Ευτυχισμένος ο καινούργιος… μύθος!

Χωρίς κατηγορία

Η μυθολογία γύρω από τον εορτασμό της «Πρωτοχρονιάς» στην αρχαιότητα.

Πέντε μέρες πριν τον οριστικό αποχαιρετισμό του πρωτόγνωρου αυτού έτους, ήρθε η στιγμή της αναθεώρησης και για εμένα. Προτού περάσουμε στο σημερινό θέμα, θεωρώ σημαντικό να ευχαριστήσω όλους όσους «αγκαλιάζουν» κάθε εβδομάδα τα άρθρα του «h» blog. Μέσα σε σχεδόν τρεις μήνες έχουν επισκεφτεί το blog περισσότεροι από 1.000 επισκέπτες, με τις συνολικές προβολές να αγγίζουν τον τετραπλάσιο αριθμό. Η θεματική του heritagent blog θα συνεχίσει και το επόμενο έτος με προσωπικό χαρακτήρα, στοχεύοντας στην επικοινωνία της πολιτιστικής και πολιτισμικής κληρονομιάς, καθώς και στην προσπάθεια ανάδειξης μη διαδεδομένων μνημείων και αρχαιολογικών χώρων, στο ευρύ κοινό (πατήστε εδώ για να μάθετε περισσότερα).

Στο σημερινό άρθρο θα ασχοληθούμε με την άυλη σκοπιά του αρχαίου πολιτισμού και συγκεκριμένα τις παραδοσιακές αφηγήσεις του λαϊκού πολιτισμού, τους μύθους.  Η μυθολογία ως πεδίο μελέτης έχει απασχολήσει αρκετές επιστήμες, μια εξ αυτών και την αρχαιολογία. Με καθοδηγητή την τελευταία και τις γραπτές αναφορές του περιηγητή Παυσανία, θα θέσουμε μια θεωρητική εισαγωγή σχετικά με το τι πραγματεύεται αυτή. Σύμφωνα με τα γραπτά του τελευταίου και τις μεταγενέστερες ερμηνευτικές προσεγγίσεις του Παπαχατζή Ν. (1974), ως μυθολογία ορίζουμε το μέσο της κοινωνίας για να εξηγήσει ή να δικαιολογήσει φυσικά και πολιτισμικά κενά, κοσμογονικές απορίες, λατρευτικές συνήθειες, έννοιες τοπωνυμίων, ακόμα και την καταγωγή των θεών. Στα πλαίσια αυτής της λογικής λοιπόν, οι διάφοροι μύθοι χαρακτηρίζονται ως «αιτιολογικοί» ή «ερμηνευτικοί». Καθ’ όλο το συγγραφικό έργο «Ελλάδος Περιήγησις» επιδιώκεται η ιχνηλάτιση της πολιτισμικής ταυτότητας από τόπο σε τόπο, αλλά και μια προσπάθεια διατήρησης των προφορικών ιστοριών που διασώζουν τον πολιτισμό της ανάμνησης. Ο συγγραφέας πάραυτα, περνά και σε μια βαθύτερη πλευρά αποσυμβολισμού πίσω από τα «απίθανα» επιδερμικά δεδομένα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε άλλωστε, πως η μυθοπλασία αποτελεί ένα ανθρώπινο δημιούργημα που πηγάζει από το φαντασιακό και άρα φανερώνει μια υποσυνείδητη αντίδραση του ανθρώπου για τον αδύνατο βίο. Στην πραγματικότητα ο άνθρωπος δεν μπορεί να μαντέψει το μέλλον, να είναι αθάνατος ή να επικοινωνήσει με άτομα που έχουν πεθάνει (μεταθανάτια ζωή). Τα εργαλεία που παράγει τον κάνουν όχι μόνο να μπορεί να απαλύνει τις δυσκολίες του μέσα από συλλογικές φενάκες, αλλά και να ορίζει τις ορθότερες πτυχές του, γεννώντας ήρωες που προβάλουν το ιδανικό υλικό και ηθικό βίο (μιμητική πολιτική). Αυτή η ανάγκη μάλιστα, τον έκανε να πιστεύει τόσο πολύ αυτές τις ιστορίες που αυτομάτως τις έκανε και κομμάτι του ιστορικού/ηρωικού παρελθόντος του (βλ. προβολή εικόνων με το θέμα του τρωικού πολέμου σε δημόσια κτήρια).

Φεύγοντας από τον εισαγωγικό προσδιορισμό του όρου «μυθολογία», θα περιηγηθούμε στην αρχαία Κίνα, τη Βαβυλωνία, την Περσία και τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και θα έρθουμε σε επαφή με αρχαίους μύθους που συνόδευαν τον εορτασμό της πρώτης μέρας του έτους τους.

Κίνα: Τέρας Νιάν

Πηγή εικόνων: Kathryn’s Word Vomit

Η Κίνα είναι μια από τις χώρες με τη μεγαλύτερη  συλλογή μύθων, θρύλων και παραδόσεων. Πολλές εξ αυτών περιλαμβάνουν συναρπαστικές ιστορίες γεμάτες εξωπραγματικούς ανθρώπους και όντα, ζώα με τερατόμορφο παρουσιαστικό, υπεράνθρωπες δυνάμεις και μαγεία. Όπως αναφερθήκαμε και προηγουμένως για την Ελλάδα, έτσι και στην Κίνα πολλοί μύθοι πιστεύεται ότι αποτελούσαν κομμάτι του ιστορικού παρελθόντος. Η στενή σχέση της κινεζικής λαογραφίας και μυθολογίας παίζουν καθοριστικό ρόλο και στην κινεζική λαϊκή θρησκεία. Ακόμα και ο εορτασμός της κινέζικης πρωτοχρονιάς φαίνεται πως πηγάζει από προφορικές παραδόσεις από στόμα σε στόμα. Το όνομα «έτος» στην κινεζική γλώσσα προφέρεται «νιάν» και αυτομάτως δίνει την αφορμή να μιλήσουμε για το μυθικό τέρας που φέρει ακριβώς το ίδιο όνομα. Στην αρχαιότητα λοιπόν, όπως μόλις αναφέρθηκε, υπήρχε ένα τέρας ονόματι Nián (年). Είχε κεφάλι λιονταριού, σώμα ταύρου, αιχμηρά δόντια, μακριά ουρά και κέρατα. Έχουν διατυπωθεί ποικίλες ερμηνείες γύρω από την ιστορία του μυθικού τέρατος, ωστόσο εμείς θα αναπαράγουμε την πιο διαδεδομένη, αφού δεν έχουμε κάποια αρχαία πηγή τεκμηρίωσης να μας καθοδηγήσει επ’αυτού. Ο Νιάν ζούσε στον βυθό της θάλασσας και μια ημέρα πριν την έναρξη του έτους, επανερχόταν στη γη και συγκεκριμένα στο χωριό Taohua για να κατασπαράξει ζώα, καλλιέργειες και ανθρώπους. Την παραμονή της πρωτοχρονιάς  γνωρίζοντας όλοι την εμφάνισή του, έπαιρναν τους δρόμους ψάχνοντας το ασφαλέστερο καταφύγιο στο βουνό. Κάποια χρονιά, ένας ηλικιωμένος ζητιάνος αναζητούσε καταφύγιο, αλλά μέσα στη βιασύνη και τον τρόμο δεν του έδωσε σημασία κανείς. Η μόνη που ενδιαφέρθηκε ήταν μια ηλικιωμένη γυναίκα, η οποία ζούσε στα ανατολικά του χωριού και προσφέρθηκε να τον κατευθύνει στα καταφύγια του βουνού. Τότε εκείνος της ζήτησε να μείνει στο σπίτι της μια νύχτα και ως αντάλλαγμα θα απομάκρυνε το θηρίο μια για πάντα. Μετά από λίγη ώρα, η γυναίκα πείστηκε και έφυγε για τα καταφύγια μονάχη. Τα μεσάνυχτα, όταν μπήκε ο Νιάν στο χωριό διαπίστωσε πως η ατμόσφαιρα ήταν διαφορετική από τα προηγούμενα χρόνια. Πράγματι, στο παρελθόν ολόκληρο το χωριό βυθιζόταν σε σκοτάδι, αλλά εκείνη την ημέρα ξεπρόβαλε έντονο φως από το σπίτι στα ανατολικά του χωριού. Το τέρας πλησιάζοντας  να δει τι συμβαίνει, βρήκε όλες τις πόρτες και τα παράθυρα επικολλημένα με κόκκινα χαρτιά και πολλά αναμμένα κεριά στο εσωτερικό του σπιτιού. Αν και το θηρίο είχε ήδη τρομοκρατηθεί πλησίασε κι άλλο, μέχρι που άκουσε έναν δυνατό ήχο από την αυλή. Άρχισε να τρέμει και να βγάζει περίεργες κραυγές, έως ότου αποφάσισε να μη προχωρήσει άλλο προς τον εκκωφαντικό ήχο. Τότε ο γέρος ζητιάνος φανερώθηκε μπροστά από το τέρας με κόκκινο ένδυμα και αυτό σοκαρισμένο έτρεξε μακριά από το χωριό. Ο άγριος Νιαν φαίνεται πως φοβόταν τρία πράγματα: το κόκκινο χρώμα, τη φωτιά και τον θόρυβο. Την επόμενη μέρα ξημέρωσε η πρώτη ημέρα του πρώτου σεληνιακού μήνα και οι χωρικοί επέστρεψαν από το καταφύγιο. Μόλις είδαν ασφαλές και άθικτο το χωριό τους απόρησαν και ρωτούσε ο ένας τον άλλο τι συνέβη. Η ηλικιωμένη πήγε στο σπίτι της και διαπίστωσε μέσα από τα πράγματα που είχαν μείνει εκεί, πως ο ζητιάνος πράγματι απομάκρυνε το τέρας και μάλιστα έλυσε το πρόβλημα των κατοίκων για πάντα. Από τότε και κάθε παραμονή πρωτοχρονιάς, οι οικογένειες που ζουν στην Κίνα έχουν καθιερώσει ως λαϊκή παράδοση να κολλούν κόκκινα σύμβολα στους τοίχους, να ανάβουν τα φώτα των σπιτιών τους μαζί με επιπρόσθετα κεριά, να ντύνονται στα κόκκινα και στο τέλος να ανάβουν πυροτέχνημα για να απομακρυνθούν όλα τα κακά πνεύματα!

