέρτες καὶ κουνούπια τὴ νύχτα. Εἶναι οἱ τελευταῖοι ἀπὸ τὴ δόξα ποὺ ἦταν κάποτε ἡ Ἑλλάδα. Αὐτό εἶναι τὸ τέλος τῆς δεύτερής τους πολιορκίας, τῆς Τροίας.» (Toronto Star, 3 Νοεμβρίου 1922)

Μεσάνυχτα στο Παρίσι

Η εργασία του στο «The Toronto Star Weekly» είχε ήδη ξεκινήσει το 1920, όμως κάποια χρόνια αργότερα ο ίδιος θα απολυθεί και για αρκετό καιρό θα έρθει αντιμέτωπος με την ανεργία και την έλλειψη χρημάτων. Οι δυσκολίες ωστόσο θα γίνουν το εφαλτήριο μιας πνευματικής ώθησης που θα ανυψώσουν το έργο του, το πάθος του και τον υγιή ανταγωνισμό του για ένα βέλτιστο συγγραφικό αποτέλεσμα.

Αυτό το χαρακτηριστικό αντιλήφθηκα κι εγώ σε μια απρόσμενη δεύτερη επαφή με τον συγγραφέα.

Λίγα χρόνια μετά από το παραπάνω βιβλίο και ενώ είχα περάσει στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, έπεσα πάνω στην ταινία «Midnight in Paris» του Γούντι Άλεν με στόχο να δω κυρίως αναφορές στις πολυαγαπημένες μου δεκαετίες 1920-30 και την παριζιάνικη καλλιτεχνική και πνευματική σκηνή του αιώνα (Πικάσο, Νταλί, Φιτζέραλντ κ.α.).

Κάπου στo πρώτο μισό της ταινίας, ο πρωταγωνιστής-συγγραφέας Γκιλ βρίσκεται μέσα σε μια παμπ με τον Φιτζέραλντ, ο οποίος επιδιώκει να του γνωρίσει έναν σπουδαίο συνάδερφό του. Ο τελευταίος μοιάζει να απολαμβάνει μόνος ένα μπουκάλι κόκκινο κρασί και όταν έρχεται η ώρα να συστηθεί, απαντά «Hemingway» ορίζοντας με αυτό την έναρξη ενός ρόλου που σε αφήνει πνευματικά μουδιασμένο, λόγω της σοβαρότητας, της σιγουριάς και του γοητευτικού εγωισμού με τον οποίο αντιμετωπίζει τον ίδιο του τον εαυτό και το έργο του.

Στην πραγματικότητα ο Ε. Χέμινγουεϊ είχε στενή φιλία με τον Πικάσο και τον Φιτζέραλντ. Γνώριζε όλους τους παραπάνω και πολλούς ακόμα λογοτέχνες ενώ διέμενε στο Παρίσι και διατηρούσε επαφές με την αγαπητή σε όλους Γερτρούδη Στάιν. Μάλιστα, η φήμη των διανοούμενων της εποχής (Lost Generation) δεν άργησε να διαφημίσει και πολλά από τα στέκια που σύχναζαν, όπως το Cafe de Flore, το Dingo Bar, το La Rotonde και το Le Dome Cafe.

Η κουλτούρα αυτής της γενιάς ως αιώνια ποιότητα του Παρισιού περνά και στις νεότερες γενιές μέσα από τη δημοφιλή σειρά του Netflix «Emily in Paris» στην οποία γίνεται συχνά αναφορά για την ιστορική και καλλιτεχνική αξία της γαλλικής πρωτεύουσα και των δημιουργών που γέννησε. Σε κάποιο επεισόδιο μάλιστα, η πρωταγωνίστρια μετά από μια δύσκολη μέρα στη δουλειά, περνά την ώρα της σε κάποιο γραφικό καφέ, μαθαίνοντας με τον πιο τυχαίο τρόπο το παρελθόν του ιστορικού -τελικά- μαγαζιού στο οποίο κάθεται, αλλά και των γύρω παμπ, στα οποία συνήθιζαν να πίνουν οι Χέμινγουεϊ και Πικάσο.

