Ινδια-λογισμοί πολυπολιτισμικότητας

Πολιτισμική Κληρονομιά,World Heritagent

Παρασκευή, 09 Ιουλίου 2021. Σήμερα είναι ένα από αυτά τα βράδια μετά τη δουλειά (ή όποια άλλη υποχρέωση) όπου κάθεσαι στον καναπέ για να χαζέψεις στην τηλεόραση ή στον υπολογιστή, παρέα με ένα ποτήρι κρασί.

Εκπλήσσοντας τον εαυτό μου, επέλεξα να δω ταινία στην τηλεόραση και κάνοντας ζάπινγκ έπεσα στο «Εat Pray Love», μια αμερικανική συναισθηματική ταινία η οποία δεν θα μας απασχολήσει ιδιαίτερα στο περιεχόμενο του άρθρου.

Στιγμιότυπο από την ταινία. Πηγή εικόνας: https://twitter.com/primevideo/status/1321490959427792896

Η ταινία είχε ήδη μια ώρα προβολής και η πρωταγωνίστρια Λιζ (Julia Roberts) είχε ήδη βιώσει την εμπειρία του «Eat» κατά την πρώτη στάση της στην Ιταλία. Εγώ την συνάντησα στη μετάβαση της στο «Pray», δηλαδή στη δεύτερη στάση της με προορισμό την Ινδία.

Μπορεί να μην είδα όλη την ταινία, ωστόσο παρέμεινα σε αυτή μέχρι να ανοίξω το word και να αναπαράγω τις σκέψεις που διαβάζετε τώρα. Κύρια πηγή έμπνευσης, οι αναφορές της ταινίας στην κουλτούρα της Ινδίας: η θέση της γυναίκας, παραδόσεις και έθιμα του γάμου, διαλογισμός, μουσική, χορός κ.α.

Βρίσκω αρκετά γοητευτικό να παρακολουθώ τις παραδόσεις και την καθημερινότητα διαφορετικών πολιτισμών και η αλήθεια είναι πως με την παραπάνω αφορμή προσπάθησα να συλλογιστώ εάν η ινδουιστική κουλτούρα είναι παρούσα στην Ελλάδα. Με κάποιες μικρές αλλά υπαρκτές αναφορές λοιπόν, κατάλαβα πως «ναι».

Κάτι τέτοιο βέβαια φαντάζει πολύ λογικό αφού σύμφωνα με δημοσίευμα, η Γενική Γραμματεία Πληθυσμού και Κοινωνικής Συνοχής του Υπουργείου Εσωτερικών πραγματοποίησε έρευνα για την ένταξη των πολιτών τρίτων χωρών και γνωστοποίησε πως ήδη το 2013 κατοικούσαν στην Ελλάδα περίπου 14.357 Ινδοί.

Η πρώτη σκέψη στους περισσότερους φέρει στο μυαλό τα ινδικά εστιατόρια που μοιάζει να είναι αρεστά σε πολλούς Έλληνες, ωστόσο παρακάτω θα σας καταγράψω τρία στοιχεία που έχουμε αφομοιώσει και στις δίκες μας συνήθειες και βρίσκουν τις ρίζες τους στην ινδουιστική πολιτισμική κληρονομιά. Αφήνω το γαστρονομικό κομμάτι για κάποιο blog μαγειρικής…

YOGA

Η πρωτόγονη μορφή της Υoga μοιάζει να συνδέεται με πρακτικές σαμανισμού και γεωργικής μαγείας  (agricultural magic) πλάι στην κοιλάδα του Ινδού ποταμού, ενώ σε αυτό έρχονται να προστεθούν και σφραγίδες που φέρουν εικόνες παρόμοιες με αυτές που έχουμε σήμερα για την άσκηση Yoga, δίχως όμως σαφείς πληροφορίες για το αν πρόκειται γι’ αυτό που έχουμε κατά νου.

Μια σωζόμενη εικόνα έρχεται από μια σφραγίδα που ανακαλύφθηκε κατά την ανασκαφή του αρχαιολογικού χώρου Mohenjo-daro στην κοιλάδα του Ινδού και εικονίζει τον «Pashupati», δηλαδή τον Άρχοντα των Ζώων (2600–1900 π.Χ.).

Στα επόμενα χρόνια ο διαλογισμός και η Yoga συνδέθηκαν με τις θρησκευτικές συνήθειες Ινδουιστών, Βουδιστικών κ.α. Οι γνώσεις μας για αυτή τη φιλοσοφική και θρησκευτική πρακτική βασίζεται στις γραπτές πηγές: Βέδες, έπη Ραμαγιάνα και Μαχαμπαράτα, Γιόγκα Σούτρα κ.ά.

Η Yoga με Λίγα Λόγια

Η λέξη προέρχεται από τη σανσκριτική ρίζα «yuj» που σημαίνει συνδέω, ενώνω, συγκεντρώνομαι. Πρόκειται συνεπώς για την ένωση του έσω ατομικού εαυτού με τον έξω συμπαντικό εαυτό και όπως αναφέρει ο Πατάντζαλι*, ορίζει τον έλεγχο αποφυγής της διέγερσης από τη νοητική και τη συναισθηματική δραστηριότητα προκειμένου να προσεγγίσει και να διακρίνει κανείς την ουσιαστική του φύση.

Yoga και Δυτικός Πολιτισμός

Η πρώτη επαφή της Yoga με τον δυτικό κόσμο χρονολογείται στο 1893, όταν ο Σουάμι Βιβεκανάντα ή Βιβεκανόντο μίλησε δημόσια στο Διεθνές Κοινοβούλιο Θρησκειών του Σικάγου, σχετικά με το περιεχόμενο της Γιόγκα και του Ινδουισμού (φιλοσοφίας της Βεδάντα).

Έκτοτε, σε συνέχεια του καθοριστικού ταξιδιού των Beatles στο Rishikesh της Ινδίας (1968), η Yoga και η περιρρέουσα κουλτούρα της εξαπλώθηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο και με μεγάλη επιρροή. Μάλιστα, ο ΟΗΕ αναγνωρίζει ως Διεθνής Ημέρα Γιόγκα την 21η Ιουνίου.

Οι Beatles με τον Maharishi Mahesh Yogi, 1967. Πηγή εικόνας: https://www.beatlesbible.com/gallery/1967-photos/67_beatles_maharishi-mahesh_yogi_002/

Σήμερα, η Ελλάδα έχει αφομοιώσει το διαλογισμό μέσα από τη σωματική άσκηση της Yoga, η οποία αποτελεί πλέον μια δημοφιλής καθημερινή άσκηση. Βέβαια, δεν φαίνεται να συνδέεται τόσο με το θρησκευτικό αλλά το φιλοσοφικό περιεχόμενο της ευεξίας και πολλοί λένε πως βοηθά στη διατήρηση ενός ισορροπημένου τρόπου ζωής, στη χαλάρωση από τους γρήγορους και εντόνους ρυθμούς της καθημερινότητας, στην αύξηση της αντοχής, στη μείωση του άγχους κ.α.

Τέλος, αρκετοί πολιτιστικοί οργανισμοί του κόσμου εντάσσουν στις εκδηλώσεις τους και βραδιές Yoga έτσι ώστε να προωθήσουν την εσωτερική χαλάρωση μέσα από την εναλλακτική άσκηση στο μουσείο, ως μέσο συλλογικότητας. Μια τέτοια δράση ήταν και το «Yoga στο Μουσείο» του Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή.

Mαθήματα Yoga στο Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή. Πηγή εικόνας: https://www.lifo.gr/culture/yoga-sto-moyseio-xekinane-ta-prototypa-mathimata-sto-idryma-basili-elizas-goylandri

ΧΕΝΑ (HENNA)

Φέρνοντας στο νου προεφηβικές αναμνήσεις από νησιά, όπου θέλαμε διακαώς να αποκτήσουμε τατουάζ χένας από κάποιον πλανόδιο ή πρόσφατες τάσεις της «Boho-Fashion», θα αναφερθούμε στη χένα ή αλλιώς Mehndi.

Προτού περάσουμε στην αναγνώριση αυτής της πρακτικής, να ξεκαθαρίσουμε πως για τη δυτική κοινωνία η χένα ορίζει ένα φαρμακευτικό φυτό πολλαπλών χρήσεων ή μια βαφή που χρησιμοποιείται για τη δημιουργία προσωρινού τατουάζ, βαφής μαλλιών κ.α., ενώ για την Ινδία η ίδια λέξη ορίζεται ως  mehndi και αφορά πρακτική της πολιτισμικής κληρονομιάς.**

Σύμφωνα με την καλλιτέχνη mehandi της Νέας Υόρκης Sharmin Samantha, η πρώτη ένδειξη χένας ως μέσο βαφής πρέπει να βρίσκεται στην αρχαία Αίγυπτο και συγκεκριμένα στην προδυναστική περίοδο (περ. 3400 π.Χ.). O Αιγυπτιολόγοw Gaston Maspero μάλιστα, αναφέρει πως η μούμια του Ραμσή II (Ramesses II) είχε δείγματα ανοιχτής κόκκινης χένας στα μαλλιά, ενώ αντίστοιχες ενδείξεις έχουμε στα μαλλιά και τα νύχια κι άλλων μουμιοποιημένων σωμάτων.