Βαβυλωνία: φεστιβάλ Akitu (Μαρδούκ και Νάμπου)

Το Βαβυλωνιακό Akitu ή αλλιώς «φεστιβάλ της Πρωτοχρονιάς» πρόκειται για ένα από τα παλαιοτέρα θρησκευτικά πανηγύρια του κόσμου, όπου λάμβανε χώρα στην αρχαία Μεσοποταμία. Χρονολογείται από την πρώτη χιλιετία έως τον 3ο αιώνα μ.Χ. και αποτέλεσε μια σημαντική σελίδα για την πολιτική και τη θρησκευτική εξέλιξη της περιοχής με την τελευταία να περιλαμβάνει κυρίως μυθολογικά στοιχεία. Στα πλαίσια αυτού του εορτασμού 11 -12 ημέρων, διεξάγονταν σπουδαία τελετουργικά, προσευχές, θυσίες, πομπές για τον βασιλιά και τους θεούς, απαγγελία επικής δημιουργίας της Βαβυλώνας (βλ. Enuma Elish) και χρησμοί για το μέλλον. Ο όρος «akitu» στην ακκαδική διαλεκτό σημαίνει «κριθάρι» και η σύνδεση του με το πρωτοχρονιάτικο φεστιβάλ επιτυγχάνεται με την τοποθέτηση της πρώτης μέρας το έτους κατά τον εαρινό μήνα έναρξης της καλλιέργειας, της συγκομιδής του κριθαριού και της αναγέννησης των φυτικών οργανισμών. Ο μήνας της Βαβυλωνιακής πρωτοχρονιάς ονομάζεται «Nisannu» και αφορά τον ελληνικό μήνα Μάρτιο ή Απρίλιο. Από την 4η ημέρα του Nisannu, ξεκινούσε μια πομπή αγαλμάτων με τις δυο βασικές θεότητες του έθνους, τους Μαρδούκ και Νάμπου. Ο τελευταίος ήταν ο αγαπημένος από τους γιους του Μαρδούκ και μια από τις σημαντικότερες θεότητες της Μεσοποταμίας. Λατρευόταν  ήδη από το 2000 π.Χ. ως θεός της γραφής και της σοφίας, ενώ σε πολλές αναπαραστάσεις προσδίδουν για σύμβολό του, μια γραφίδα (σφήνα). Μέχρι το 14 μ.Χ., ο Νάμπου ήταν γνωστός στην Ελλάδα και τη Ρώμη, καθώς πολλοί τον ταύτιζαν με τους Έλληνες θεούς, Απόλλωνα και Ερμή. Η αρχή της προαναφερόμενης πομπής ξεκινούσε από τον ναό στο Εσαγίλ έως τον ναό Akitu και πάλι πίσω, με αυτόν τον γυρισμό να συμβολίζει παράλληλα την επιστροφή των θεών στο νέο έτος. Η βασική θεότητα αυτής της γιορτής ήταν ο Μαρδούκ (Marduk). Ο ίδιος, ξεκίνησε ως αγροτικός θεός και κατέληξε πολεμική θεότητα, ενώ πολλοί τον εικονίζουν να κρατά είτε τσάπα, είτε κεραυνούς  (μοιάζει με τον θεό Άρη της ελληνικής μυθολογίας). Το έργο του έχει να κάνει κυρίως με την πάλη του έναντι στο Χάος  και το Σκότος, ενώ στην παρούσα τελετή ήταν εκείνος που θα όριζε και τον καταλληλότερο βασιλιά του Βαβυλωνιακού έθνους.

Πηγή εικόνων: Wikimedia Commons

Ο επίδοξος βασιλιάς προτού ξεκινήσει την πομπή των θεϊκών αγαλμάτων, περνούσε από ένα τελετουργικό ταπείνωσης, αφαιρώντας τα βασιλικά του διακριτικά. Στη συνέχεια και για πολλή ώρα, περνούσε χρόνο στον μεγάλο ναό για να προσευχηθεί μπροστά από το άγαλμα του θεού και να ζητήσει συγχώρεση αμαρτιών τόσο για τον ίδιο όσο και για το έθνος του. Στα πλαίσια της προσευχής αναπαρήγαγε και μια μετανοητική απαγγελία, η οποία καθόριζε τα καθήκοντα του άρχοντα της Βαβυλώνας. Εν συντομία, αναφερόταν στον σεβασμό σε θεούς και θνητούς (λαός) που όφειλε να έχει ως σωστός αρχηγός. Έπειτα, μπορούσε και πάλι να  φορέσει τα ενδύματα και τα σύμβολα της βασιλικής εξουσίας. Εάν θέλετε να δείτε αναλυτικά το ημερήσιο τελετουργικό του φεστιβάλ, πατήστε εδώ!

Περσία: Νεβρόζ

Σύμφωνα με το Σαχναμέ (Έπος των Βασιλέων), η ιρανική πρωτοχρονιά ως «Νεβρόζ» συμπίπτει με τη περίοδο βασιλείας του Τζάμσιντ (Jamshid), ο οποίος κυβέρνησε στο Ιράν για 1.000 χρόνια. Ο Τζάμσιντ λέγεται πως νίκησε τους κακούς δαίμονες του παγετού (μάλλον Εποχή των Παγετώνων) και κατέκτησε τους θησαυρούς και τα κοσμήματά τους. Μετά από αυτήν τη νίκη έγινε κυβερνήτης όλης της γης, δίχως όμως να έχει υπό την κυριότητά του το ουράνιο πεδίο. Εξαιτίας αυτής της κατάστασης, τα δέντρα ήταν νεκρά και απογυμνωμένα και η γη είχε μετατραπεί σε σκοτεινό σώμα. Τότε ο Τζάμσιντ διέταξε τους δαίμονες (ως υπόδουλούς του) να του φτιάξουν έναν θρόνο φτιαγμένο από τους θησαυρούς που είχε πλέον στην ιδιοκτησία του. Όταν ολοκληρώθηκε ο θρόνος και κάθισε πάνω του, διέταξε τους δαίμονες να τον σηκώσουν ψηλά στον ουρανό. Καθώς καθόταν στο θρόνο του, οι ακτίνες του ήλιου χτύπησαν τα κοσμήματα και ο ουρανός  φωτίστηκε με όλα τα χρώματα του κόσμου. Οι ακτίνες που ακτινοβολούσαν από τον βασιλιά, άνθισαν όλα τα δέντρα και τα φυτά, δημιουργώντας ένα πράσινο παραμυθένιο τοπίο. Η ζωή στη γη άρχισε να γίνεται και πάλι αρμονική, με τον βασιλιά να ανατέλλει σαν τον ήλιο. Αυτή η «φώτιση» έφερε μεγάλη ευτυχία στο περσικό έθνος και από τότε γιορταζόταν το «Νεβρόζ», το οποίο περιλάμβανε τελετές 5 ημερών. Στον αρχαιολογικό χώρο της Περσέπολης, υπάρχουν ακόμα γλυπτά κατάλοιπα που παρουσιάζουν το τελετουργικό αυτής της γιορτής, όπως η «Πομπή των υποτελών» και αντιπροσωπείες με δώρα.

Πηγή εικόνων: Sadface

Το Νεβρόζ (نوروز) ετυμολογικά παράγεται από τις λέξεις «now» και «ruz ή rooz» και στην περσική γλώσσα μεταφράζεται ως «νέα μέρα». Γιατί όμως παρόλο που το Νεβρόζ αποτελεί μια γιορτή ενός ουράνιου γεγονότος, είναι τόσο βαθιά ριζωμένη στη μυθολογία των Περσών; Στη πραγματικότητα η Περσική Πρωτοχρονιά εστιάζει στις κοσμογονικές αντιπαραθέσεις του δίπολου φως και σκότος, με τη νίκη του πρώτου και την αποκατάσταση της ζεστής άνοιξης έναντι του κρύου χειμώνα.

Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία: Ιανός

Πηγή εικόνων: Wikimedia Commons / Pinterest

Ο Ιανός ήταν ρωμαϊκή θεότητα που έχει τις ρίζες της ήδη από τον ετρουσκικό πολιτισμό. Το όνομα Ιανός (Janus / λατινικά: Ianus) σχετίζεται ετυμολογικά με το «ianua» οπού σημαίνει πόρτα. Για τον λόγο αυτό, ορίζεται από πολλούς ως θεός των νέων αρχών, των πυλών και την όποιας μορφής μετάβαση: είσοδος-έξοδος, παρελθόν-μέλλον κ.α. Το λατρευτικό άγαλμα του Ιανού, όπως απεικονίζεται και στην παραπάνω φωτογραφία από στο Μουσείο του Βατικανού, παρουσιάζει τον θεό σαν έναν γενειοφόρο με δύο πρόσωπα. Άλλες φορές εικονίζεται και με ένα κλειδί στο δεξί του χέρι συμβολίζοντας την ιδιότητα του ως φύλακα των πυλών και των μονοπατιών. Η σχέση του θεού με το θέμα του άρθρου, έχει να κάνει φυσικά με έναν καθοριστικό μήνα κάθε νέου έτους. Ποιον μήνα ορίζει ο Ιανός και ποιος ήταν ο ρόλος του στην ρωμαϊκή κοινωνία; Αποτελεί άραγε υπαρκτό πρόσωπο; Η λήξη του άρθρου φέρει την διαλεύκανση των παραπάνω ερωτημάτων με μια πιο ξεκούραστη αφήγηση από εκείνη του διαβάσματος. Ο «Mythologist ή αλλιώς Κωνσταντίνος» επικοινωνεί τις περίεργες αυτές μυθολογικές ιστορίες, τους θρύλους και τα έθιμα του κόσμου μέσα από το ελληνικό κανάλι του στο YouTube. Ο ίδιος με τον πιο εκλαϊκευμένο και ψυχαγωγικό τρόπο, δεν επιτυγχάνει μόνο μια πρώτη επαφή του κοινού με τις εκάστοτε αφηγήσεις, αλλά προβάλει και τα αλληγορικά στοιχεία που αυτές κρύβουν. Δείτε το παρακάτω βίντεο για την ιστορία και την προέλευση του Ιανού και είμαι βέβαιη πως θα απολαύσετε και όλα τα υπόλοιπα!

Επόμενο άρθρο Κυριακή 10 Ιανουάριου 2021, με εξερευνητική διάθεση και «Heritagent Walk». Εύχομαι σε όλους μια παραγωγική χρονιά, με υγεία και πολλές επιτυχίες!

-Η δικιά σας Heritagent

___________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

Boyce M., Grenet F., 1982. A History of Zoroastrianism: Under the Achaemenians. Brill

Encyclopedia.com, 2020. Akitu. Encyclopedia of Religion

Farber W., 1987. Religiöse Texte. Rituale und Beschwörungen I. Gütersloh.

Holloway A., 2014. The Origin of Lunar New Year and the Legend of Nian. Ancient Origins

Joshua J. M., 2017. Fundraiser: Mesopotamia Teaching Materials. Ancient History Encyclopedia

Kathryn’s Word Vomit, 1019. The Legend of the Monster Nian … or … The Legend of Chinese New Year

Khanbolouki M., 2015. Nowruz – The Persian New Year and The Spring Equinox. Ancient Origins

Toorn K., 1990. Bulletin uitgegeven door het Vooraziatisch-Egyptisch Genootschap. Het Babylonische Nieuwjaarsfeest. Ex Oriente Lux

Η πιο περιζήτητη αλήθεια

Χωρίς κατηγορία

Όταν η Audrey Hepburn και ο Gregory Peck μας ξενάγησαν στο μνημείο Bocca della Verità  (Στόμα της Αλήθειας).

Η εβδομάδα που πέρασε με βρήκε να παρακολουθώ -για πολλοστή φορά- ταινίες της πιο καλαίσθητης ηθοποιού του 20ου αιώνα. Η Audrey Hepburn ως πριγκίπισσα Ann στην ταινία «Roman Holiday/ Διακοπές στη Ρώμη» (1953), μας χάρισε έναν κινηματογραφικό οδηγό στα αξιοθέατα της ιταλικής πρωτεύουσας. Το σημερινό άρθρο αφορά τη στάση της στο μνημείο Bocca della Verità (Στόμα της Αλήθειας), το οποίο τοποθετείται το 1632 στη στοά της βασιλικής Santa Maria in Cosmedin. Ο Αμερικανός ρεπόρτερ του «American News Service» και συνοδοιπόρος της πρωταγωνίστριας, Joe Bradley, αφηγείται τον θρύλο πίσω από τη μαρμάρινη μάσκα λέγοντας πως όποιος τοποθετεί το χέρι του στο πέτρινο στόμα ενώ λέει ψέματα τιμωρείται με αφαίρεση του άκρου του. Σε συνέχεια αυτού, προτείνει στην Ann να δοκιμάσει τον «ανιχνευτή ψεύδους», καθώς ο ίδιος γνωρίζει πως η πριγκίπισσα του κρύβει τη πραγματική της ταυτότητα. Η ηθοποιός πλησίασε το χέρι της, όμως τελευταία στιγμή δίστασε και απομακρύνθηκε. Αντ’ αυτού, ο Joe προσποιούμενος ότι έχει το θάρρος να προβεί στην εν λόγω ριψοκίνδυνη πράξη, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα άρχισε να φωνάζει παριστάνοντας πως δαγκώθηκε από το πέτρινο στόμα. Η νεαρή πρωταγωνίστρια πιστεύοντας τη φάρσα πρόσφερε στην έβδομη τέχνη μια αυθόρμητη σκηνή τρόμου με άρτια συναισθηματική, κινητική και λεκτική έκφραση, η οποία αργότερα της χάρισε το Όσκαρ Α’ Γυναικείου Ρόλου. Αυτή η αντίδραση φαίνεται να ήταν απολύτως πραγματική, μιας και η Hepburn δε γνώριζε την εξέλιξη που παρουσιάστηκε στο τελικό αποτέλεσμα.