Ισπανικός Εμφύλιος και Αντιφασιστικός Αγώνας

Το 1936, ενώ είχε δουλέψει ως πολεμικός ανταποκριτής και είχε δημιουργήσει μια συγγραφική συλλογή των πολεμικών και συναισθηματικών του βιωμάτων, ξεσπά η φασιστική επανάσταση του Φράνκο «υπό την αιγίδα» των Χίτλερ και Μουσολίνι.

Ο Χέμινγουεϊ βιώνει τα επεισόδια του εμφυλίου ως πολεμικός ανταποκριτής στην αιματοβαμμένη Ισπανία και υπερασπίζεται γραπτώς τη Δημοκρατία.

Τον Ιούλιο του επόμενου έτους γυρίζει στην πατρίδα του και εκφωνεί τον πρώτο και τελευταίο του πολιτικό λόγο, εκφράζοντας μέσα σε όλα πως «…ένας συγγραφέας που αγαπά την αλήθεια, δε μπορεί να ζήσει και να εργαστεί κάτω από τον φασιστικό ζυγό.» Η υποστήριξη του όμως δεν μένει μονάχα στα λόγια και τα γραπτά του. Ο ίδιος έδωσε 40.000 δολάρια προς υποστήριξη της υγειονομικής και φαρμακευτικής κάλυψης του Μετώπου της Δημοκρατίας και έδρασε ως πρόεδρος των «Αμερικανών Φίλων της Ισπανικής Δημοκρατίας».

Σε συνέχεια της δημοκρατικής του πίστης και με αισθήματα ευθύνης, ο συγγραφέας μαζί με τον Γερμανό Σκηνοθέτη Ζόρις Ύβενς δημιούργησαν ένα ντοκιμαντέρ για τον αγώνα της ισπανικής δημοκρατίας, το οποίο προβλήθηκε για πρώτη φορά στον Λευκό Οίκο. Ο δημιουργικός αγώνας θα συνεχίσει με τη συγγραφή του θεατρικού έργου «Πέμπτη Φάλαγγα», με το ξενοδοχείο στο οποίο γράφτηκε το έργο να γίνεται επί τρεις φορές στόχος βομβαρδιστικών επιθέσεων της φασιστικής αεροπορίας.

Οι Ζόρις Ύβενς , Έρνεστ Χέμινγουεϊ και Λούντβιγκ Ρεν κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, 1937. Πηγή: Wikimedia Commons

Η κατακλείδα των προσπαθειών του σφραγίζεται με την έκδοση του δημοφιλούς βιβλίου «Για ποιον Χτυπά η Καμπάνα» το οποίο αποτελεί ένα έργο για το αγωνιστικό πνεύμα του ισπανο-φασιστικού πολέμου και το οποίο μέσα σε 2 μήνες πούλησε στην Αμερική 200.000 αντίτυπα.

«Ποτέ μην θεωρήσετε ότι ο πόλεμος -ανεξαρτήτως του πόσο αναγκαίος ή δίκαιος δείχνει- δεν είναι έγκλημα. Ρωτήστε γι’ αυτό το πεζικό και τους νεκρούς.» – Απόσπασμα από το βιβλίο «Για Ποιον Χτυπά η Καμπάνα»

Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος

Η εμπειρία του συγγραφέα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δημοσιεύεται κυρίως μέσα από μια σειρά αποσπασματικών κειμένων που καλύπτουν τα γεγονότα της περιόδου 1941-1956, στο βιβλίο «Με υπογραφή Χέμινγουεϊ. 1941-1956: Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Αφρική, Κούβα».

Ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ στο σπίτι του στην Κούβα, τέλη δεκαετίας 1940. Πηγή: Ernest Hemingway Photograph Collection. John F. Kennedy Presidential Library and Museum in Boston

Αν και ο Χέμινγουεϊ αρχικά κυνηγούσε γερμανικά υποβρύχια στα ανοικτά των ακτών της Κούβας, όταν πήγε στην Ευρώπη επανήλθε -αν και αργά- στην ιδιότητα του πολεμικού ανταποκριτή. Στο βιβλίο του διαβάζουμε μαρτυρίες από τα πεδία των μαχών και τις διεισδυτικές ανταποκρίσεις του όταν βρισκόταν στην Άπω Ανατολή, έως την Απόβαση στη Νορμανδία, τη Μάχης του Παρισιού, τις περιπέτειας στην αφρικανική ζούγκλα κ.α. Μάλιστα, με την λήξη του πολέμου ο ίδιος τιμήθηκε για την πολεμική του δράση στη Γαλλία με παράσημο ανδρείας.