Χρόνια αργότερα, γύρω στο  77-79 μ.Χ. ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος γράφει επίσης πως η καλύτερη χένα καλλιεργείται στον Κανώπο δίπλα στον ποταμό Νείλο, στη Ασκαλώνα της Ιουδαίας και στην Κύπρο. (Naturalis Historia  XII.51)

Το Mehndi του ανατολικού κόσμου από την άλλη, όπως αναφέρει ο υποψήφιος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Μινεσότα (University of Minnesota) Noam Sienna, χρονολογείται τουλάχιστον στην περίοδο των Μουγκάλ(1526 – 1857). Πρόκειται για μια μορφή προσωρινής τέχνης του δέρματος και συνήθως αφορά χέρια ή πόδια. Τα σχέδια αποτυπώνονται με βαφή από αποξηραμένο και κονιοποιημένο φύλλο του φυτού χένας (Lawsonia inermis) βγάζοντας ένα κοκκινωπό-καφέ χρώμα. Η μαύρη χένα ωστόσο, αποτελεί τον συνδυασμό κόκκινης χένας με παρα-φαινυλενοδιαμίνη (PPD).

Μια νύχτα πριν από τον γάμο, η νύφη γεμίζει τα χέρια και τα πόδια της με μοτίβα χένας για να συμβολίσει τη δυνατή αγάπη μεταξύ της νύφης και του γαμπρού και την καλοτυχία. Παρόμοιες πρακτικές υπάρχουν και σε άλλες ευοίωνες περιστάσεις, όπως γιορτές και τελετές.

Η Χένα στον Δυτικό Κόσμο

Η μόδα του τατουάζ χένας έχει αφομοιωθεί στον υπόλοιπο κόσμο ως αισθητική παρέμβαση και όχι ως μέρος πολιτισμού. Αυτή η αισθητική μοιάζει να ξεκινά την δεκαετία του 90΄όταν γίνεται τρεντ από διάσημους τραγουδιστές, όπως η Madonna ή αρκετά αργότερα η Beyonce.

Madonna, 17 Σεπτεμβρίου 1998. Πηγή εικόνας: https://todayinmadonnahistory.com/tag/henna/

COLOR DAY FESTIVAL

Το τελευταίο παράδειγμα αποτελεί μια προσωπική ταύτιση, η οποία δεν μου είναι γνωστό εάν όντως αποτελεί ρίζα ή έμπνευση του παρακάτω εθίμου.

Ο λόγος για το φεστιβάλ Holi της Ινδίας, το οποίο πρόκειται για τον εορτασμό της νίκης του καλού ενάντια στο κακό και της καταστροφής της Χόλικα (Holika).

Ο θρύλος που βρίσκεται στο παρασκήνιο του φεστιβάλ έχει πρωταγωνιστή τον κακό βασιλιά Hiranyakashipu, ο οποίος είχε απαγορεύσει στον στο γιο του να λατρεύει το Βισνού (θεότητα του Ινδουϊσμού). Ο Hiranyakashipu μέσα σε πολλές άλλες δοκιμασίες, προκάλεσε τον γιο του να καθίσει σε μια πυρά με τη θεία του Holika, η οποία τελικά κάηκε μέχρι θανάτου σε αντίθεση με τον Prahlad, ο οποίος επέζησε.

Το φεστιβάλ (Χόλι) διεξάγεται κάθε χρόνο αρχές Μαρτίου και ένα βράδυ πριν οι άνθρωποι πραγματοποιούν θρησκευτικές τελετές και προσευχές ενάντια στο «κακό». Το πρωί βγαίνουν στους δρόμους να σημάνουν την αρχή της άνοιξης, χορεύουν, τραγουδούν, διασκεδάζουν και ψεκάζουν ο ένας τον άλλον με χρωματιστές πούδρες.

Στην Ελλάδα, το Color Day Festival πραγματοποιείται από το 2015 στους εξωτερικούς χώρους του ΟΑΚΑ. Την πρώτη χρονιά συγκέντρωσε 32.000 άτομα και το 2019 (τελευταία χρονιά προ κορονοϊού) μόλις 46.000 θεατές. Πρόκειται για ένα  καλοκαιρινό φεστιβάλ που διεξάγεται κάθε Ιούνιο, με μουσικές παραστάσεις και χρωματιστές σκόνες που πετά ο ένας στον άλλον ως μέσο διασκέδασης.

Color Day Festival 2018. Πηγή εικόνας: https://colourdayfestival.com/greece/cdf2018/

Κλείνοντας αυτή την προσπάθεια πολιτισμικής ένωσης του δίπολου «Ανατολικός κόσμος – Δυτικός κόσμος», σας αφιερώσω δύο αποφθέγματα που πραγματεύονται το ίδιο νόημα μέσα από διαφορετική προσέγγιση.

«Be the change that you wish to see in the world.»: Το πρώτο γνωμικό μάλλον ανήκει στον Ινδό ακτιβιστή Mahatma Gandhi και μιλάει για την βαθύτερη φιλοσοφία της ατομικής ευθύνης και την ελπίδα σε έναν άλλον – καλύτερο κόσμο.

«You are what you do, not what you say you’ll do.»: To δεύτερο γνωμικό προέρχεται από έναν Ευρωπαίο ψυχαναλυτή, τον Carl G. Jung και δίνει δράση στην προαναφερόμενη επιθυμία μέσα από τον ρεαλισμό που χρειάζεται να υπάρχει στη ζωή μας.

Το τελευταίο απόφθεγμα έχει υιοθετηθεί στην νοοτροπία μου πολύ πρόσφατα, όταν διάβασα το «Kaleidoscope» του Ioannis Loukopoulos. Το πολύ φρέσκο και ευκολοδιάβαστο αυτό βιβλίο καταφέρνει μέσα σε 135 σελίδες να σε ταξιδέψει σε γνωμικά, φιλοσοφίες του κόσμου, μύθους και αλήθειες γύρω από τον εαυτό μας, το νόημα της ζωής, τα πάθη μας και την πολυπλοκότητα μυαλού και ψυχής, καθώς «we need a means to experience life multidimensionally – a Kaleidoscope»…

Περισσότερα για την βιβλιο-πρόταση, ΕΔΩ!

* Ο Μαχαρίσι Πατάντζαλι (Patanjali Maharshi) ήταν γιατρός, φιλόσοφος και γιόγκι που έζησε τον 4ο – 3ο αιώνα π.Χ. και έμεινε γνωστός για το συγγραφικό και κατεξοχήν θεωρητικό κείμενο στη Γιόγκα, τις Γιόγκα Σούτρας.

** Η χένα (henna) έχει αραβικές ρίζες, ενώ το mehndi προέρχεται από τη σανσκριτική διάλεκτο και την Ινδία.

______________________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Basavaraddi, I. 2015. Yoga: Its Origin, History and Development. Ministry of External Affairs, Government of India.

Gupta, A. 2018. The history of bridal mehandi: How the tradition came to be. A complete account of what this ceremony signifies and how it has evolved with time. VOGUE India.

Groot, A. C. 2013. Side-effects of henna and semi-permanent ‘black henna’ tattoos: a full review. Wiley Online Library.

Kidangoor, A. 2020. Here’s Everything You Need to Know About Holi, the Hindu Festival of Colors. Magazine TIME USA.

Madain Project: Mummy of Ramesses II.

McEvilley, Th. 1981-2014. An Archaeology of Yoga. The University of Chicago Press.

Kidangoor, A. 2020. Here’s Everything You Need to Know About Holi, the Hindu Festival of Colors. Magazine TIME USA

World History Encyclopedia. 2012. Shiva Pashupati.

________________________

Εικόνα εξωφύλλου: Στιγμιότυπο από την ταινία «EAT PRAY LOVE» του χρήστη Belledame73. Πηγή εικόνας: https://www.flickr.com/photos/63122153@N00/4884088824/in/photostream/

Μια στάση «γύρω» από το άυλο Στόουνχεντζ

World Heritagent

Πριν από μια εβδομάδα, κατά την έναρξη του τρίτου δεκαήμερου του Ιουνίου, άρχισαν να κάνουν τον γύρω του κόσμου φωτογραφίες από τη ζωντανή αναμετάδοση του εορτασμού του θερινού ηλιοστάσιου στο Στόουνχεντζ της Αγγλίας. Η εκδήλωση κάθε χρόνο συγκεντρώνει χιλιάδες άτομα, όμως τα έτη 2020-21 οι συνθήκες της πανδημίας δεν επέτρεψαν την πολυκοσμία στον χώρο.

Θερινό Ηλιοστάσιο στο Στόουνχεντζ, 2021. Πηγή: Stonehenge Dronescapes

Οι εικόνες που κυκλοφόρησαν γνωστοποίησαν -μέσα σε όλα- την τελετή των Δρυίδων, κάτι το οποίο σε άλλους ήταν ήδη γνωστό, σε άλλους όχι. Σε κάποιους θύμιζε κριντζ εορτασμούς αναβίωσης τύπου «Νεμεάδα», άλλοι πάλι το βρήκαν σαν μια απαραίτητη εκδήλωση διατήρησης των παραδόσεων. Τι ισχύει όμως για το θερινό ηλιοστάσιο και την γιορτή του; Αποτελεί όντως ένα έθιμο ή οι «αρχαίοι» Δρυίδες υπάρχουν μέχρι και τις μέρες μας;

Λίγα Λόγια για τους Δρυίδες

Οι Δρυίδες (eng: druids) έζησαν κατά την Εποχή του Σιδήρου στη Κελτική Ευρώπη (Βρετανία, Ιρλανδία, Γαλατία κ.α.) και όπως μαρτυρεί το όνομά τους, θεωρούσαν τη βελανιδιά (δρυς) ως το ιερό δέντρο τους. Αν και δεν έχουμε υλικές μαρτυρίες που να επιβεβαιώνουν την ύπαρξη τους, γίνονται γνωστοί μέσα από σωζόμενες ιστορικές πηγές αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων συγγραφέων (Διογένης Λαέρτιος, Στράβων, Πλίνιος Πρεσβύτερος κ.α.), αλλά κυρίως μέσα από τις σημαντικότατες γραπτές μαρτυρίες του Ιούλιου Καίσαρα.