Ποια είναι η ιστορία του ιταλικού μνημείου;

Η πέτρινη μάσκα του Bocca della Verità χρονολογείται στον 1ο μεταχριστιανικό αιώνα, με μια εντελώς διαφορετική χρησιμότητα από την προαναφερόμενη. Το μαρμάρινο γλυπτό διαμέτρου 1,75 μέτρων, πάχους 20 εκατοστών και βάρους 1.300 κιλών χρησίμευε αρχικά ή ως κάλυμμα φρεατίου για τον παραπλήσιο ναό του Νικητήριου/ Ελαίου Ηρακλή ή ως κάλυμμα των οπών καθαρισμού της cloaca maxima* ή ως τμήμα κρήνης. Οι πρώτες δυο θεωρίες μοιάζει να είναι περισσότερο πιστευτές, καθώς σύμφωνα με υδραυλικές μελέτες του 20ου αιώνα το πρόσωπο ήταν λαξευμένο έτσι ώστε να διευκολύνει την αφαίρεση του υδάτινου στοιχείου από τις οπές του και άρα να αποστραγγίζει το νερό. Ακόμα μια μαρτυρία είναι εκείνη του Μάαρτεν φαν Χέιμσκερκ (Maarten van Heemskerck) μέσα από τη σχεδιαστική σύνθεση της αυλή του Palazzo della Valle di Cantone, η οποία παρουσιάζει το Bocca ως διακοσμητική προσθήκη του υπαίθριου χώρου. 

Η αυλή στο Palazzo della Valle του Μάαρτεν φαν Χέιμσκερκ \ Πηγή: Barry F., 2011. The Mouth of Truth and the Forum Boarium, σ.13

Εξωτερικά πρόκειται για έναν μαρμάρινο (μάρμαρο paonazzetto) δίσκο που φέρει την εικόνα ενός γενειοφόρου άνδρα, με οπές στα σημεία των ματιών, των ρουθουνιών και του στόματος. Το πρόσωπο του γλυπτού μας φανερώνει το μυθολογικό υπόβαθρο του μνημείου. Αν και έχουν υπάρξει ποικίλες ερμηνείες γι’ αυτό, οι επικρατέστερες μελέτες ταυτίζουν τη μορφή της μάσκας με τον θεό Ωκεανό ή τον θεό του ποταμού Τίβερη. Η εξήγηση σε αυτό μας πηγαίνει στην αρχαία Ρώμη και στη συνήθεια των ανθρώπων να αντιπροσωπεύουν καλύμματα τέτοιας φύσης με θεότητες του νερού και του ποταμού, οι οποίες παρομοίως με την λειτουργία του πέτρινου τμήματος, «έπιναν» τη βροχή και άφηναν το αποθηκευμένο νερό να ρέει στη θάλασσα. Αναλύοντας λίγο περισσότερο την εικονογραφία του, παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με αντίστοιχες απεικονίσεις του θεού Ωκεανού, όπως εκείνες στο μουσείο του Βατικανού, στο Romermuseum και στο Minneapolis Institute of Arts.

Λίγους αιώνες αργότερα κατά την μεσαιωνική περίοδο (περ. 7ος αιώνας μ.Χ), η χρήση του προσωπείου μετατράπηκε σε ανιχνευτή πιστότητας. Ο θρύλος αναφέρει πως όσοι κατηγορούνταν για μοιχεία ή ψευδορκία έρχονταν μπροστά από το δίσκο και αφού ορκίζονταν πως θα πουν την αλήθεια, τοποθετούσαν το χέρι τους στο ανοιχτό στόμα. Έπειτα τους γίνονταν ερωτήσεις από δικαστές και ως ένδειξη παραδειγματισμού, κάποιες φορές πίσω από το δίσκο κρυβόταν ένας δήμιος, ο οποίος έκοβε το χέρι του κατηγορούμενου με τσεκούρι. Αυτός ο θρύλος φέρει μαζί του πολλές ιστορίες. Μια εξ’ αυτών ενέπνευσε και τον γνωστό ζωγράφο της αναγέννησης Λούκας Κράναχ, τον Πρεσβύτερο (Lucas der Altere Cranach) στην παρακάτω σύνθεση.

Το «Στόμα της Αλήθειας» του Πρεσβύτερου Λούκας Κράναχ. \ Πηγή: Wikimedia Commons

Εδώ ο ζωγράφος απεικονίζει την ιστορία μιας μοιχαλίδας που για να γλιτώσει την ταπείνωση, σχεδίασε να εμφανίσει τον εραστή της ως γελωτοποιό και τη στιγμή που θα έβαζε το χέρι της στο στόμα του αγάλματος, εκείνος θα την αγκάλιαζε. Η γυναίκα αμέσως θα παραποιούσε την αλήθεια λέγοντας τα εξής λόγια: «Ποτέ δεν με άγγιξαν άλλοι εκτός από τον άντρα μου και από αυτόν τον ανόητο εδώ δίπλα μου». Μετά από αυτό και όπως φαίνεται και στον πίνακα, η κατηγορούμενη έβαλε με σιγουριά το χέρι της μέσα στο στόμα του λιονταριού, βέβαιη πως δε θα υποστεί κάποιο κακό εξαιτίας της ευφυούς εξαπάτησής της. Η φιγούρα στα δεξιά με το μαύρο παλτό εικονίζει τον σύζυγο, ενώ η κεντρική φιγούρα με το μπλε ένδυμα, τον εραστή.

Ένα ακόμα καλλιτεχνικό έργο βασισμένο στο θέμα του μνημείου, συναντά κανείς έως και σήμερα στον κήπο του Λουξεμβούργου στο Παρίσι. Αυτή τη φορά πρόκειται για ένα γλυπτό σύνολο από λευκό μάρμαρο, το οποίο φιλοτέχνησε ο Γάλλος Ζιλ Μπλανσάρ (Jules Blanchard) και τιτλοφορεί με την γαλλική μετάφραση του ιταλικού αξιοθέατου, δηλαδή La Bouche de la Verite.

Το άγαλμα «La Bouche de la Verite» του γάλλου γλύπτη Ζ. Μπλανσάρ. \ Πηγή: Wikimedia Commons

Επανερχόμενοι στη σκηνή αφετηρίας, η σημασία του πολιτιστικού αγαθού φαίνεται εδώ να συμβολίζει πως κανένας από τους δυο χαρακτήρες δεν είναι αυτός που φαίνεται. Ο μεν δημοσιογράφος έχει ως στόχο την αποκλειστική συνέντευξη της πριγκίπισσας, η δε πρωταγωνίστρια παρουσιάζεται ως μια νεαρή κοπέλα κρατώντας ινκόγκνιτο την ιδιότητά της. Αντίστοιχα η μάσκα αντιπροσωπεύει επιφανειακά ένα συνονθύλευμα παραδόσεων, την ίδια στιγμή που ο λόγος δημιουργίας της δεν ήταν τίποτε άλλο πάρα λειτουργικός.

Εσείς θα τοποθετούσατε το χέρι σας στο «στόμα της αλήθειας»; Μέχρι να αποφασίσετε μπορείτε να εγγραφείτε στο blog, συμπληρώνοντας το προσωπικό σας email, ώστε να λαμβάνετε κάθε Κυριακή το νέο άρθρο του Heritagent!

* Το Cloaca Maxima ήταν ένα από τα πρώτα συστήματα αποχέτευσης στον κόσμο. Κατασκευάστηκε στην Αρχαία Ρώμη (600 π.Χ.) για να αποστραγγίζει τα έλη και να αποβάλει τα απόβλητα της πόλης που περνούσαν από τον ποταμό Τίβερη.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Διεύθυνση: Piazza della Bocca della Verità 18.

Μετακίνηση: μετρό «Circo Massimo», γραμμή Β (μπλε) ή λεωφορεία: 95, 160, 170, 44, 716 ή 781, στάση «Piazza della Bocca della Verità».

Λειτουργία:  9:30 π.μ. έως τις 5 μ.μ. (χειμερινό ωράριο), 9:30 π.μ. έως τις 6 μ.μ. (καλοκαιρινό ωράριο). Τελευταία είσοδος: μισή ώρα πριν την αναγραφόμενη.

Τιμή εισόδου: Η είσοδος στην εκκλησία κοστίζει 2 ευρώ. Το μνημείο βρίσκεται σε ημιυπαίθριο χώρο και μπορείτε να τραβήξετε δωρεάν φυτογραφίες.

______________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Barry F., 2011. The Mouth of Truth and the Forum Boarium: Oceanus, Hercules, and Hadrian. the College Art Association

Ruffolo Α., 2011. La Verita Della Bocca Della Verita. Bocca della Verità: era l’impluvium del Pantheon?

Rome sightseeing and popular attractions. The Mouth of Truth: romesightseeing.net/mouth-truth/

Sut V., 2018. La Bocca della Verità e la strana storia della donna, dell’amante e del finto pazzo. Romatoday

Sotheby’s Official Website: sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2015/old-master-british-paintings-evening-sale-l15033/lot.8.html

Καμπάνης Π., 2018. Το Στόμα της Αλήθειας. cityculture.gr

Ανθρωπόμορφα μνημεία στην «κορυφή»

Χωρίς κατηγορία

Λαξευμένη μνήμη σε φυσικούς βράχους του κόσμου.

Η τελευταία Κυριακή του μήνα με βρήκε πλάι σε μια τεράστια vintage συλλογή του National Geographic. Κάνοντας μια εισαγωγική γνωριμία με τα περιεχόμενα του κάθε τεύχους και έχοντας στο μυαλό μου να τα δω επιδερμικά, κάτι στο τεύχος «Απρίλιος 1960» μου κράτησε την προσοχή για αρκετή ώρα. Αναφέρομαι στο αφιέρωμα του περιοδικού με τίτλο «Angor, Jewel of the Jungle/ Άνγκορ, το διαμάντι της ζούγκλας» γραμμένο από τον αρχισυντάκτη Ρόμπερτ Μουρ (W. Robert Moore). Πέραν των χρήσιμων πληροφοριών που περιείχε το άρθρο, ακόμα πιο δελεαστικό ήταν το φωτογραφικό αρχείο του ιδίου σε συνδυασμό με τις ζωγραφικές αναπαραστάσεις του Μορίς Φιεβέ (Maurice Fievet). Το γοητευτικό πάντρεμα φυσικού και πολιτιστικού πλούτου που αποτύπωναν τα εικονικά μέσα είναι και το κύριο έναυσμα του σημερινού μου αφιερώματος. Tο παράδειγμα του Ναού Μπαγιόν της Καμποτζιανής πόλης έγινε η έμπνευση για τη παρακάτω αναφορά σε γνωστά ανθρωπόμορφα μνημεία, τα οποία βρίσκονται σκαλισμένα σε φυσικούς βράχους. Τα περισσότερα από αυτά έχουν θρησκευτικό ή πολιτικό χαρακτήρα, ωστόσο στο σημερινό αφιέρωμα θα σταθούμε περισσότερο στην αισθητική/λειτουργική και όχι τόσο στην κοινωνική τους φύση. Σε επόμενο άρθρο θα μιλήσουμε εκτενέστερα για τα μνημεία εκείνα που επηρεάζουν την δημόσια ιστορία είτε αυτό έχει θετική είτε αρνητική έκφανση.