Ο λόγος που άργησε να ασχοληθεί με την αποτύπωση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν πως σε αυτό το σημείο της ζωής του ενδιαφερόταν περισσότερο για την μυθοπλασία παρά για την δημοσιογραφία, η οποία τον είχε απογοητεύσει.

Τελικά, αν και ο ίδιος δέχτηκε αρκετή κριτική για το μεταπολεμικό του μυθιστόρημα, το «Μέσα απ’ το ποτάμι και τα δέντρα» αποτέλεσε για τον ίδιο το καλύτερο έργο του. Το περιεχόμενο του βιβλίου αναφέρεται στην ανικανότητα του ανθρώπου να αιχμαλωτίσει τα χαμένα του νιάτα και στη δυσκολία απαλλαγής από τα τραύματα. Η δύναμη της αγάπης και το πνευματικό μεγαλείο, γίνεται εδώ η απάντηση του συγγραφέας απέναντι στις φρικαλεότητες του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου.

Το Τελευταίο Έργο του Νομπελίστα και η Βαθύτερη Σκέψη του

Το 1952 εκδίδει το τελευταίο του βιβλίο «ο Γέρος και η Θάλασσα» το οποίο μπορείτε να ακούσετε δωρεάν, εδώ!

Το παραπάνω έργο αποτελεί δικαίως ένα από τα κορυφαία βιβλία της παγκόσμιας λογοτεχνίας, καθώς πρόκειται για μια ιστορία αναμέτρησης του ανθρώπου με τον εαυτό του και τον κόσμο.

Αν κανείς συλλογιστεί πως η τέχνη αποτελεί την προέκταση των αληθινών επιθυμιών ενός ανθρώπου όπως αυτός τις φαντάζεται, τότε ο «τύπος-σύμβολο» ενός συγγραφέα κάνει ακριβώς το ίδιο. Μεγεθύνει τις ιδιότητες του ήρωα ώστε αυτός στο τέλος να αναπαράγει μέσω της υπερβολής του έναν πραγματικό συμβολισμό.

Ο «γέρος» του Χέμινγουεϊ αποτελεί το σύμβολο της αγωνιστικότητας του καθημερινού ανθρώπου, ο οποίος αντικρούεται με την τυφλή αναγκαιότητα. Ο άνθρωπος είναι ελεύθερος μέσα στα πλαίσια που ορίζει η αναγκαιότητά του, δηλαδή οι οικονομικο-κοινωνικές συνθήκες και ο ψυχισμός του, ο οποίος τον διαφοροποιεί από τις γενικεύσεις.

«Μπορεί να ήταν αμαρτία που σκότωσα το μεγάλο ψάρι, θεωρώ πως ήταν, αν και το σκότωσα για να ζήσω.»

«Δε σκότωσες το ψάρι μονάχα για να ζήσεις (…) Το σκότωσες και από περηφάνεια και επειδή είσαι ψαράς.»

Η υπογραφή του Χέμινγουεϊ . Πηγή: Wikipedia

_______________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Γερμανός, Φ. (1997) Τερέζα. Ιστορικό μυθιστόρημα. Εκδόσεις Καστανιώτη

Χεμινγουαίη, Ε. (1963) Ο Γέρος και η Θάλασσα. Εκδοτικός οίκος Δαμιανός

Χέμινγουεϊ, Ε. (2010) Με υπογραφή Χέμινγουεϊ. 1920-1922: Ιταλία, Βαλκάνια, Μικρασιατική καταστροφή. Εκδόσεις Καστανιώτη

Χέμινγουεϊ, Ε. (2019) Με υπογραφή Χέμινγουεϊ. 1941-1956: Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Αφρική, Κούβα. Εκδόσεις Καστανιώτη

Εικόνα εξωφύλλου: Writers Write blog