Σύμφωνα με τον τελευταίο, οι Δρυίδες «ασχολούνται με πράγματα ιερά, πραγματοποιούν δημόσιες και ιδιωτικές θυσίες και αποφασίζουν για όλα τα θρησκευτικά θέματα», ενώ σε επόμενο εδάφιο (Gallic War VI, 13-14.) αναφέρει πως κάνουν μεγάλες συζητήσεις για τα ουράνια σώματα και τις κινήσεις τους, το μέγεθος του σύμπαντος και τη γη.

Φανταστική απεικόνιση «An Arch Druid in His Judicial Habit». Πηγή: Wikimedia Commons

Ακόμα, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρει πως πραγματοποιούσαν μια ιεροτελεστία κατά την οποία μας γίνεται γνωστός ο δεσμός τους με τη φύση και τις παγανιστικές συνήθειες. Εν συντομία, σε αυτή την τελετή βρισκόταν ένας ιερέας ντυμένος στα λευκά, οποίος σκαρφάλωνε σε κάποια ιερή βελανιδιά κατά την πέμπτη μέρα της νέας Σελήνης (χειμερινό ηλιοστάσιο) και έκοβε γκι με ένα χρυσό δρεπάνι. Το γκι δεν έπρεπε να πέσει κάτω και έκτοτε ήταν σύμβολο γονιμότητας/θεραπείας. (Plin. Nat. 16.95).

Ο ίδιος σε άλλο χωρίο, τους αναφέρει ως ομάδα μάγων και γιατρών. (Plin. Nat. 30.4) Άλλοι θρύλοι τους θεωρούν ως δημιουργούς του Στόουνχεντς, αν και κάτι τέτοιο δεν μπορεί να σταθεί επιστημονικά μιας και το μεγαλιθικό μνημείο προϋπήρχε των Δρυίδων.

Τελικά, η περίοδος των Δρυίδων σταματά από τους Ρωμαίους (13-37 μ.Χ.) και κατ’ επέκταση από την επικράτηση του Χριστιανισμού.

Θερινό Ηλιοστάσιο στο Στόουνχεντζ, 2021. Πηγή: Stonehenge Dronescapes

Αν λοιπόν η εποχή των Δρυίδων λαμβάνει τέλος την προαναφερόμενη περίοδο, ποιοι είναι οι παραπάνω εικονιζόμενοι; Αποτελούν σωσίες του Γκάνταλφ της γνωστής τριλογίας ή μήπως είναι προτεινόμενοι ηθοποιοί για κάποιο σίκουελ του «Αστερίξ και Οβελίξ» στον ρόλο του Πανοραμίξ;

Τίποτα από τα δυο. Οι παραπάνω άνθρωποι αποτελούν τους Νέο-Δρυίδες. To σημερινό πνευματικό ή θρησκευτικό κίνημα των Νέο-Δρυίδων δεν έχει πραγματικούς δεσμούς με τους προαναφερόμενους. Οι ίδιοι θεωρούν πως είναι απόγονοι και εμπνέονται από την κουλτούρα τους, αλλά πως από αυτούς διατηρούν μονάχα την αγάπη για τη φύση, την κάπως χίπικη ζωή και τον σεβασμό προς τις θρησκευτικές τελετές.

Τον 17ο και τον 18ο αιώνα, υπήρξε ένα επανεμφανισμένο ενδιαφέρον για την προχριστιανική Ευρώπη. Σιγά σιγά ομάδες ανθρώπων άρχισαν να εμπνέονται από την αρχαία κουλτούρα και να επιδιώκουν την αναβίωση των Δρυίδων σε Βρετανία, Γαλλία και Γερμανία. Αυτοί αντιδρούσαν στην ανθρωποκεντρική στροφή του Διαφωτισμού και προσπαθούσαν να τηρούν την παράδοση, τις τελετές και τις διδασκαλίες που αναφέρει η μυθολογία και η λαογραφία της προχριστιανικής εποχής.

Κεντρικός μοχλός αυτής της αναβίωσης ήταν οι John Aubrey και William Stukeley, οι οποίοι επανάφεραν γραπτώς την εικασία ταύτισης του Στόουνχεντζ ως ιερού ναού των Δρυίδων.

Η σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση, σύμφωνα με την English Heritage, απαντά πως οι άνθρωποι που έχτισαν το Στόουνχεντζ ήταν αγρότες και κτηνοτρόφοι και πως πιθανόν κατασκεύασαν αυτό το σύστημα για να ορίζουν την μεταβολή των εποχών. Έτσι, το Στόουνχεντζ αποτελεί κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό ημερολόγιο. Πιθανώς με αυτό όριζαν σημαντικές εποχές του χρόνου, την ενθύμηση των νεκρών που έθαψαν στο μνημείο ή την λατρεία σε κάποια ηλιακή θεότητα.

Τι Συμβαίνει στο Θερινό Ηλιοστάσιο

H εκδήλωση του θερινού ηλιοστασίου/ Summer solstice γίνεται ώστε ο κόσμος να απολαύσει την στιγμή κατά την οποία ο ήλιος ανατέλλει πίσω από το Heel Stone και οι ακτίνες του ήλιου εμφανίζονται σιγά σιγά στο κέντρο του μνημείου. Πρόκειται ουσιαστικά για τη μεγαλύτερη μέρα του χρόνου, με τις περισσότερες ώρες ηλιοφάνειας και ένα μαγικό θέαμα στο μνημειακό σύνολο του Στόουνχεντζ.

Σχέδιο ευθυγράμμισης του Στόουνχεντζ. Πηγή: Enligsh Heriatge

Όπως αναφέρει το BBC news, παρά τις επίσημες ανακοινώσεις περί covid 19, πολλοί ήταν εκείνοι που παρακολούθησαν δια ζώσης το θερινό ηλιοστάσιο στο Στόουνχεντζ. Μάλιστα, κάποιοι σκαρφάλωσαν τους φράχτες του αρχαιολογικού χώρου για να έχουν πρόσβαση στην άμεση θέα των λίθων.

Στιγμές από το θερινό ηλιοστάσιο στο Stonehenge με ανθρώπους να σκαρφαλώνουν του φράχτες. Πηγή: REUTERS / BBC NEWS

Τελικά, η English Heritage λόγω της ανησυχίας που προκλήθηκε στον χώρο, πραγματοποίησε στις 21 Ιουνίου ζωντανή αναμετάδοση από την ανατολή του ηλίου στο νεολιθικό μνημείο (04:52 BST). Μπορείτε να δείτε το βίντεο παρακάτω!

Εσείς τι πιστεύετε, πρέπει να λαμβάνουν χωρά θρησκευτικές εκδηλώσεις μέσα σε κηρυγμένους αρχαιολογικούς χώρους της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομίας; Διαστρεβλώνει ο σύγχρονος παγανισμός την ορθή θέση μιας αρχαίας ταυτότητας; Η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα θα δοθεί σε επόμενες θεωρητικές διατυπώσεις μέσω του blog.

Για οποιαδήποτε απορία και περαιτέρω διευκρίνιση, μπορείτε να αφήσετε το μήνυμά σας στην πλατφόρμα επικοινωνίας του blog!

______________________________________________________________________________

Εικόνα Εξωφύλλου: Κολλάζ με φωτογραφίες από το Stonehenge Dronescapes και Wikimedia Commons

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Piggott, S. 2013. The Druids and Stonehenge The South African Archaeological Bulletin

Henry, A. 2019. The Druids: What Do We Really Know? ReligionForBreakfast Youtube Academic Chanel

Blakemore, E. 2019. Why do we know so little about the Druids? National Geographic

Pliny the Elder. Chapter 4: The Druids of The Gallic Provinces. The Natural History / John Bostock

Bauer, P. Higgins, J. Lotha, G. Cunningham, J. – Editors of Encyclopaedia Britannica. 1998-2020. Druid. Celtic culture. Britannica Encyclopaedia

BBC News. 21.06.2021. Summer solstice: Hundreds attend Stonehenge despite advice.

Η Ενσυναίσθηση ως Εργαλείο Πολιτισμικής Έρευνας

World Heritagent

«Πάντα θέλω να είμαι όπου με χρειάζονται, να βλέπω με την ψυχή και τα μάτια τους. Η αποστολή μου είναι να σας αφηγηθώ την ιστορία, ώστε εσείς να αποφασίσετε τι θέλετε να κάνετε. Η αποστολή μου είναι να εξασφαλίσω ότι κανείς δε θα μπορεί να πει «δε γνώριζα» – Γιάννης Μπεχράκης

Οι τελευταίες μέρες δείχνουν μια διάθεση επαναφοράς στην προ-covid καθημερινότητα, κάνοντάς μας να συνειδητοποιήσουμε σταδιακά το μέγεθος της πρόκλησης την οποία κληθήκαμε να αντιμετωπίσουμε από το 2020.