Ta γιγάντια πρόσωπα του Bayon Temple. Φωτ.: Michael Nolan / Pinterest

Τα χαμογελαστά πρόσωπα της εικόνας ανήκουν στον ναό Μπαγιόν (Bayon Temple), έναν από τα πιο δημοφιλή αρχιτεκτονήματα του πολιτισμού των Χμερ και του αρχαιολογικού πάρκου Άνγκορ Βατ. Χτίστηκε από τον βασιλιά Τζαγιαβαρμάν τον 7ο γύρω στα τέλη του 12ου με αρχές του 13ου αιώνα μ.Χ. και αποτελεί την τελευταία θρησκευτική-κρατική κατασκευή στην πόλη Άνγκορ. Λειτουργούσε ως λατρευτικός χώρος τόσο της ινδουιστικής, όσο και της μετέπειτα βουδιστικής θρησκείας. Το όνομα «Bayon» άλλωστε, αποτελεί το δεύτερο όνομα που δόθηκε στον ναό και είναι επηρεασμένο από τη βουδιστική θρησκεία και το δέντρο στο οποίο ο Βούδας έλαβε τη θεία φώτιση, ονόματι «Banyan». Το ιερό σύμπλεγμα περιέχει 50 πύργους, 200+ πρόσωπα μνημειακών διαστάσεων και περίπου 1.200 αγάλματα με 11.000 φιγούρες. Αξίζει να αναφέρουμε πως το αρχαιολογικό σύνολο του Άνγκορ Βατ, έχει χαρακτηριστεί ως το μεγαλύτερο θρησκευτικό μνημείο στον κόσμο (162.6 εκτάρια). Χτίστηκε στο πρώτο μισό του 12ου αιώνα μ.Χ. από τον τότε βασιλιά Σουριαβαρμάν τον 2ο και λειτούργησε ως χώρος λατρείας του Ινδουισμού.

Άποψη του Crazy Horse Memorial στη Νότια Ντακότα, 2019. Φωτ.: Jim Bowen / Wikimedia Commons.

Το Μνημείο Crazy Horse ξεκίνησε να κατασκευάζεται το 1939 ως φόρος τιμής στις αυτόχθονες φυλές της περιοχής. Η επιμέλεια του μνημείου ανήκε στον Πολωνο-αμερικανικό γλύπτη Κόρτσακ Ζιολκοφσκί και μέχρι και σήμερα η διαχείρισή του βρίσκεται στην κυριότητα των παιδιών του. Το 1998 αποκαλύφθηκε το πρόσωπο του Crazy Horse και συνεχίζουν να γίνονται ακόμα εργασίες συντήρησης και λάξευσης. Αναλύοντας λίγο παραπάνω το περιεχόμενο αυτού του προσώπου, ο Τανσούκε Γουιτκό ή αλλιώς «Τρελό Άλογο»  ηταν ο τελευταίος αρχηγός της ινδιάνικης φυλής των Λακότα. Γεννήθηκε το 1840 στο σημείο οπού βρίσκεται το μνημείο, στη Νότια Ντακότα. Μετα από σειρά επιτυχημένων μαχών του ιδίου έναντι της λευκής φυλής, η κυβερνήτη των ΗΠΑ ανακοίνωσε την μεταφορά των ιθαγενών σε καταυλισμούς, εξαιτίας μιας ανακάλυψης για την ύπαρξη χρυσού στις περιοχές οπού κατοικούσαν οι φυλές: Σιου, Λακότα και Σεγιέν. Μετά από πολλές νίκες των ιθαγενών και σε μια προσπάθεια ανακωχής, το «Τρελό Άλογο» πήγε στο Fort Robinson οπού και τελικά φυλακίστηκε. Στις 5 Σεπτεμβρίου του 1877, πάνω σε μια απόπειρα απόδρασης, έγινε αντιληπτός από έναν φρουρό ο οποίος τον τραυμάτισε θανατηφόρα. Οι μελλοντικοί στόχοι του μνημείου αφορούν τις πρόσθετες χαράξεις στο γλυπτό, την ανάπτυξη της συλλογής του Ινδικού Μουσείου Β. Αμερικής και τη βιωσιμότητα ενός ζωντανού ακαδημαϊκού προγράμματος στο Ινδικό Πανεπιστήμιο Β. Αμερικής, τα οποία βρίσκονται στη ιδιοκτησία του Crazy Horse Memorial.

Το μνημείο του όρους Ράσμορ (Mount Rushmore). Φωτ.: Winkelvi – Wikimedia Commons

Οι πιο πρόσφατες εικόνες του εικονιζόμενου μνημείου φέρνουν στο μυαλό την ομιλία του Τραμπ στις 4 Ιουλίου, η οποία συγκέντρωσε χιλιάδες κόσμου σε μια περίοδο οπού οι θάνατοι λόγω της πανδημίας COVID-19 ξεπερνούσαν τους 129.000. Προσπερνώντας αυτή την εκδήλωση, έρχεται μια σειρά από δημοσιεύματα που τον ήθελαν να έχει δηλώσει πως θεωρεί πρέπον να προστεθεί και το δικό του πρόσωπο στα αλλά τέσσερα του όρους. Ο ίδιος ανακοίνωσε μέσω ανάρτησης στον προσωπικό του λογαριασμό στο Twitter , πως αν και κάτι τέτοιο δεν ισχύει, το θεωρεί μια καλή ιδέα: «This is Fake News by the failing @nytimes & bad ratings @CNN. Never suggested it although, based on all of the many things accomplished during the first 3 1/2 years, perhaps more than any other Presidency, sounds like a good idea to me!».

Γιατί μια τέτοια δήλωση, έστω και αν είναι «κίτρινη»; Φυσικά επειδή το μνημείο φέρει πολιτικό και ηγετικό χαρακτήρα. Οι γλυπτές απεικονίσεις του βράχου,  αναπαράγουν τα πρόσωπα των προέδρων: Τζορτζ Ουάσινγκτον (1732 – 1799), Τόμας Τζέφερσον(1743 – 1826), Θεόδωρος Ρούσβελτ (1858 – 1919) και Αβραάμ Λίνκολν (1809 – 1865) και λειτουργούν ως μέσο δημόσιας αφήγησης για τα 150 χρόνια ιστορίας των ΗΠΑ. Το εθνικό αυτό μνημείο φτάνει τα 18 μέτρα σε ύψος και 56 μέτρα πλάτος. Η καλλιτεχνική επίβλεψή του έργου ανήκε στον γλυπτή Γκάτζον Μπόργκλουμ, ο οποίος πέθανε έξι μήνες πριν τελειοποιηθεί το βραχώδες γλυπτό. Συγκεκριμένα οι εργασίες κατασκευής ξεκίνησαν το 1927 και ολοκληρώθηκαν 14 χρονιά μετά, απασχολώντας συνολικά 400 εργάτες.

Πλαϊνή όψη του Βραχώδες γλυπτό του Δεκεβάλου (Rock sculpture of Decebalus). Φωτ.: George Bufan Pentru / Wikimedia Commons

Φεύγοντας από την Αμερική, θα σταθούμε σε ένα μνημείο της Ευρώπης. Θα δούμε το γλυπτό του Δεκεβάλου (Decebalus) μεταξύ Ρουμανίας και Σερβίας. Το εικονιζόμενο πρόσωπο στο γλυπτό μας ταξιδεύει στα πρωτοχριστιανικά χρονιά και συγκεκριμένα στον πόλεμο μεταξύ Δακών και Ρωμαίων (106 μ.Χ.), οπού νικητές αναδείχθηκαν οι πρώτοι με επικεφαλής τον Δεκέβαλο (87–106 μ.Χ.). Ο γενναίος βασιλιάς της Δακίας αναφέρεται ακόμα σε επιστολές του Πλίνιου του Νεότερου προς τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Τραϊανό, όταν μιλά για τη μοίρα του Δεκεβάλου (Επιστολή, VIII , 4.2 του Pliny the Younger to Trajan). Το τοπίο τώρα μας βρίσκει σε ένα βραχώδες λιβάδι του ποταμού Δούναβη στον 20ο αιώνα και συγκεκριμένα στο 1994, οπού βλέπουμε να ξεκινάει την κατασκευή του ένα -λαξευμένο σε βράχο- έργο, το οποίο και θα ολοκληρωθεί 10 χρονιά αργότερα. Το ύψους 55 μετρά και πλάτους 25 μετρά γλυπτό φέρει το πρόσωπο του τελευταίου βασιλιά της Δακίας. Το μνημείο και η πρωτοβουλία ανήκει στον επιχειρηματία Ιωσήφ Κωνσταντίνο Ντράγκαν (Iosif Constantin Drăgan), ο οποίος συνεργάστηκε με συνολικά 12 γλυπτές για την διεκπεραίωση του έργου. Σημαντικότεροι εξ αυτών ήταν οι Φλορίν Κοτάρτσα και Μάριο Γκαλεότι. Το μνημείο λέγεται πως κατασκευάστηκε για να θυμίζει με τη θέα του τις απαρχές του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Ο γιγάντιος Βούδας στο Λεσάν της Κίνας. Φωτ.: Blarandion / Wikimedia Commons

Επανερχόμενοι στα λαξευμένα μνημεία θρησκευτικού χαρακτήρα θα κλείσουμε με δυο παραδείγματα μνημειακών διαστάσεων, τα οποία αναπαράγουν την εικόνα του Βούδα. Η παραπάνω φωτογραφία ορίζει και το μνημείο στο οποίο θα αναφερθούμε πρωτίστως. Ο Μεγάλος Βούδας του Λεσάν βρίσκεται στη συμβολή των ποταμών Mingjiang, Dadu και Qingyi και ξεκίνησε να κατασκευάζεται κατά τον 8ο αιώνα μ.Χ. (713 μ.Χ., αυτοκρατορία Τανγκ Ταϊζόνγκ) ως ανάθημα στο θεό Βούδα ώστε να ηρεμήσει τα ταραγμένα νερά που τραυμάτιζαν τα αλιευτικά σκάφη οπού ταξιδεύουν κάτω από τον ποταμό. Η ολοκλήρωση του έργου πραγματοποιήθηκε έναν αιώνα αργότερα, το 803 μ.Χ. (αυτοκρατορική περίοδος Τανγκ Ντεζόνγκ) αποκαλύπτοντας ένα άγαλμα τεραστίων διαστάσεων. Ο γιγαντιαίος Βούδας του Λεσάν έχει ύψος 71 μέτρα και αναπαριστά τον Μαϊτρέγια, συμβολίζοντας τον «μελλοντικό θεό», δηλαδή τον πεφωτισμένο διάδοχο και συνεχιστή του Βούδα. Το έργο αποτελεί το μεγαλύτερο άγαλμα του Βούδα στον κόσμο και το 1996  καταχωρήθηκε ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Παραμένοντας στη Κίνα και πιο συγκεκριμένα στην επαρχία Σανξί, συναντάμε τον Γιγάντιο Βούδα του Μενγκσάν. Το βραχώδες άγαλμα βρίσκεται στη κορυφή του βουνού Μενγκσάν και δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια της αυτοκρατορικής δυναστείας του Βόρειου Τσι (550 – 577 μ.Χ.). Η εν λόγω εκδοχή του, βρέθηκε στα πλαίσια απογράφων χωρίς όμως το κεφάλι του αγάλματος. Έπειτα, πραγματοποιήθηκαν εργασίες αποκατάστασής του και έτσι το 2008 ολοκληρώθηκε ένα έργο ύψους 12 μέτρων. Η αρχική κατασκευή του έφτανε τα 63 μετρά ύψος και το υλικό αποτελεί τη παλαιότερη και βαρύτερη σκαλιστή πέτρα στον κόσμο.

Ο Βούδας του Μενγκσάν. Πηγή: Pinterest

_________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία/Πηγές:

IntoCambodia.com, 2017. Bayon Temple: https://www.intocambodia.com/cambodias/bayon-temple

Παναγόπουλος Θ., 2018. Στον μεγαλύτερο ναό του κόσμου, το Άνγκορ Βατ / Χρονοταξίδι στην ιστορική πρωτεύουσα των Χμερ. Εφημερίδα Αυγή: https://www.avgi.gr/diethni/281734_hronotaxidi-stin-istoriki-proteyoysa-ton-hmer

Crazy Horse Memorial Official Website: https://crazyhorsememorial.org/story/the-history

Mount Rushmore. National Memorial South Dakota – Official Website: https://www.nps.gov/moru/index.htm

Newsroom iefimerida.gr, 2020. Πώς οι Αμερικανοί σκάλισαν στο βράχο τα πρόσωπα των Προέδρων τους: Σπάνια στιγμιότυπα από την κατασκευή του όρους Ράσμορ: https://www.iefimerida.gr/news/192146/pos-oi-amerikanoi-skalisan-sto-vraho-ta-prosopa-ton-proedron-toys-spania-stigmiotypa-apo

BBC news, 2020. Mount Rushmore: Trump denounces ‘cancel culture’ at 4 July event: https://www.bbc.com/news/world-us-canada-53284607

Decebalus Rex SRL / Official Website: http://www.decebalusrex.ro/

Leshan Giant Buddha, Travel China Guide: https://www.travelchinaguide.com/attraction/sichuan/leshan/buddha_statue.htm

Mount Emei Scenic Area, including Leshan Giant Buddha Scenic Area, UNESCO: https://whc.unesco.org/en/list/779

China International Travel Sevice CO. – Mengshan Giant Buddha: http://www.cits.net/china-travel-guide/taiyuan/mengshan-giant-buddha.html

→ ΕΞΩΦΥΛΛΟ: Φωτ.: Jim Mone / Associated Press

Στα ερείπια της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς

Χωρίς κατηγορία

Σοβαρές καταστροφές σε κινητά και ακίνητα πολιτιστικά αγαθά κατά το διάστημα των τελευταίων τεσσάρων μηνών.

Η ιδέα αυτού του άρθρου ξεκίνησε πριν από έναν μήνα, όταν παρακολούθησα μια διαδικτυακή εκδήλωση του Παγκόσμιου Ταμείου Μνημείων (WMF) σχετικά με τις καταστροφές που υπέστη η αρχιτεκτονική και πολιτιστική κληρονομιά της Βηρυτού. Με τον καιρό οι συνεχόμενες καταστροφές έδωσαν -δυστυχώς- το έναυσμα γραφής όχι για μια, αλλά για τρεις διαφορετικές τοποθεσίες που βίωσαν τον χαμό ενός μέρους της πολιτισμικής τους ταυτότητας από τον Αύγουστο του 2020 έως και σήμερα.

Η θέση της αρχιτέκτονος Mona Ell Hallat στη διαδικτυακή ομιλία «Saving the Soul of Beirut: The Path to Recovery» του WMF.

Ξεκινώντας με την αφόρμηση αυτού του άρθρου, θα σταθούμε στις φρικτές αναμνήσεις της λιβανέζικης πρωτεύουσας μετά την έκρηξη της 4ης Αυγούστου. Το συμβάν που έλαβε χωρά στο λιμάνι της Βηρυτού δε προκάλεσε μόνο υλικές απώλειες, αλλά και 203 νεκρούς. Εστιάζοντας στις πολιτιστικές συνέπειες αυτής της λαίλαπας, έγινε γνωστό πως συνολικά επλήγησαν 640 ιστορικά κτήρια, εκ των οποίων τα 60 κινδυνεύουν να καταρρεύσουν (UNESCO 2020). Κάποιοι από τους χώρους τέχνης και πολιτισμού με τις περισσότερες ζημιές, είναι: το Μουσείο Sursock, το Αρχαιολογικό Μουσείο του Αμερικανικού Πανεπιστήμιου της Βηρυτού, το Μουσείο Προϊστορίας του Λιβάνου, το Εθνικό Μουσείο, καθώς και οι Galleries Marfa και Tanit.

Το Sursock Museum ή αλλιώς «Palais de la Residence» αποτελεί μια κατοικία του 18ου αιώνα με βενετσιάνικα και οθωμανικά αρχιτεκτονικά στοιχεία. Η μορφολογία και η ιστορικότητα του ήταν αρκετά για να χαρακτηριστεί από τη Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων ως ιστορικό κτήριο Α’ κατηγορίας (1999).

Κολλάζ φωτογραφιών από τις ζημιές στο εσωτερικό του μουσείου και στα βιτρό-παράθυρα. Φωτ.: Rowina BouHarb / Sursock Museum

Το οικοδόμημα αρχικά αποτελούσε κατοικία του Nicolas Sursock, όμως το 1961 άνοιξε για πρώτη φορά τις πόρτες του στο κοινό με την ιδιότητα μουσείου τέχνης, προς υποστήριξη της λιβανέζικης καλλιτεχνικής κοινότητας. Το μουσείο πριν τις καταστροφές μάλιστα, είχε πραγματοποιήσει πρόγραμμα ανακαίνισης – επέκτασης κατά το χρονικό διάστημα 2008-15. Το σημείο που βρίσκεται απέχει μόλις 800 μετρά από το λιμάνι της Βηρυτού, πράγμα το οποίο θα δικαιολογήσει όλες τις ζημιές που θα παρουσιάσουμε αμέσως. Η καινούργια εικόνα του νεότερου αυτού μνημείου φέρει φθορές σχεδόν σε όλα τα βιτρό 200+ χρόνων, στις πόρτες, στις μεταλλικές και ξύλινες επενδύσεις, στους ανελκυστήρες και σε πολλά ακόμη δομικά στοιχεία. Ζημιές παρουσιάστηκαν επίσης και σε 57 εκ των 130 εκθεμάτων που «ντύνουν» τους τοίχους του μουσείου. Ενα από τα έργα που υπέστησαν το μεγαλύτερο πλήγμα είναι το πορτρέτο του N. Sursock από τον Ολλανδό ζωγράφο Kees van Dongen, το οποίο πλέον ξεχωρίζει από ένα εμφανές σκίσιμο στο άνω – δεξί τμήμα του καμβά. Οι εκτιμήσεις αναφέρουν πως η αποκατάσταση του κτηρίου θα ολοκληρωθεί σε περισσότερο από ένα έτος. Η συνολική αξία των επισκευών ανέρχεται στα 3 εκατομμύρια δολάρια και έως τώρα το ταμείο προσφορών καταγραφεί 674.831,88 USD.

Το φθαρμένο πορτρέτο του Nicolas Sursock. Χρονολογείται το 1930 και αποτελεί έργο του ζωγράφου Kees van Dongen. Φωτ.: Aurélien Colly / francetvinfo.fr

Τα υπόλοιπα αναφερόμενα μουσεία έχουν υποστεί λιγότερες και σχετικά επιφανειακές αλλοιώσεις. Παρόλα αυτά αξίζει να ρίξουμε μια ματιά στην ακριβή τους κατάσταση. Το Μουσείο Προϊστορίας του Λιβάνου βρίσκεται 1 χλμ. από το λιμάνι και κατέγραψε φθορές μόνο στην γυάλινη οροφή του, η οποία στηρίχθηκε προσωρινά με ξύλινη επένδυση. Το Αρχαιολογικό Μουσείο του Α.Π.Β. σε απόσταση 4 χλμ. από το σημείο της έκρηξης, παρουσιάζει ζημιές στα παράθυρα και σε κάποια εκθέματα των συλλογών. Η προθήκη «Phoenician Gallery» μετακινήθηκε από τη θέση της και βρέθηκε στο μαρμάρινο δάπεδο του χώρου με την ευκόλως κατανοητή κατάληξη του περιεχομένου της. Στο Εθνικό Μουσείο επίσης, έχουν διατηρηθεί ανέπαφα όλα τα εκθέματα διευκρινίζοντας μάλιστα πως οι σαρκοφάγοι, τα ψηφιδωτά και τα αγάλματα χρειάζονται μόνο καθάρισμα από τις σκόνες που γέννησε η πυρά. Κατά τα αλλά υπάρχουν μικρές βλάβες σε παράθυρα, πόρτες και ανελκυστήρες. Ως προς τις δυο Γκαλερί τέλος, φαίνεται πως υπέστησαν ανεπανόρθωτη καταστροφή αφού τίποτα δε θυμίζει τη παλιά τους εικόνα.

Πεσμένη προθήκη «Phoenician Gallery Case 2» του Αρχαιολογικού Μουσείου του Α.Π.Β. Φωτ.: Elsa Urtizverea / theartnewspaper.com

Αλλάζοντας σελίδα και περνώντας σε πιο πρόσφατες ειδήσεις θα διαπιστώσουμε πως η αρμενική κληρονομιά βιώνει τις πιο αβέβαιες μέρες της. Το σύμφωνο μεταξύ του Γερεβάν, της Μόσχας και του Μπακού, το οποίο αναγκάζει τους Αρμένιους να γίνουν πρόσφυγες και να εγκαταλείψουν τα εδάφη τους μέχρι τη 1η Δεκέμβρη, έκανε τους κάτοικους του Ναγκόρνο Καραμπάχ να βάλουν φωτιές στα σπίτια και τις περιουσίες τους. Αυτή η αντίδραση έρχεται σε συνέχεια μιας σειράς συγκρούσεων με το Αζερμπαϊτζάν το οποίο φοβούνται πως πάρα τις ειρηνικές υποσχέσεις, θα διαγράψει μνημεία και πολιτιστικούς χώρους της αρμένικης κληρονομίας αφανίζοντας δια πάντως την πολιτισμική ταυτότητα και την αξιοπρέπειά τους. Ο Max Hollein, διευθυντής του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης παίρνοντας θέση στα γεγονότα ανέφερε πως «Ζητούμε από όλους τους εμπλεκομένους να σεβαστούν τους χώρους διεθνούς πολιτιστικής κληρονομιάς, που εμπλουτίζουν τον κόσμο μας και έχουν επιβιώσει για χιλιάδες χρόνια. Η απώλεια των τόπων πολιτιστικής κληρονομιάς είναι μόνιμη και αποτελεί σοβαρή κλοπή από τις μελλοντικές γενιές». Φυσικά αυτό δε μπορεί να συνετίσει την αγωνιά των Αρμένιων οι οποίοι έχουν ήδη στο ιστορικό τους πολλές καταστροφές από τον αντίπαλο λαό.  Προτού περάσουμε στη σημαντικότερη καταστροφή, αξίζει να αναφέρουμε ότι σύμφωνα με έκθεση του Hyperallergic (2019) το Αζερμπαϊτζάν κατέστρεψε στο παρελθόν 89 αρμενικές εκκλησίες, 5.840 σκαλισμένες στήλες με διάφορα μοτίβα και σταυρούς (βλ. khachkars) και 22.000 επιτύμβιες στήλες/ ταφόπλακες,  σε μια από τις περιοχές της Nakhicheva. Τον φόβο επαναφοράς νέων παρόμοιων βεβηλώσεων αναζωπύρωσε η καταστροφή ενός από τους μεγαλύτερους αρμένικους ναούς του κόσμου. Ο λόγος για τον Καθεδρικό του Αγ. Σωτήρος (Ghazanchetsots), ο οποίος στις 8 Οκτωβρίου δέχτηκε βομβιστικές επιθέσεις Αζέρων. Ο ναός χτίστηκε μεταξύ 1868 -1887 και σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Simon Ter-Hakobya. Βρίσκεται στη πόλη Shusha  και αποτελεί έδρα της Επισκοπής του Artsakh της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας. Είναι κατασκευασμένος από λευκό ασβεστόλιθο και η ιδιαιτερότητά του απαντάται στο προσθετό ανεξάρτητο καμπαναριό που βρίσκεται στη δυτική είσοδο του καθεδρικού. Οι φθορές του περασμένου μήνα έχουν δημιουργήσει μεγάλες παραμορφώσεις τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό του. Το Αζερμπαϊτζάν από τη πλευρά του αρνείται πως η καταστροφή του ναού ήταν εσκεμμένη, υποστηρίζοντας πως οι όποιες επιθέσεις σε ιστορικά ή θρησκευτικά μνημεία αποτελούν παράπλευρες απώλειες.