Πολλοί ερευνητές μάλιστα, κάνουν λόγο για την μεγαλύτερη κρίση της ανθρωπότητας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και σε αυτό φαίνεται να συμφωνούν και δεδομένα του Johns Hopkins University & Medicine. Τα τελευταία στατιστικά γνωστοποιούν πως -μέσα σε όλα- τα θύματα της πανδημίας στις Η.Π.Α. ήταν πολύ περισσότερα από τους νεκρούς της Αμερικής κατά τον προαναφερόμενο πόλεμο.

Η Έννοια της Ενσυναίσθησης

Φυσικά, για να κατανοήσουμε κάτι τέτοιο χωρίς τα παραπάνω επιστημονικά δεδομένα, αρκεί απλά να συγκρίνουμε και να «μπούμε στα παπούτσια» του καθολικού φόβου, της αγωνίας, του άγχους και της ανασφάλειας που βίωναν και βιώνουν οι άνθρωποι στις δυο αυτές παγκόσμιες κρίσεις.

Αυτό το χαρακτηριστικό ορίζεται ως ενσυναίσθηση και σύμφωνα με τον Walter Coutu (1951) αφορά μια διαδικασία κατά την οποία κάποιος ταυτίζεται συναισθηματικά, δηλαδή νιώθει ότι είναι κάποιος άλλος για μια στιγμή και κατά συνέπεια μπορεί να κατανοήσει, αλλά και να εξηγήσει τη συμπεριφορά του άλλου για κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή.

Παρόμοιο ορισμό είχε δώσει και η Audrey Hepburn ως Jo όταν στα πλαίσια της ταινίας Funny Face (1957) διαχώρισε την συμπάθεια (sympathy) από την ενσυναίσθηση (empathy). Στη πρώτη έννοια καταλαβαίνεις πως αισθάνεται ο άλλος. Στη δεύτερη χρησιμοποιείς την φαντασία σου για νιώσεις πως αισθάνεται ο άλλος και βάζεις τον εαυτό σου στην θέση του.

Στιγμιότυπο της ταινίας Funny Face. Πηγή εικόνας: Scène-phile
Movies Scenes

Η Ένωση με τα Πολιτισμικά Τραύματα

Η παραπάνω ποπ αναφορά αν και φαντάζει «εκτός θέματος» μπόρεσε να αποκωδικοποιήσει πολύ απλά μια σύνθετη κατάσταση την οποία θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε παρακάτω.

Όπως είδαμε λοιπόν, η ενσυναίσθηση δεν αφορά την κατανόηση, αλλά κάτι βαθύτερο. Αντίστοιχα, ένας ερευνητής που εξετάζει τα πολιτισμικά τραύματα ιστορικών συμβάντων (πόλεμοι, επαναστάσεις, μετανάστευση κ.λπ.) καλείται να εμβαθύνει σε μια αναζήτηση που δεν θα σταθεί μονάχα στην κατανόηση του παρελθόντος, αλλά και σε μια κριτική σύνθεση που θα του παρουσιάσει σκέψεις για περαιτέρω ανάλυση του υποκειμένου.  

Κάποια από τα συνηθέστερα τεκμήρια βασίζονται στην διαθεματική έννοια της ιστορικής αναζήτησης μέσα από προσωπικές και κυρίως προφορικές μαρτυρίες . Εφόσον λοιπόν αναφερόμαστε στην υποκειμενικότητα του τραύματος, η όλη διαδικασία αφορά το ταξίδι της μνήμης από το ατομικό στο συλλογικό μέσα από την μεταβίβαση εμπειριών που συνήθως παραμένουν στο ασυνείδητο.

Διάγραμμα της ιστορικής ενσυναίσθησης και των συστατικών της. Πηγή: Endacott and Brooks, 2013

Η ψυχολόγος Libby Tata Arcel αναλύοντας εάν τελικά η ισχύς της ατομικής εμπειρίας είναι ικανή να δημιουργήσει συλλογική μνήμη, αναφέρει πως σε συγκεκριμένες περιπτώσεις και όταν υπάρξουν ενδεχόμενες αδικίες ή ανεξίτηλα σημάδια υπό την αντίληψη των μεταγενέστερων γενεών μπορεί να κλονιστεί η πολιτισμική τους συνείδηση/ταυτότητα και αυτή η “προσβολή” να τους ωθήσει στην δημιουργία αφηγημάτων για το τραυματικό παρελθόν. Στόχος αυτών, η προσφορά απαντήσεων στη φύση του εκάστοτε τραύματος.

Μια τέτοια κατάσταση βέβαια, όπως συμπληρώνει η ίδια, αν και λαμβάνει χώρα προς επούλωση των ηθικών -πλέον- τραυμάτων, πολλές φορές επιδρά ως το άκρον άωτο αυτής της επιθυμίας αναπαράγοντας νέα αισθήματα  μίσους και εθνικών αποστάσεων.  

Εφόσον λοιπόν κάναμε μια εισαγωγή στα θεωρητικά πλαίσια που συνδέουν την ενσυναίσθηση με την πολιτισμική μνήμη, μπορούμε παρέα να επανέλθουμε στον τίτλο και να ανασυνθέσουμε σε ποιο πολιτισμικό εργαλείο αναφερόμαστε.

Η απάντηση δίνεται με την εξέταση του πολιτισμικού τραύματος, το οποίο αφορά όλη την παραπάνω διαδικασία της «μεταβίβασης»! (Alexander, 2012)

Πρόκειται συνεπώς για ένα κοινωνικό εργαλείο που στοχεύει στην αναδιαμόρφωση της συλλογικής ταυτότητας με επίκεντρο την «τραυματισμένη» ομάδα, αλλά και τα γνωρίσματα πέρα από αυτή, με τη βοήθεια της κριτικής σκέψης και της αναζήτησης του ηθικο-συναισθηματικού περιβάλλοντος στο οποίο ανήκει. Θα πρέπει ωστόσο να έχουμε υπόψιν μας πως αυτό το κατασκεύασμα υπό την μορφή αφηγημάτων δεν αφορά κάποια πρωτογενή πηγή, αλλά έναν μεταγενέστερο συλλογικό μετασχηματισμό.

Η Βιωματική Κατανόηση των Παραπάνω Θεωριών μέσα από Ιστορικά Παραδείγματα

Η μεταγενέστερη προσέγγιση του τραύματος, μας γίνεται γνωστή και μέσα από την «σιωπή για τον Εμφύλιο», όπως την προσεγγίζει σε άρθρο του (Αυγή, 2009) ο καθηγητής Ιστορίας του ΕΚΠΑ, δρ. Βαγγέλης Καραμανωλάκης.

Ο ίδιος αναφέρει: «Στα πρώτα χρόνια που ακολούθησαν τον Πόλεμο, οι άνθρωποι δεν μίλησαν γι’ αυτόν, δεν τον ιστόρησαν, στην έκταση που θα περίμενε κανείς· υπήρξε μια σιωπή προσωπικών βιωμάτων μέσα σε μια καταιγίδα αναφορών και λόγων. (…) Έως το 1981 οι πρώτες μαρτυρίες στράφηκαν κυρίως προς την Αντίσταση, ενώ οι συνήθως μικρές αναφορές στον Εμφύλιο γίνονταν στο πλαίσιο αφηγήσεων ζωής. Το κίνητρο ήταν η διεκδίκηση του λόγου για το «τι πραγματικά συνέβη» στη δεκαετία του 1940…», εντάσσοντας στην σιωπή των θυμάτων τόσο στην επιθυμία απόστασης από τις άσχημες μνήμες, όσο -όμως- και στην κρατική χειραγώγηση υπό το ήδη υπάρχον αίσθημα του καθολικού φόβου.

Σε συνέχεια αυτής της ανάλυσης και αφού έχουν ξεκινήσει οι αφηγήσεις μαρτυρίων (1990 και μετά), μας δίνεται και το στοιχείο της μεταβίβασης από το εμείς/αυτοί (οπού “αυτοί” βλ. κυβέρνηση και ξένες δυνάμεις) στο εμείς/εμείς, μιλώντας αυτή την φορά όχι μόνο για τα προαναφερόμενα πολιτισμικά τραύματα και την εξωστρέφεια των βιωμάτων, αλλά και για την απόδοση εσωτερικών ευθυνών έτσι ώστε -στ’ αλήθεια- να λήξει ο πόλεμος.

Ένα ακόμη παράδειγμα και ίσως ένα από τα πιο διαδεδομένο πολιτισμικά τραύματα στον κόσμο, είναι ο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και η γενοκτονία των Εβραίων από τη Ναζιστική Γερμανία και τους συνεργάτες της.

Το Ολοκαύτωμα από εθνικό ζήτημα μεταβιβάστηκε σε παγκόσμιο, με καθολική αναγνώριση. Η μοναδικότητά του και η θεμελίωση του ως ένα παγκόσμιο τραύμα ήρθε με την ιδιαιτερότητα της κατάστασης, την πληθώρα ιστορικών τεκμηρίων και με τα μεταγενέστερα αφηγήματα που σιγά σιγά μετέτρεψαν το ιστορικό συμβάν σε ένα συλλογικό σύνολο αναμνήσεων (αρχέτυπο).