Παραμένοντας στον μήνα Οκτώβρη θα δούμε τις καταστροφές που δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα. Αυτή τη φορά θα εξετάσουμε την ερείπωση μνημείων με αίτιο μια φυσική καταστροφή 6.7 ρίχτερ. Ο λόγος για τον σεισμό στην Σάμο και στη Σμύρνη της Τουρκίας που το μεσημέρι της 30ης Οκτώβρη δημιούργησε εικόνες τρόμου, με πολλούς νεκρούς και ακόμα περισσότερους τραυματίες.

Ο κατεστραμμένος τοίχος του Κάστρου Λογοθέτη. Φωτ.: ΥΠΠΑ

Έπειτα από την αυτοψία της Υπουργού Πολιτισμού στις 6 Νοέμβρη, οι ζημίες του ελληνικού νησιού κρίθηκαν αναστρέψιμες. Συγκεκριμένα, το ΥΠΠΟ έκανε λόγο για κατάρρευση τειχών στο Κάστρο Λυκούργου Λογοθέτη, όπως και για ζημίες στον Ναό Μεταμορφώσεων. Το κάστρο χτίστηκε το 1824 από σπόλια* αρχαιότερου κάστρου και κατασκευάστηκε από τον Λυκούργο Λογοθέτη προς ενίσχυση της  άμυνα κατά του Οθωμανικού στόλου. Η μεγαλύτερη καταστροφή βέβαια, αφορά τον Ιερό Ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Καρλόβασι.  Οι αλλοιώσεις του βυζαντινού μνημείου είναι τεράστιες και μπορούν να εξηγηθούν μόνο υπό τη θέα της φωτογραφίας που παρατίθεται στα αριστερά. Αξίζει να αναφέρουμε ακόμα πως δημιουργήθηκε μια ρωγμή στο πόδι του -ύψους 4.80 μέτρων- Κούρου της Σάμου που βρίσκεται στο αρχαιολογικό μουσείο του νησιού. Οι συντηρητές επισημαίνουν πως η ζημιά επηρέασε τον γύψο του γλυπτού και δεν συντρέχει κάποια ανησυχία επ’ αυτού, ενώ κάποιες άλλες μικρές φθορές σε ευρήματα του μουσείου έχουν ήδη περάσει στη φάση της συντήρησης.

Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου Ν. Καρλοβάσου. Φώτ.: Νίκος Χατζηιακώβου

*σπόλια: αρχαιολογικός – αρχιτεκτονικός όρος, ο οποίος χρησιμοποιείται για να περιγράψει τα δομικά στοιχεία που έχουν ολοκληρώσει τον κύκλο τους και επαναχρησιμοποιούνται για κάποια νέα κατασκευή.

~~~~~~~~~~~

Μπορείτε να παρακολουθήσετε ελεύθερα την ομιλία «Saving the Soul of Beirut: The Path to Recovery» του Word Monuments Fund, πατώντας εδώ!

____________________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτικές πηγές

Batycka D., October 2020. Armenian monuments in line of fire in Nagorno-Karabakh conflict: https://www.theartnewspaper.com/news/monuments-in-line-of-fire-in-nagorno-karabakh-conflict

Kastrologos. Castles of Greece: https://www.kastra.eu/castleen.php?kastro=lykourgo

Kishkovsky S., Kenney N., November 2020. Metropolitan Museum of Art appeals for protection of cultural heritage sites in Nagorno-Karabakh: https://www.theartnewspaper.com/news/metropolitan-museum-of-art-appeals-for-protection-of-cultural-heritage-sites-in-nagorno-karabakh

Mcgivern H., Harris G., August 2020. Unesco, Icom and Louvre rally to help Beirut as museums tackle extensive explosion damage: https://www.theartnewspaper.com/news/beirut-museums-size-up-the-explosion-damage

Proctor R. A., August 2020. Huge explosion in Beirut decimates city and leaves art scene in disarray: https://www.theartnewspaper.com/news/beirut-explosion

Sursock Museum – official website

Επίσημη σελίδα Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού

📸 – Πηγή εξωφύλλου: Stanislav KrasilnikovTASS / Getty Images / news.artnet.com

Α Νεκροταφείο Αθηνών: μια γλυπτοθήκη μνήμης

Χωρίς κατηγορία

Κάποιες Κυριακές του μήνα συνηθίζω να ξυπνάω αρκετά νωρίς… Πηγαίνω να αγοράσω το αγαπημένο μου περιοδικό μαζί με κάποια εφημερίδα της αρεσκείας μου και μέχρι να πάει 10:00 έχω επιστρέψει στο σπίτι, φροντίζοντας να μυρίζει ολόκληρο γαλλικό καφέ φουντούκι. Πραγματοποιώντας και σήμερα το παραπάνω πρόγραμμα, κατά την επίσκεψη μου στο ψιλικατζίδικο παρατήρησα αρκετά προϊόντα και διακοσμητικά με κολοκύθες σε Halloween mood. Στην αρχή σχημάτισα ασυναίσθητα ένα μειδίαμα. Επιστρέφοντας όμως και ενώ η ώρα είχε πάει 10:18 αναζήτησα να μάθω περισσότερα για αυτή τη γιορτή, εξετάζοντάς την από μια πιο ανθρωπολογική σκοπιά περί πολιτισμικών τεχνασμάτων, μυθοπλασίας, αρχαίων θρησκειών και όμοιων εθίμων ανά τον κόσμο. Σε αυτή την πρόχειρη αναζήτηση ανακάλυψα πως οι ρίζες της συγκεκριμένης γιορτής βρίσκονται στον μύθο του Samhain. Στη πορεία προσπάθησα να κάνω συγκρίσεις με άλλες πολιτισμικές γιορτές όπως το «Día de Muertos» στο Μεξικό ή ακόμα και το δικό μας Ψυχοσάββατο, βλέποντας πως ο κοινός πόλος όλων στηρίζεται στην πεποίθηση πως οι ψυχές των νεκρών επιστρέφουν πνευματικά στον κόσμο των ζωντανών. Ποια είναι όμως η σχέση μας με τους χώρους που ζουν εκείνοι;

 Εικόνα 1: Τζον Γουίλιαμ Γουότερχαουζ. ο Ύπνος και ο δίδυμος αδελφός του, ο Θάνατος (1874)

Έχοντας την ευκαιρία να έρθω σε επαφή με τη μελέτη αρχαίων νεκροταφείων από τα πρώτα κιόλας χρόνια των σπουδών μου στο προπτυχιακό τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, έχω συμφιλιωθεί αρκετά με την ιδέα της νεκρής φύσης και της λογικής συνέχειας των επίγειων οργανισμών από τη ζωή στον θάνατο. Αρχίζοντας να σκέφτομαι έξω από αυτό, εμβάθυνα σε συλλογισμούς γύρω από το πως αντιμετωπίζουμε στο παρόν τα νεκροταφεία αλλά και σε ποια πολεοδομική θέση τα τοποθετούμε, γνωρίζοντας πως τέτοιες απορίες είναι στενά συνδεδεμένες και με την κοινωνική μας παιδεία ως προς τους αναφερομένους χώρους. Μια φράση του τύπου «θα πάω στο νεκροταφείο» και μόνο, μας προκαταβάλει με αρνητικά συναισθήματα. Πράγματι, κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει πως η φύση του νεκροταφείου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την απώλεια και κατ’ επέκταση με τη λύπη. Σε καμία περίπτωση δεν ασκώ κριτική σε κάτι τόσο ανθρώπινο, σε κάτι που όλοι έχουμε αισθανθεί ή θα αισθανθούμε. Η πηγή του προβληματισμού έγκειται στο πως αντιμετωπίζουμε το φαινόμενο του θανάτου σε μια μεταγενέστερη χρονική περίοδο από εκείνη της προσωπικής απώλειας. Η απέχθεια που συζητάμε απαντάται μόνο μέσα από αρνητικές στιγμές μνήμης ή αποτελεί μια πολιτισμική θέση που από γενιά σε γενιά τοποθετεί τους χώρους αυτούς στο περιθώριο; Γιατί φαντάζει ενδιαφέρουσα η περιήγηση σε ένα αρχαίο νεκροταφείο και όχι σε ένα σύγχρονο; Έχει να κάνει με την απόσταση γενεών και την ασύνδετη σχέση μας με τα πρόσωπα; Αποδεχόμαστε συνεπώς ευκολότερα την κληρονομιά της αρχαιότητας από αυτή της νεότερης εποχής;

Βάζοντας άνω τελεία θα επαναλάβω μια τμηματική περιήγηση σε ένα νεκροταφείο που διαφέρει από τα άλλα συγκαιρινά. Όπως έχει γίνει ήδη κατανοητό από τον τίτλο, αναφέρομαι στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών και τα μνημεία που αυτό φέρει. Είναι το κατεξοχήν πείραμα δημοσίας ιστορικής αφήγησης αφού το περιεχόμενο του, φιλοξενεί απτά κληροδοτήματα από τον ελλαδικό και παγκόσμιο χώρο. Τα παραπάνω ερωτήματα και άλλες ακόμα απορίες σχετικά με την νοητική οικειοποίηση ανθρώπου-νεκροταφείου καλό θα ήταν να απαντηθούν ατομικά και να αποτελέσουν το έναυσμα για περαιτέρω φιλοσοφικές προσεγγίσεις σχετικά με το εάν η αναφερόμενη προκατάληψη έχει να κάνει με την εικόνα, την αισθητική, την κοινωνία ή τα μνημονικά εργαλεία.

Μαυσωλείο Ερρίκου Σλήμαν (1891)

Το ταφικό μνημείο σχεδιάστηκε  από τον ίδιο τον Σλήμαν σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Ερνέστο Τσίλλερ. Ο διάκοσμος του μαυσωλείου φέρει σε μεγάλο βαθμό μυθολογικές παραστάσεις. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το βόρειο τμήμα της ζωοφόρου οπού εικονίζεται η ιστορία των ανασκαφών του αυτοδίδακτου αυτού αρχαιολόγου. Στα αριστερά φαίνονται εργάτες να σκάβουν στη Πύλη των Λεοντών, παραπέρα στον θησαυρό του Ατρέα, στη σήραγγα του τοίχους της Τίρυνθας κ.α. Σημαντική φιγούρα αποτελεί ο ίδιος ο Σλήμαν, ο οποίος κρατά στα χεριά του κάποιο βιβλίο των ομηρικών επών (μάλλον την Ιλιάδα) και στο πλάι του εικονίζεται η γυναικά του Σοφία. Στα δεξιά υπάρχουν ξανά εργάτες, αυτή την φορά γεμάτοι ευρήματα από την ανασκαφή στην Τροία. Παρομοίως οι 34 μετόπες του μαυσωλείου ντύνονται από ευρήματα της προαναφερόμενης ανασκαφής. Τέλος, στο μέσο της κρηπίδας υπάρχει προτομή του Ερρίκου Σλημαν που στηρίζεται σε μαρμάρινη δοκό.

Εικόνα 2: Μαυσωλείο του Ερρίκου Σλήμαν. Φωτ.: Πάρις Ταβιτιάν/LIFO Πηγή
Εικόνα 3: Το πρώτο σχέδιο του Μαυσωλείο από Ε. Τσίλλερ. Πηγή: Γ.Σ. Κορρές (Φιλολογική Πρωτοχρονιά)

Η κοιμωμένη του Γιαννούλη Χαλεπά (1880)

Πρόκειται για τον γλυπτό διάκοσμο του τάφου της Σοφίας Αφεντάκη. Αν και δεν αποτελεί την πρώτη προσπάθεια απόδοσης του έργου από τον καλλιτέχνη, η τελική εικόνα μας παρουσιάζει μια αθωότητα που μάλλον ταυτίζεται και με το νεαρό της ηλικίας της θανούσας. Το αναγνωρίσιμο αυτό γλυπτό της νεοελληνικής τέχνης αποτυπώνει το γοητευτικό πάντρεμα νεοκλασικισμού, μπαρόκ και ρομαντισμού, με σαφείς επιρροές από τα τότε ευρωπαϊκά πρότυπα. Η νεαρή γυναίκα παρουσιάζεται με ένα ελαφρύ άνοιγμα στα χείλη και ξαπλωμένη σε αρχαιοπρεπές ανάκλιντρο με το κεφάλι της να ακουμπά γαλήνια σε μαξιλάρι. Ένας από τους εργαζόμενους στον χώρο μάλιστα, μου αποκάλυψε πως κάποιοι περαστικοί συνηθίζουν να αφήνουν στο χέρι της κοιμωμένης λουλούδια. Κρατώντας αυτή την μαρτυρία και αφότου αναζήτησα στο διαδίκτυο φωτογραφίες που να τεκμηριώνουν αυτή την πληροφορία, ήρθε στο μυαλό μια λεπτομέρεια από ένα ζωγραφικό έργο του John William Waterhouse. Το έργο με τίτλο «Sleep and his Half-brother Death» παρουσιάζει ομοίως τον γαλήνιο και φωτεινό Ύπνο ξαπλωμένο, να κρατά στο δεξί του χέρι παπαρούνες(βλ. εικόνα 1). Μη ξεχνώντας την εισαγωγική προσέγγιση του θέματος θεωρώ κάπου εδώ πολύ σημαντικό να αναπαράγουμε τα λόγια της αρχαιολόγου Πέγκυς Ρίγγα σχετικά με τα ταφικά γλυπτά και τους νεκρούς τους. Προσεγγίζοντας μια συζήτηση γύρω από τη δουλειά του αρχαιολόγου στον τομέα μεταφοράς κτερισμάτων και οστών, ανέφερε: «τα οστά της Αφεντάκη είναι ακόμη κάτω από το άγαλμα που φτιάχτηκε προς τιμήν της. Ας μην ξεχνάμε ότι η ταφική γλυπτική είναι μια τέχνη λειτουργική και το συγκεκριμένο άγαλμα, εκτός από έργο τέχνης, είναι και το σήμα ενός τάφου, το δώρο προς τη νεκρή των δικών της ανθρώπων, απόγονοι των οποίων μπορεί να ζουν ακόμη. Για μένα θα έπρεπε να μείνει στη θέση του.»

Εικόνα 4: Η «Κοιμωμένη» του Γιαννούλη Χαλεπά. Πηγή: Archaiologia.gr

Ο θρηνώδης άγγελος του Ιωάννη Βιτσάρη (1872)

Το έργο βρίσκεται στον οικογενειακό τάφο του Νικολάου Κουμέλη. Εδώ το γλυπτό προσωποποιεί την θλίψη. Ο τεχνίτης πρέπει αδιακόπως να μαλάσσει τον πηλό όπως γνωρίζει, να εκφράζει ό,τι έχει εις την ψυχή του, αναφέρει ο ίδιος ο γλύπτης και μέσα σε αυτή την ψυχή μπορεί κανείς να ακούσει τον λεγόμενο βουβό πόνο των οικείων. Δεν είναι άλλωστε ούτε τυχαία, μα ούτε και πρωτοφανής η μορφή του αγγέλου στην ταφική γλυπτική. Την διατύπωση αυτή επιβεβαιώνουν από τον 18ο αιώνα οι Winkelmann και Lessing με αναφορές σε απεικονίσεις αγγέλων απο αρχαίες σαρκοφάγους. Το δίδυμο «Ύπνος και Θάνατος» της ελληνικής μυθολογίας όπως και οι επιγραφές περί «αγγέλων θανάτου» δημιούργησαν στον συναισθηματικά φορτισμένο 19ο αιώνα τις εικόνες κοιμώμενων νεαρών ατόμων ή θλιμμένων αγγέλων. Το συγκεκριμένο έργο αποτελεί το αγαπημένο μου γλυπτό στον χώρο, επιβεβαιώνοντας πως είτε εξ αποστάσεως είτε δια ζώσης η πλαστικότητα του είναι φορτισμένη από τα συναισθηματικά δίπολα λύπης και γοητείας, θανάτου και λύτρωσης, ρομαντισμού και ρεαλισμού.

Εικόνα 5: Ταφικό γλυπτό της οικογένειας του Nικολάου Kουμέλη. Φωτ.: Πάρις Ταβιτιάν/LIFO

 Τάφος Μελίνας Μερκούρη

Το ταφικό σύνολο της Μελίνας Μερκούρη δεν φιλοξενεί απλά την εικόνα ενός ακόμη αγγέλου, άλλα παρουσιάζει μια επιτύμβια στήλη με την παράσταση φτερωτής γυναίκας, όμοιας με άγγελο. Κατάλοιπα επιτύμβιων μνημείων σώζονται ήδη από την κλασική περίοδο με χαρακτηριστικά παραδείγματα εκείνα από το νεκροταφείο του Κεραμικού (βλ. Στήλη του Δεξίλεω και της Ηγήσου). Όπως και εδώ, έτσι και κατά την αρχαιότητα τα γλυπτά σύνολα παρουσιάζονταν ως προσόψεις ναΐσκων με δύο παραστάδες που στηρίζαν ένα αέτωμα. Έφεραν σκηνές προς τιμή του νεκρού και πολλές φορές εικονίζονταν οι ίδιοι οι νεκροί με οικείους τους.

Εικόνα 6: Ταφικό μνημείο Μελίνας Μερκούρη. Φωτ.: Eve Andersson

Ταφικό μνημείο Αδαμάντιου Κοραή του Γεώργιου Βρούτου (1877)