Πάρα την πληθώρα γνωρισμάτων, ο κοινωνιολόγος Jeffrey C. Alexander επισημαίνει πως κανείς δεν μπορεί -εκ των πραγμάτων- να έχει μια πλήρη κατανόηση και ενσυναίσθηση των φρικαλεοτήτων του Ολοκαυτώματος. Ωστόσο, άλλες απόψεις θέλουν την εβδόμη τέχνη να έχει καλύψει σε μεγάλο βαθμό αυτό το χάσμα μέσα από τις ταινίες «Η Λίστα του Σίντλερ» ή το παλαιότερο «Holocaust», επιτυγχάνοντας συναισθηματική ταύτιση με τα θύματα…

Τελευταίο παράδειγμα, λιγότερο γνωστό, είναι αυτό μιας γυναίκας από το Τσανταρλί της Μικράς Ασίας (βλ. περιγραφή παρακάτω εικόνας). Η σπουδαιότητα της ιστορίας της απαντάται στη θεωρία που τη θέλει τη πρώτη πρόσφυγα που έφτασε στη Μυτιλήνη, έχοντας αφήσει πίσω τις ρίζες της και τον πατέρα της, τα οποία και δεν ξαναείδε ποτέ.

Στο βιβλίο «Με τον Διωγμό στην Ψυχή» αναπαράγονται τρεις προσφυγικές μαρτυρίες της Μικρασιάτικης Καταστροφής (1922), με τη συγγραφέα να μας φέρει σε επαφή τόσο με την ιστορική αφήγηση, όσο και με μια ψυχολογική και κοινωνική ανάλυση των συλλογικών τραυμάτων.

Χάρτης στρατιωτικών γεγονότων του Ελληνοτουρκικού Πολέμου (1912-22). Το Τσανταρλί ήταν παραλιακή κωμόπολη και σημαντικό λιμάνι 47 χλμ. από το Αϊβαλί (Ayvalik). Πηγή χάρτη: Wikimedia Commons.

Στην παραπάνω περίπτωση, η πλέον γερασμένη γυναίκα φαίνεται σιωπηλή και συνοδευόμενη από μια μόνιμη λύπη στο πρόσωπο, παρότι δεν έχει υλικές στερήσεις. Η αφηγήτρια και κόρη της αναφέρει πως «…ασφαλώς είχε ψυχικό τραύμα, που έμενε σαν ένα παράπονο , σαν μια θλίψη, σαν μια μελαγχολία στο βλέμμα της».

Αυτές οι περίγραφες γεννούν εικασίες γύρω από τα βιώματα του θύματος και ερμηνεύουν τον πόνο του ξεριζωμού από την πατρίδα της. Μπορεί η  γυναίκα να μην εξέφρασε όλα τα παραπάνω, αλλά η ενσυναίσθηση της κόρης μπόρεσε να αναπαράγει ένα μεταγενέστερο αφήγημα σχετικά με τις υποκειμενικές εμπειρίες της μητέρας της, μέσα από την κρίση της και την εξέταση των ασυνείδητων συναισθημάτων του υποκείμενου,  δίχως -βέβαια- γραμμικότητα.

Τα Συμπεράσματα και το Σήμερα

Κλείνοντας την παραγωγή των παραπάνω ιδεών, γεννιούνται πολλά ερωτήματα σχετικά με το αν τελικά η ενσυναίσθηση δικαιολογεί ακραία ιστορικά γεγονότα. Η ιστορική ενσυναίσθηση (historical empathy) έχει να κάνει με την εξέταση της σκέψης άλλων ανθρώπων στο παρελθόν. Ο στόχος της έρευνας λοιπόν δεν έχει να κάνει ούτε με την κατανόηση (sympathy), αλλά ούτε και με την ταύτιση (identification).

Για παράδειγμα, η τοξική ανατροφή, τα βιώματα και οι ιδεολογίες με τις οποίες έζησαν π.χ. μέλη των Ναζί, των ΚΚΚ και του Τζιχάντ σε καμία περίπτωση δεν δικαιολογούν τα εγκλήματα που διέπραξαν. Αντιθέτως, η κατανόηση των κινήτρων τους ορίζουν το ιστορικό μοντέλο της φιγούρας του ρατσιστή, του ναζιστή και του τρομοκράτη. Η έκθεση και η συζήτηση της ψυχοσύνθεσης τέτοιων ανθρώπων, μπορεί να προλάβει την επαναφορά αντίστοιχων μορφών που εκμεταλλεύονται τις ευάλωτες πολιτικές καταστάσεις. Δεν θα πρέπει λοιπόν να φοβόμαστε ή να αρνούμαστε μια τέτοια κοινωνιολογικού περιεχομένου ανάλυση, αν θέλουμε όντως να δικαιωθούν τα θύματα, αυτών και μεταγενέστερων κρίσεων.

Αντίστοιχα, οι μαρτυρίες των εκάστοτε θυμάτων συμβάλουν στην εξέταση της φρίκης και στην ενίσχυση του παράλογου των τρομοκρατικών ενεργειών, θεμελιώνοντας ένα αφήγημα πολιτισμικών τραυμάτων που δεν θα επιτρέψει ξανά την υποτίμηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της πολιτισμικής ταυτότητας κανενός λαού.

________________________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Alexander, J. (2012) Trauma: A Social Theory. Polity.

Coutu, W. (1951) Role Playing vs. Role Taking: an Appeal for Clarification. American Sociological Review.

Newman, H. (1988) Towards a Model of Empathetic Communication in Teaching History. University of Wollongong. / βλ. κεφάλαιο 4.2 ii: Sociophychological Elements of Empathy.

Lee, P. (2004) Theorizing Historical Consciousness. University of Toronto Press (Edited by Peter Seixas).

Εξερτζόγλου, Χ. (2020) Δημόσια Ιστορία: Μια Εισαγωγή. Εκδόσεις Εικοστού Πρώτου.

Καραμανωλάκης, Β. (2009) Ιδιωτικό και Δημόσιο: Το Βίωμα του Εμφύλιου Πολέμου. Αυγή, Ενθέματα.

Κονργιαντάκης, X. (2020) Διδακτική της Ιστορίας. Η Λογική Κατανόηση και η Ερευνητική Ομάδα του Institute of Education του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Peri Istorias, 5.

Η εικόνα εξωφύλλου ανήκει στον φωτορεπόρτερ Γιάννη Μπεχράκη. Η σκηνή αναπαράγει έναν πατέρα που κουβαλούσε μέσα στη βροχή, για πολλά χιλιόμετρα, την κόρη του (Ειδομένη, 2015). Πηγή: CNN

Γενοκτονία των Αρμενίων (1915)

World Heritagent

Η πρώτη γενοκτονία του 20ού αι. και η δεύτερη μεγαλύτερη μετά το Ολοκαύτωμα του Β’ Παγκοσμίου πολέμου.

Έχει τύχει κατά καιρούς να ασχοληθούμε με την έννοια της ταυτότητας εξαιτίας της φύσης που έχει η πολιτισμική κληρονομιά να εμβαθύνει σε θέματα που ορίζουν το πλαίσιο μιας ομάδας και των κοινών γνωρισμάτων τους που θέτουν «αυτό που δεν πρέπει να ξεχαστεί». Πράγματι, η συλλογική μνήμη ορίζεται σε έναν συγκεκριμένο χώρο, χρόνο και σε κοινές –μεταξύ των μελών- συνήθειες, οι οποίες μέσω της ενωτικής και συναισθηματικής φόρτισης συνθέτουν τη συλλογική ταυτότητα που εμπεριέχει την «κοινή ιστορία», το «κοινό έθνος», τον «κοινό πολιτισμό».

Για αυτήν ακριβώς την ταυτότητα μίλησε και ο Αμερικανός πρόεδρος Τζο Μπάιντεν 106 χρόνια μετά την απέλαση και τις μαζικές θηριωδίες κατά των Αρμενίων, αναγνωρίζοντας επισήμως ότι η συστηματική εξόντωσή τους από τις δυνάμεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στις αρχές του 20ου αι. ήταν γενοκτονία.

Μια τέτοια πράξη φυσικά, δεν αποτελεί μονάχα ιστορικό ντοκουμέντο για την αρμενική ταυτότητα και την παγκόσμια ιστορία, αλλά και μια νέα στάση των Η.Π.Α. απέναντι στη δικαιοσύνη, με την πρωτοβουλία του νέου προέδρου να εκφράζει αυτό που το 2008 ο Μπαράκ Ομπάμα είχε δεσμευτεί να αναγνωρίσει και τελικά δεν τήρησε (2015).