Ο τάφος του Κοραή παρουσιάζει έναν πολιτισμικό πλουραλισμό καθώς εκτός των αρχαιοελληνικών γλυπτών στοιχείων (βλ. επιτύμβια στήλη με μετάλλιο – σύμβολο Κοραή ως αθέμητη επίστεψη), αποδίδει σε μεγάλο βαθμό και εξελληνισμένα αιγυπτιακά στοιχεία. Ο λόγος για τις δύο μαρμάρινες σφίγγες ελληνικού τύπου με κεφάλι γυναίκας και σώμα φτερωτού λιονταριού. Σύμφωνα με την αιγυπτιακή μυθολογία οι σφίγγες παρουσιάζουν τον αγώνα του φωτός κατά του σκότους, ενώ στην ελληνική μυθολογία συνδέονται με τον μύθο του αινίγματος που μόνο ο Οιδίποδας κατάφερε να λύσει. Μια όμοια σφίγγα με τις εικονιζόμενες συναντάμε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μαραθώνα, από το ιερό των Αιγυπτίων θεών στην Μπρέξιζα Νέας Μάκρης.

Εικόνα 7: Ο τάφος του  Αδαμάντιου Κοραή. Πηγή: Τάκης Σκριβάνος/Athensvoice
Εικόνα 8:  Αιγυπτιάζουσα Σφίγγα απο το Ιερό των Αιγυπτίων Θεών στη Νέα Μάκρη (Μπρεξίζα). Πηγή: LIFO

Τάφοι άλλων γνωστών προσωπικοτήτων: Γ. Αβέρωφ, Ι. Μακρυγιάννη, Α. & Γ. Παπανδρέου, Μ. Κοτοπούλη, Ν. Καββαδίας, Ε. Λαμπέτη, Δ. Χόρν, Τζ. Καρέζη, Β. Τσιτσάνης, Γ. Σεφέρη, Κ. Κούν, Μ. Λοίζου, Φ. Γερμανός κ.α.

Σύνολο ταφικών γλυπτών: περ. 700 | Σύνολο μνημάτων: 12.000 +

Μετά από αυτή τη σύντομη περιήγηση έγινε κατανοητό πως η εικόνα μας για τα νεκροταφεία δεν έχει να κάνει μόνο με την αστική αισθητική, αλλά και με τη συλλογική βλέψη των καιρών. Προσεγγίζοντας την παραπάνω μορφή τέχνης ως λαϊκή, καταλήγουμε σε αυτό που αναφέρει ο καθηγητής Ηλίας Μυκονιάτης ως συλλογική παρόρμηση, με τους παράγοντες αυτής της μαζικής τάσης να χαρακτηρίζονται ιδεολογικοί, οικονομικοί και κυρίως κοινωνικοί. Μπορείς να διαβάσεις περισσότερα για το Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών, αναζητώντας την έντυπη έκδοση του 2017 «Το Α΄ Κοιμητήριο της Αθήνας- Οδηγός των μνημείων και της ιστορίας του» από Καρδαμίτση – Αδάμη Μ. και Δανιήλ Μ. ή το παλαιότερο βιβλίο «Μια πολύτιμη γλυπτοθήκη, το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών», του Λυδάκη Στ.

Καλή ανάγνωση!

_________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

History.com Editors, 2019. Samhain: https://www.history.com/topics/holidays/samhain

Κοκκίνη Μ., 2017. Βόλτα στο Α’ Νεκροταφείο με την αρχαιολόγο Πέγκυ Ρίγγα. έντυπη LiFO (13.4.2017) – https://www.lifo.gr/articles/archaeology_articles/140747

Κορρές Γ.Σ., 1983. Το Μαυσωλείο του Ερρίκου Σλήμαν στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών. Φιλολογική Πρωτοχρονιά, Αθήνα.

Μυκονιάτης Η., 1990. «Η ελληνική κοιµητηριακή γλυπτική του 19ου αιώνα», περιοδικό Αρχαιολογία (Σεπτέµβριος 1990).

Μπόλης Γ., Γιαννούλης Χαλεπάς. Σύγχρονοι Έλληνες εικαστικοί. Τόμος 01. Ένθετο της εφημερίδας «ΤΑ ΝΕΑ»

Η ώρα της Μελίνας

Χωρίς κατηγορία

Ξημέρωσε Κυριακή και για τις επόμενες μέρες σαν αυτή θα παίρνω τον καφέ μου, θα κάθομαι στο γραφείο μου, θα ανοίγω το laptop μου και θα αναπαράγω σκέψεις που ελπίζω να δελεάσουν ανθρώπους για περαιτέρω αναζήτηση σε θέματα που αφορούν τον πολιτισμό. Το πρώτο κείμενο ωστόσο θα λάβει άλλη ιεροτελεστία. Έβγαλα τη μεγάλη κούπα από το ντουλάπι και είμαι έτοιμη να απολαύσω έναν ζεστό απογευματινό καφέ γράφοντας το δικό μου αφιέρωμα για τα 100 χρόνια από τη γέννηση της Μελίνας Μερκούρη (18/10), μιας επετείου ικανής να ντύσει ολόκληρο το  2020 ως «Έτος Μελίνα Μερκούρη».

Βλέποντας ένα σωρό τυποποιημένα αφιερώματα για τη ζωή και το έργο της, αποφάσισα να δώσω μια διαφορετική πινελιά βασισμένη στα δικά μου βιώματα. Έτσι, έχοντας διαβάσει τα περισσότερα μυθιστορήματα του Φρέντυ Γερμανού και βρισκόμενη μπροστά στο συλλεκτικό αρχείο του Mega και την εκπομπή «Η ώρα της αλήθειας» με επιμέλεια και παρουσίαση από τον προαναφερόμενο συγγραφέα-δημοσιογράφο, θα σχολιάσω μια από τις λίγες τηλεοπτικές εμφανίσεις της Μελίνας, τρία χρόνια πριν τον θάνατό της και συνεπώς σε μια εποχή οπού η Μελίνα -είτε γνωρίζοντάς το είτε όχι- είχε κάνει τον κύκλο της τόσο στην έκτη τέχνη, όσο και στην πολιτική.

Μελίνα Μερκούρη, Ύδρα (πηγή: Melina Merkouri Official Page/ Facebook)

Προτού αναπαράγουμε τα σημαντικότερα σημεία της συνέντευξης, αξίζει να αναφέρουμε κάποια τυπικά και γνωστά σε όλους πράγματα για την βιογραφία της. Η Μελίνα Μερκούρη γεννήθηκε στις 18 Οκτωβρίου του 1920, στην Αθήνα. Πατέρας της ήταν ο Σταμάτης Μερκούρης και μητέρα της η Ειρήνη Λάππα. Ένα από τα σημαντικότατα πρόσωπα για την ζωή της αποτέλεσε ο πάππους της, Σπύρος Μερκούρης με τον οποίο και έζησε μετά τον χωρισμό των γονιών της. Στα 22 της αποφοιτά από τη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και έκτοτε ξεκινάει μια λαμπρή καριέρα, η οποία τη συνόδεψε έως το τέλος της ζωής της. Το ταλέντο της δεν άργησε να αναγνωριστεί και στο εξωτερικό. Βασικές στάσεις, Παρίσι και Νέα Υόρκη. Μετά από πολλούς ερωτικούς σταθμούς, χαρακτήρισε ως άντρα της ζωής της τον φιλέλληνα σκηνοθέτη Ζυλ Ντασέν, τον οποίο και παντρεύτηκε. Η ίδια δήλωσε για εκείνον πως «όταν μια γυναίκα στα 35 λέει πως είναι ερωτευμένη, είναι ερωτευμένη και για την υπόλοιπη ζωή της.» και πράγματι ο έρωτάς της γι αυτόν κράτησε μέχρι και την 6η Μαρτίου του 1994. Στη μνήμη της, η UNESCO καθιέρωσε το «Διεθνές βραβείο Μελίνα Μερκούρη για την προστασία και διαχείριση πολιτιστικών περιοχών (Unesco-Ελλάδα)» ως έπαινος πολιτιστικής προσφοράς για  ανθρώπους ή οργανισμούς με σπουδαία δράση στην διάσωση / ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομίας. Ακόμα, το 2007 θεσπίστηκε με πρωτοβουλία του Ιδρύματος Μελίνα Μερκούρη το «Θεατρικό Βραβείο Μελίνα Μερκούρη». Το εν λόγω έπαθλο αφορά την καλύτερη ερμηνεία νέων ηθοποιών θυληκού γένους και διεξάγεται κάθε χρόνο. Οι υποψηφιότητες για το έτος 2020 είναι: η Δήμητρα Βλαγκοπούλου, η Μαίρη Μηνά και η Ελένη Στεργίου. Μάθε περισσότερα γι’ αυτές, πατήστε ΕΔΩ.

Επανερχόμενη στη μαγνητοσκοπημένη μαρτυρία της εκπομπής «Η ώρα της αλήθειας» του 1991, βλέπουμε το πάνελ του Φ. Γερμανού να φιλοξενεί τόσο την Μελίνα Μερκούρη, όσο και τον Ζυλ Ντασέν. Στη μέση της εκπομπής εμφανίζεται απρόσμενα ο τότε νέος ρεπόρτερ Λάκης Λαζόπουλος, ο οποίος αποκάλυψε πως σε παράστασή του είχε σατυρίσει και την Μελίνα, με την ίδια να βρίσκεται στο κοινό και να απολαμβάνει σαρκαστικά το χιούμορ του. Καθ’ όλη τη συνέντευξη μίλησαν για εκείνη άτομα από τον πολιτικό, θεατρικό και λαϊκό χώρο, πάντα με θαυμασμό και ειλικρίνεια. Από την πολιτική σκηνή τη χαρακτήρισαν ως «φιλοξενούμενη», ως μια γυναίκα που έντυσε την πολιτική με αισθητική και πνευματική ελευθερία (Μίμης Ανδρουλάκης). Εκπρόσωποι της έκτης και έβδομης τέχνης την παρουσίασαν ως μια γυναίκα θρύλο, που έφερε τον «αέρα του κόσμου». Είχε μια λάμψη που συνόδευε την ανοιχτή της καρδιά, ερμήνευε ρόλους με εκφραστικά εργαλεία το πρόσωπο, το σώμα και τη ψυχή της. Βοηθούσε τους συναδέρφους της, επιθυμούσε να την αγαπούν «μέχρι και οι καρέκλες» και ομοίως όλοι χαρακτήρισαν τιμή το να δουλεύουν πλάι της (Νίκος Κούνδουρος, Όλια Λαζαρίδου, Λυδία Κονιόρδου, Πέμυ Ζούνη, Μίρκα Παπακωνσταντίνου). Μάλιστα, ο Γρηγόρης Βαλτινός έκανε μια δημόσια έκκληση για την επιστροφή της στον χώρο του θεάτρου, λέγοντας ζωντανά: «Είναι καιρός να ξαναγίνουν ουρές τα θέατρα. Ε, Μελίνα;»

Μελίνα Μερκούρη, φωτογραφία του Milton Greene (πηγή: http://www.photologio.gr)

Λίγο πριν το τέλος της εκπομπής, ο Φρέντυ Γερμανός ρωτάει την Μελίνα «ποια ήταν η πιο σημαντική στιγμή της ζωής σου/ η δική σου ώρα της αλήθειας, η γνωριμία σου με την πολιτική ή με το θέατρο;» φανερώνοντας για ακόμα μια φορά το δίπολο της ζωής της. Η ίδια αποκρίθηκε με τα εξής λόγια: «Μέσα στο γάλα της μάνας μου υπήρχε η πολιτική. Γεννήθηκα σε ένα πολιτικό σπίτι και ήξερα την εξουσία… Πάντοτε με ενδιέφερε η πολιτική! Επέλεξα να γίνω ηθοποιός, γνώρισα τον Ντασέν και έγινα η Μαγδαληνή του έθνους (αναφερομένη σε προηγούμενο σχόλιο του Μ. Ανδρουλάκη). Από κει και πέρα ξανά άρχισε να με τροφοδοτεί η πολιτική. Όχι μόνο με σπουδαίους ρόλους, αλλά με έβαλε σε μια καινούργια γλώσσα… και το θέλουμε δε το θέλουμε μπήκα στη πολιτική με βία. Μπήκα διότι ήρθε η δικτατορία στην Ελλάδα και δε μπορούσα εγώ να παριστάνω το ευτυχισμένο κορίτσι στο «Ίλια Ντάρλινγκ» και να τραγουδάω. Μπήκα διότι έπρεπε να μιλήσω!» Αντίθετα, σε επόμενη ερώτηση ο Ντασέν απάντησε πως το σενάριο που θα έγραφε για τον βίο της θα απέδιδε ως στιγμές αλήθειας της, το θέατρο και συνέχισε με έναν σχολιασμό για την ποιότητα του υποκριτικού της ταλέντου, αποκαλώντας την «σπάνια». Στη λήξη της εκπομπής, το πάνελ ήλθε -τηλεματικά- σε επαφή με τη λαϊκή πλευρά της Μελίνας μέσα από προφορικές μαρτυρίες κατοίκων της Κοκκινιάς. Ανέφεραν πως έβλεπαν στο πρόσωπο της Μελίνας πέρα από μια άκρως εργατική φιγούρα, ένα σωρό ακόμα αναμνήσεις. Αναμνήσεις από την έμπρακτη βοήθειά της στις πλημμύρες της Νίκαιας, αλλά και τον αγώνα της για την κατάθεση στεφάνων έναντι των κυβερνητικών αντιθέσεων.

Κλείνοντας και την δική μου τοποθέτηση, θα συνοψίσω πως η γοητεία της Μελίνας Μερκούρη αφορά κυρίως την τόλμη της να τσαλακωθεί και την επόμενη εξέλιξή της σε μια πολύπλευρη προσωπικότητα, ικανή να ανταπεξέλθει σε κάθε λογής συνθήκη. Άξιο στιγμιότυπο από τη ζωή της αποτέλεσε η ομιλία της 30ης Ιουλίου του 1982, με την ίδια ως υπουργό Πολιτισμού, να θέτει το θέμα της επιστροφής των Μαρμάρων του Παρθενώνα στη χώρα μας, στα πλαίσια της διάσκεψης των υπουργών Πολιτισμού της UNESCO στο Μεξικό. Ευχόμενη καλό απόγευμα και πίνοντας την τελευταία γουλιά καφέ, παραθέτω ένα από τα αγαπημένα μου αποσπάσματα του λόγου της περί διάσωσης της πολιτιστικής κληρονομίας:

«Έχουμε το προνόμιο να ζούμε σε μια χώρα που κάθε σπιθαμή του εδάφους της μαρτυρεί πολιτισμό και ιστορία. Εκτός από τους ιστορικούς τόπους με παγκόσμια ακτινοβολία – Αθήνα, Δελφοί, Ολυμπία και πολλοί άλλοι – μνημεία υπάρχουν παντού: αρχαία ιερά και εξωκλήσια σε σχεδόν απάτητες βουνοκορφές, και στο βυθό των θαλασσών μας, καταποντισμένα λιμάνια, πλοία, έργα τέχνης, απλοί αμφορείς και τόσα άλλα, σε μεγάλο πλήθος. Είναι ένα προνόμιο μοναδικό, το οποίο, όμως δημιουργεί και τη σοβαρή υποχρέωση της προστασίας αυτής της κληρονομιάς…» (Βουλή των Ελλήνων 26. 3. 92).

Καλό Κυριακάτικο Απόγευμα!

Μπορείς να δεις όλη την  εκπομπή, στο:

_________________________________________________________________

Πηγές:

Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη

Σύγχρονο διαδικτυακό Περιοδικό Photologio

UNESCO-Greece Melina Mercouri International Prize for the Safeguarding and Management of Cultural Landscapes

Φωτογραφία εξωφύλλου: https://www.facebook.com/photo.php?fbid=323794771032583&set=t.100044586542638&type=3