Φωτογραφίες της Γενοκτονίας των Αρμενίων του 1915 στην πλατεία Συντάγματος στην Αθήνα , ως μέρος εκστρατείας ενημέρωσης του κοινού (2016). Πηγή: Wikipedia

Σύμφωνα με ανακοίνωση του Λευκού Οίκου, ο Τζο Μπάιντεν ανέφερε κατά λέξη: «Κάθε χρόνο αυτήν την ημέρα, θυμόμαστε τις ζωές όλων εκείνων που πέθαναν στη γενοκτονία των Αρμενίων της Οθωμανικής περιόδου και δεσμευόμαστε να αποτρέψουμε την επανάληψη μιας τέτοιας θηριωδίας. Ξεκινώντας στις 24 Απριλίου 1915, με τη σύλληψη Αρμενίων διανοουμένων και ηγετών της κοινότητας στην Κωνσταντινούπολη από οθωμανικές αρχές, ενάμισι εκατομμύριο Αρμένιοι απελάθηκαν, σφαγιάστηκαν ή οδηγήθηκαν σε θάνατο σε μια εκστρατεία εξόντωσης. Τιμούμε τα θύματα των Meds Yeghern, έτσι ώστε οι φρικαλεότητες  που έγιναν να μην χαθούν ποτέ στην ιστορία. Και θυμόμαστε έτσι ώστε να παραμείνουμε πάντα σε εγρήγορση ενάντια στη διαβρωτική επίδραση του μίσους σε όλες τις μορφές του. Από αυτούς που επέζησαν, οι περισσότεροι αναγκάστηκαν να βρουν νέα σπίτια και νέες ζωές σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών. Με δύναμη και ανθεκτικότητα, ο Αρμένικος λαός επέζησε και ανοικοδόμησε την κοινότητά του. Με τις δεκαετίες οι Αρμένιοι μετανάστες έχουν εμπλουτίσει τις Ηνωμένες Πολιτείες με αμέτρητους τρόπους, αλλά δεν έχουν ξεχάσει ποτέ την τραγική ιστορία που έφερε τόσους πολλούς από τους προγόνους τους στις ακτές μας. Τιμούμε την ιστορία τους. Βλέπουμε αυτόν τον πόνο. Επιβεβαιώνουμε την ιστορία. Το κάνουμε αυτό όχι για να κατηγορούμε, αλλά για να διασφαλίσουμε ότι αυτό που συνέβη δεν θα επαναληφθεί ποτέ. Σήμερα, καθώς θρηνούμε ό,τι χάθηκε, ας στρέψουμε επίσης τα μάτια μας στο μέλλον – στον κόσμο που θέλουμε να χτίσουμε για τα παιδιά μας. Έναν κόσμο που δεν θα έχει το στίγμα της μισαλλοδοξίας, όπου θα γίνονται σεβαστά τα ανθρώπινα δικαιώματα και όπου όλοι οι άνθρωποι θα μπορούν να συνεχίσουν τη ζωή τους με αξιοπρέπεια και ασφάλεια. Ας ανανεώσουμε την κοινή μας αποφασιστικότητα να αποτρέψουμε μελλοντικές φρικαλεότητες οπουδήποτε στον κόσμο. Και ας συνεχίσουμε τη θεραπεία και τη συμφιλίωση για όλους τους ανθρώπους του κόσμου. Ο αμερικανικός λαός τιμά όλους εκείνους τους Αρμένιους που χάθηκαν στη γενοκτονία που ξεκίνησε πριν από 106 χρόνια σήμερα.» Διαβάστε την επίσημη ανακοίνωση εδώ!

Προτού εξετάσουμε τις αντιδράσεις της Τουρκικής κυβέρνησης, θα πρέπει πρώτα να ρίξουμε μια ματιά στα γεγονότα που όρισαν μια τέτοια δήλωση ως viral στα μέσα ενημέρωσης και κατ΄ επέκταση ως πολύτιμη πηγή για τις σελίδες της παγκόσμιας ιστορίας.

Το Παρασκήνιο των Τραγικών Γεγονότων

Βρισκόμαστε στις αρχές του 20ου αι. εκεί οπού 2,5 εκατομμύρια Αρμένιοι (φτωχοί αγρότες στην πλειονότητά τους) διέμεναν σε επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και σε εδάφη της Ρωσίας. Οι Αρμένιοι της Ανατολικής Ανατολίας* ζούσαν μαζί με Κούρδους νομάδες, με τους τελευταίους να έχουν την εύνοια των δικαστών και αυτό να τους ενδυναμώνει ακόμα περισσότερα στα μάτια των Αρμενίων.

Αυτό βέβαια δεν ίσχυε για όλους τους Αρμένιους, μιας και ορισμένοι είχαν συνδεθεί με το διεθνές εμπόριο των δραστηριοτήτων του 17ου και 18ου αι. ως τεχνίτες και έμποροι. Η Αρμενική ελίτ όπως είχαν χαρακτηριστεί, αν και βρίσκονταν σε καλύτερη μοίρα από τους υπόλοιπους ομοεθνείς τους, είχαν ως μόνιμο εχθρό την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Το Νεοτουρκικό κίνημα του 1908 και η άνοδος των Νεότουρκων στην εξουσία, έφεραν πολύ γρήγορα καταστροφικές επιπτώσεις στο οθωμανικό κράτος και τις χριστιανικές κοινότητες. Στη συνέχεια, η ταπεινωτική ήττα στον Βαλκανικό Πόλεμο, οδήγησαν σε μια ριζοσπαστικοποίηση της εξουσίας και τελικά στην πραγματοποίηση του πραξικοπήματος του Μπαμπ-ι Αλι στις 23 Ιανουάριου 1913.

Η μεταγενέστερη συμμετοχή στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και η κρίση που επέφερε το ρωσικο-οθωμανικό μέτωπο, όπως και η στάση των «ανώτερων» μουσουλμάνων απέναντι στις οικονομικές και πολιτικές επιτυχίες των Αρμενίων, δημιούργησαν -σταδιακά- μια μόνιμη στάσης κατηγορίας των Αρμενίων για προδοσία.

Στις 24 Απριλίου 1915, η αστυνομία της Κωνσταντινούπολης μετά από εντολή του υπουργού Εσωτερικών Ταλάτ Πασά συλλαμβάνει στην Κωνσταντινούπολη περίπου 250 Αρμένιους διανοουμένους (δημοσιογράφους, πολιτικούς, συγγραφείς, γιατρούς κ.α. ανθρώπους του πνεύματος). Οι περισσότεροι από τους άνδρες που συνελήφθησαν σκοτώθηκαν ή βασανίστηκαν. Έκτοτε, η 24η Απριλίου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα Μνήμης για την Αρμενική Γενοκτονία και τιμάται κάθε χρόνο από την Αρμενική διασπορά και όχι μόνο.

Γράφημα κρατών που αναγνωρίζουν τα ιστορικά γεγονότα του 1915 ως γενοκτονία. Πηγή: Wikipedia

Λίγο μετά την ήττα στο Σαρίκαμις (1915), η οθωμανική κυβέρνηση άρχισε να απελαύνει τους Αρμένιους καθώς θεωρούνταν «εθνική απειλή». Τον Μάιο του ίδιου έτους, το Οθωμανικό Κοινοβούλιο ψήφισε νομοθεσία που επέτρεπε την απέλαση και αυτή η πράξη συνοδεύτηκε από μαζικές δολοφονίες. Σύμφωνα με τον Νόμο Tehcir, γυναίκες, παιδιά, γέροντες και ανάπηροι στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στα βάθη της Ανατολίας και την έρημο της Συρίας (Χαλέπι).

Ο αριθμός των Αρμενίων νεκρών ήταν πάντοτε αμφισβητούμενος. Οι εκτιμήσεις των ιστορικών κάνουν λόγο για 600.000-1.000.000 σφαγές και θανάτους Αρμενίων, ενώ η Τουρκία εκτιμά ότι το σύνολο ήταν πλησιέστερο στους 300.000 θανάτους.

Ρώσοι στρατιώτες απεικονίστηκαν στο πρώην αρμενικό χωριό Sheykhalan (1915). Πηγή: Wikipedia

Μέχρι το τέλος του πολέμου, σε ποσοστό μεγαλύτερο του 90% των Αρμενίων είχαν φύγει εντελώς από τα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, διαγράφοντας μαζί την άυλη και υλική κληρονομιά τους. Οι περιουσίες των Αρμενίων δόθηκαν σε μουσουλμάνους πρόσφυγες, γυναίκες και παιδιά αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις αρμενικές τους ταυτότητες και να εξισλαμιστούν, ενώ ο ιστορικός David Fromkin στο βιβλίο του «A Peace to End All Peace» αναφέρει για τα παραπάνω γεγονότα πως «Ο βιασμός και ο ξυλοδαρμός ήταν συνηθισμένος. Εκείνοι που δεν σκοτώθηκαν αμέσως οδηγήθηκαν σε βουνά και ερήμους χωρίς φαγητό, ποτό ή καταφύγιο. Εκατοντάδες χιλιάδες Αρμένιοι τελικά υπέκυψαν ή σκοτώθηκαν.»

Η Θέση της Τουρκίας

Όπως είδαμε και παραπάνω, η Τουρκία μοιάζει να απορρίπτει αυτά τα δεδομένα. Η αντίθεση και η σύγχυση που δημιουργείται έως και σήμερα, αφορά τον αριθμό των θυμάτων, αλλά και το κατά πόσον τα τραγικά γεγονότα ήταν συστηματικά και στόχευαν στην εξολόθρευση της εθνικής ταυτότητας των Αρμενίων.

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν σε δήλωση του προς τον Αρμένιο Πατριάρχη στην Κωνσταντινούπολη ανέφερε πως «Κανείς δεν εκμεταλλεύεται το γεγονός ότι οι συζητήσεις – οι οποίες θα έπρεπε να διεξάγονται από ιστορικούς – πολιτικοποιούνται από τρίτους και γίνονται ένα μέσο παρέμβασης στη χώρα μας», δίνοντας έτσι μια άτυπη απάντηση στο ιστορικό «χαστούκι» του Μπάιντεν, απαξιώνοντας τον κατά κάποιον τρόπο ως «τρίτο».

Παρόμοια στάση κράτησε και ο Υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, ο οποίος απέρριψε τις δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου δημοσιεύοντας μέσω Twitter πως «τα λόγια δεν αλλάζουν και δεν ξαναγράφουν την ιστορία» και συνέχισε με την παρακάτω δήλωση:

Μια ακόμα απάντηση από την πλευρά της Τουρκίας ήταν και εκείνη του Ιμπραΐμ Καλίν,  εκπροσώπου του Τούρκου προέδρου, ο οποίος καταδίκασε και απέρριψε σθεναρά τις δηλώσεις του Αμερικανού Προέδρου, συμβουλεύοντάς τον μάλιστα να κοιτάξει το παρελθόν και το παρόν της ίδιας του της χώρας, ενώ λίγες ώρες αργότερα συνέχισε με tweets που θέλουν τη στάση του Μπάιντεν να έγκειται σε συμφεροντολογική «πολιτικοποίηση της ιστορίας».

Ο όρος «γενοκτονία» (genocide) αφορά βίαια εγκλήματα που διαπράττονται εις βάρος μιας ομάδας με στόχο το φυσικό αφανισμό της. Μια τέτοια δήλωση υψηλής πολιτικής και διπλωματική σημασίας έρχεται να τεντώσει κι άλλο τις σχέσεις ΗΠΑ – Τουρκίας. Πάραυτα, η Αμερικανίδα αξιωματούχος επισημαίνει πως ο στόχος της αναγνώρισης του μεγέθους του ιστορικού γεγονότος της περιόδου 1915-1923 είναι «να αποδοθεί τιμή στα θύματα, όχι να κατηγορηθεί οιοσδήποτε».

*Ανατολία: Βρίσκεται στο ανατολικότερο τμήμα της Τουρκίας, στα σύνορα με το Ιράν και το Ιράκ. Η Ανατολική Ανατολία αντιστοιχεί στην περιοχή του Τουρκικού Κουρδιστάν αλλά και της νότιας Αρμενίας.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Βιστωνίτης, A. 2015. Η πρώτη γενοκτονία του 20ού αιώνα στοίχισε τη ζωή σε 1,5 εκ. ανθρώπους. Το Βήμα

Φιλιππίδου, Α. 2014. Διδακτορική Διατριβή. Το κίνημα των Νεοτούρκων και οι επιπτώσεις του στις ελληνικές κοινότητες της οθωμανικής αυτοκρατορίας (1908-1922). Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών. Τμήμα Κοινωνιολογίας.

Humeyra Pamuk. In historic move, Biden says 1915 massacres of Armenians constitute genocide. April 25, 2021. Reuters .

Ronald Grigor Suny Armenian Genocide.Turkish-Armenian history. 19 Μαΐου 2020. Britannica .

JOHN KIFNER. Armenian Genocide of 1915: An Overview. New York Times.

Q&A: Armenian genocide dispute. BBC News

2015. Barack Obama will not label 1915 massacre of Armenians a genocide. The Guardian

Φωτογραφία εξωφύλλου: Γυναίκα γονατιστή δίπλα σε ένα παιδί σε μια από τις πορείες θανάτου στην έρημο κοντά στον δρόμο προς το Χαλέπι. Πηγή: Το Βήμα

Τα ερείπια της Παλμύρας

World Heritagent

Μια ματιά στην πιο βίαιη πολιτιστική καταστροφή του 21ου αιώνα.

Έχοντας τελειώσει την εξεταστική μου και γεμάτη όρεξη για νέες γνώσεις ή για εμβάθυνση των ήδη οικείων μου γνώσεων, αποφάσισα να ξεκινήσω τα διαδικτυακά μαθήματα «Heritage under Threat» σχετικά με τις συγκαιρινές απειλές που δέχεται η παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά, από το Πανεπιστήμιο του Λέιντεν (Leiden) και το Κέντρο Παγκόσμιας Κληρονομιάς και Ανάπτυξης. Μετά από λίγες διαλέξεις λοιπόν, μου γεννήθηκε η ανάγκη να ερευνήσω περαιτέρω την επιδερμικά αναφερόμενη Παλμύρα της Συρίας. Θα ήταν κάπως παράλογο να πει κανείς πως δεν γνωρίζει τι έχει υποστεί η αρχαία πόλη από τις επιθέσεις τζιχαντιστών, μιας και τόσο τότε όσο και σήμερα υπάρχει πληθώρα οπτικοακουστικού υλικού στο διαδίκτυο για να υπενθυμίζει/ενημερώνει όλον τον κόσμο σχετικά με το τεράστιο πλήγμα που βίωσε η ανθρωπότητα του 21ου αιώνα. Στις αρχές του μήνα μάλιστα, ήρθε στη δημοσιότητα η είδηση εύρεσης των λειψάνων του αρχαιολόγου Khaled al-Asaad, ο οποίος αποκεφαλίστηκε υπερασπιζόμενος τα αρχαιολογικά ευρήματα της περιοχής. Με αφορμή αυτό, θα επιδιώξω να παραθέσω με όσο πιο απλά λόγια γίνεται, τι ακριβώς συνέβη στον αρχαιολογικό χώρο και ποιο το σημερινό αποτύπωμα για την παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά.

ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΕΠΙΘΕΣΕΩΝ: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ISIS;

Αρχίζοντας με τον πυρήνα των καταστροφών θα έρθουμε σε επαφή με την πηγή των επιθέσεων. Η ομάδα ή κράτος -όπως συνηθίζεται να αποκαλείται- του ISIS ξεκίνησε το 2004 ως Αλ Κάιντα (όμοια με την αντι-δυτική Αλ Κάιντα του Οσάμα μπιν Λάντεν) και αφορά μια ένοπλη τρομοκρατική οργάνωση των Αφγανών Μουτζαχεντίν, με τους τελευταίους να αναπαράγουν την ιδεολογία του τζιχαντισμού και την ζωτικής σημασίας επιθυμία μετάδοσης της μουσουλμανικής θρησκείας με ή χωρίς βία. Αφού λοιπόν κατακτούν εδάφη από το Ιράκ και τη Συρία, κηρύττουν τον Ιούνιο του 2014 ένα χαλιφάτο/κράτος και 7 μήνες αργότερα ελέγχουν τελικά τις περιοχές που αποτυπώνονται στον παρακάτω χάρτη του CNN.

Πηγή εικόνας: CNN World

Το αποτέλεσμα αυτών των κατακτήσεων φέρνει χιλιάδες νεκρούς, αστέγους, φόβο και απελπισία, αλλά και πολλές υλικές ζημιές σε σπίτια, επαγγελματικούς χώρους, δημόσια κτίρια και πολιτιστικά αγαθά. Αυτή η «εθνοκάθαρση» πραγματοποιήθηκε με τη καταστροφή τόπων λατρείας (νεκροταφεία και ναοί), έργων τέχνης, ιστορικών κτιρίων και χώρων μάθησης. Όπως και με το Daesh (Ισλαμικό Κράτος), έτσι και σε άλλα -όμοιας φύσης- παραδείγματα, ο στόχος είναι τελικά η εξαφάνιση των μαρτυριών μιας μακράς ιστορίας του πολιτιστικού πλουραλισμού και της συνύπαρξης διαφόρων πολιτισμών σε μια περιοχή. (Brammertz et al., 2016: 2) Άλλωστε, η πολιτιστική κληρονομιά ενός τόπου είναι αλληλένδετη με την πολιτισμική ταυτότητα και αυτός είναι και ο λόγος που η καταστροφή της μιας ή της άλλης εξαιτίας ενόπλων συγκρούσεων δρα στη κοινότητα ως ένα εν δυνάμει ψυχολογικό τραύμα που θα ενισχύει ό,τι αντιμάχεται, δηλαδή τη βία. Αυτό το τραύμα φυσικά είναι σκόπιμο, καθώς η βίαιη διάλυση μιας κληρονομιάς κατά τη διάρκεια τέτοιων συνθηκών θεωρείται ένα από τα πιο δυνατά εργαλεία που ηθελημένα προκαλεί συλλογικό πόνο, κατάργηση ταυτοτήτων και ενισχύει την ιδέα πως «η καταστροφή των πολιτιστικών αγαθών ενός εχθρικού λαού ή έθνους είναι ένα μέσο κυριαρχίας που τρομοκρατεί και το διασπείρει ή το εξαλείφει» (Bevan, 2006: 8) Τουτέστιν, ο εκάστοτε λαός χάνει τη φυσική ανάμνηση και κατά συνέπεια τη σχέση του με τον τόπο.

ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

«Το Ισλαμικό Κράτος επιδιώκει να στερήσει από τον συριακό λαό τόσο το μέλλον του όσο και το παρελθόν του»

Ιρίνα Μπόκοβα, Γενική Διευθύντρια της UNESCO

Τον Αύγουστο του 2015 μέλη του ISIS δίνουν στη δημοσιότητα ένα αποτρόπαιο βίντεο με το οποίο κοινοποιούν τη λεηλασία του Ναού του Baalshamin και λίγες εβδομάδες αργότερα γίνεται λόγος για έκρηξη στον ναό του αρχαίου θεού Baal. Η συνέχεια κόβει την ανάσα σε όλον τον κόσμο, αφού τα βίντεο συνεχίζουν με στιγμιότυπα των μαχητών από το Μουσείο της Μουσούλης, όπου κρατούν βαριοπούλες και καταστρέφουν εκθέματα υψίστης αξίας και ιερότητας.

Πηγή βίντεο: CNN YOUTUBE CHANNEL

Όπως αναφέρθηκε και στην αρχή του άρθρου, θα σταθούμε κυρίως στην αποσύνθεση που βίωσε η περιοχή της Παλμύρας. Παρόλα αυτά επιθέσεις πραγματοποιήθηκαν και σε μνημεία άλλων περιοχών, όπως στη Μοσούλη, το Νιμρούντ, το Κόσεμπατ (Khorsabad) κ.α. Σύμφωνα με δημοσίευμα του National Geographic, το ISIS κατέλαβε τη περιοχή της Παλμύρας τον Μάιο του 2015 και τον Αύγουστο του ίδιου έτους έγινε γνωστός ο μαρτυρικός θάνατος του αρχαιολόγου και διευθυντή του Μουσείου Παλμύρας Khaled Asaad, ο οποίος εργάστηκε για περισσότερα από 50 χρόνια στην ανασκαφή και αποκατάσταση/αναστήλωση των ερειπίων της συριακής πόλης. Παρακάτω θα γίνει μια σύντομη γνωριμία με τις γνωστότερες καταστροφές που γνώρισαν τα μνημεία της Παλμύρας κατά τα έτη 2015-17. Να σημειωθεί εδώ πως η τέχνη της Παλμύρας αποτελεί μείγμα ρωμαϊκού και παρθικού στιλ και η περίοδος ακμής της θεωρούνται τα χρόνια βασιλείας της Ζηνοβίας (3ος αι. μ.Χ.).

Ναός του Μπάαλ Σαμίν

Καταστροφή του ναού του Baalshamin. Πηγή εικόνας: BBC files / Wikipedia

Ο Ναός του Μπάαλ Σαμίν (Baalshamin) οικοδομήθηκε από τον Palmyrene Male Agrippa κατά τον 1ο αι. μ.Χ. και ήταν αφιερωμένος στον ουράνιο θεό Baalshamin, έναν από τους βασικότερους σημιτικούς θεούς της Παλμύρας. Η αρχιτεκτονική δομή του εντάσσεται στα ελληνορωμαϊκά πρότυπα, ωστόσο περιλαμβάνει στοιχεία και της συριακής παράδοσης. Η παραπάνω εικόνα του ναού μας πηγαίνει στις 23 Αυγούστου 2015, την ημέρα διάλυσής του από το ISIS.

Ναός του Μπελ

Τα ερείπια του ναού σήμερα.  Πηγή εικόνας: Omar Sanadiki / Reuters

Ο ναός του Μπελ δέχτηκε τα πυρά του ISIS στις 30 Αυγούστου 2015, με αποτέλεσμα να απομείνει από το μνημείο μονάχα η πέτρινη αψίδα του. Χρονολογείται στον 3ο μεταχριστιανικό αιώνα και ήταν αφιερωμένος στον Μεσοποτάμιο θεό Μπελ, ο οποίος λατρεύονταν -ομοίως με τον παραπάνω- στην προ-ισλαμική Παλμύρα ως μέρος της «τριάδας» με τον σελήνιο θεό Αγκλιμπόλ και τον ηλιακό θεό Γιαρχιμπόλ.

Αψίδα του Θριάμβου

Η Μνημειακή Αψίδα σήμερα.  Πηγή εικόνας: Omar Sanadiki / Reuters

Η Μνημειακή Αψίδα ή Αψίδα του Θριάμβου χτίστηκε κατά την περίοδο του Σεπτιμίου Σεβήρου (193 – 211 μ.Χ.) και καταστράφηκε στις 4 Οκτωβρίου 2015. Δημιουργήθηκε προς τιμήν της νίκης του αυτοκράτορα έναντι των Παρθίων και αποτελούσε ένα από τα πιο λαμπρά μνημεία της πόλης, χάριν του γλυπτού διακόσμου του.

Τετράπυλον και Ρωμαϊκό Θέατρο

Το ρωμαϊκό θέατρο σήμερα. Πηγή εικόνα: Omar Sanadiki/ Reuters

Οι καταστροφές των δυο μνημείων πραγματοποιήθηκαν από την 26τη Δεκεμβρίου 2016 (Τετράπυλον) έως την 10η Ιανουαρίου 2017 (Θέατρο). Αμέσως μετά την είδηση των γεγονότων, η γενική διευθύντρια της Unesco δήλωσε πως: «Αυτό το νέο χτύπημα κατά της πολιτιστικής κληρονομιάς, λίγες μόλις ώρες μετά την ενημέρωση της UNESCO για μαζικές εκτελέσεις στο θέατρο, δείχνει ότι ο πολιτιστικός αφανισμός με επικεφαλής τους βίαιους εξτρεμιστές επιδιώκει να καταστρέψει τόσο ανθρώπινες ζωές όσο και ιστορικά μνημεία, προκειμένου να στερήσει από το συριακό λαό το παρελθόν και το μέλλον του. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η προστασία της κληρονομιάς είναι αδιαχώριστη από την προστασία των ανθρώπινων ζωών και πρέπει όλοι να ενωθούμε για να το εντάξουμε στο επίκεντρο όλων των προσπαθειών ειρήνης». Το Τετράπυλο θεωρείται ιδιαίτερης αξίας τόσο για τη θέση, όσο και για το σχήμα που φέρει, καθώς αποτελεί μοναδικό είδος αρχαίας αρχιτεκτονικής της ταυτότητας της Παλμυριανής Αυτοκρατορίας. Σύμφωνα με δορυφορικές εικόνες που στάλθηκαν στο Reuters, η τωρινή κατάσταση του μνημείου παρουσιάζει μόνο 4 εκ των 16 στηλών και γύρω ερείπια. Από την άλλη, το Ρωμαϊκό Θέατρο αφορούσε ένα ημιτελές θέατρο, το οποίο χρονολογείται περ. τον 2ο αι. μ.Χ. Χρησιμοποιήθηκε ως χώρος για τα μουσικά φεστιβάλ της Παλμύρας και στις 5 Μαΐου 2016 φιλοξένησε δυο συναυλίες ευρωπαϊκής και ρωσικής κλασικής μουσικής με την ορχήστρα του θεάτρου Mariinsky της Αγίας Πετρούπολης, εν όψει της 100ης επετείου για την «Ημέρας των Μαρτύρων της Συρίας» και στη μνήμη των θυμάτων του εμφυλίου πολέμου. Το θέατρο σήμερα παρουσιάζει ορατά συντρίμμια στη κεντρική σκηνή του και στο προσκήνιο αυτής.

Άγαλμα του Λιονταριού της Αθηνάς

Lion of Al-lāt statue from ancient city of Palmyra. Πηγή εικόνας: UNESCO

Το άγαλμα του λιονταριού της Αθηνάς έχει μέγεθος 345 εκατοστά και ζυγίζει 15 τόνους. Αρχικά προστάτευε την είσοδο του ναού του Al-lāt, ενώ μετά την ανακάλυψή του (1977) τοποθετήθηκε στην είσοδο του Μουσείου της Παλμύρας. Καταστράφηκε τον Ιούνιο του 2015 και σήμερα έχει αποκατασταθεί σημαντικό μέρος των φθορών του από εργασίες συντήρησης.

Το σήμερα και οι μελλοντικές προσδοκίες

Σύμφωνα με δημοσίευμα του περασμένου μήνα φαίνεται πως υπάρχει ελπίδα για μια νέα σελίδα στη πόλη της Παλμύρας. Τον Νοέμβρη του 2020 υπογράφηκε συμφωνία για την ανοικοδόμηση της Θριαμβικής Αψίδας μεταξύ της Γενικής Διεύθυνσης Αρχαιοτήτων και Μουσείων της Συρίας (DGAM) και της Ρωσικής Βιομηχανικής Ένωσης (Russia’s Stone Industry Association), υπό την αιγίδα της UNESCO. Μάλιστα, η υπεύθυνη της ρωσικής αντιπροσωπείας και αναπληρώτρια διευθύντρια του Ινστιτούτου Ιστορίας της Πολιτιστικής Πολιτικής της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών (IHMC RAS) Natalya Solovyova, ανακοίνωσε πως σε επόμενο στάδιο θα δημιουργηθεί ένα πρόγραμμα ονόματι «Palmyra in Time and Space/ Παλμύρα σε Χρόνο και Χώρο», στο οποίο θα περιλαμβάνεται η παρουσίαση ενός γεωγραφικού συστήματος πληροφοριών (G.I.S.) με το τρισδιάστατο μοντέλο της πόλης, προς εξέταση των διασωθέντων μνημείων της Παλμύρας. Ακόμα από τις 3 Φεβρουάριου, το Ινστιτούτο Ερευνών Getty έχει σε ελεύθερη διάθεση την διαδικτυακή έκθεση «Legacy of Ancient Palmyra/ Η επιστροφή στην Παλμύρα», με φωτογραφίες της κατεστραμμένης συριακής πόλης κ.α. ⇢ Δείτε περισσότερα, εδώ!

Αναφορικά με τις καταστροφές στη Μουσούλη, η UNESCO και η τοπική κοινότητα της Συρίας παρουσιάζουν ομοίως μια εικόνα αισιοδοξίας. Ο παγκόσμιος οργανισμός, στα πλαίσια του έργου «Revive the spirit of Mosul/ Αναβιώστε το πνεύμα της Μοσούλης» δεν επιδιώκει απλά μια προσπάθεια ανοικοδόμησης των κατεστραμμένων μνημείων (βλ. τζαμί Al Nouri, μιναρές Al-Hadba, καθολική εκκλησία Al-Tahera και εκκλησία Al-Saa’a), αλλά και μια πρόκληση «οικοδόμησης της κοινότητας που το ISIS προσπάθησε να καταστρέψει». Στα πλαίσια του έργου, απασχολήθηκαν και συνεργάστηκαν ντόπιοι μουσουλμάνοι και οι χριστιανοί, για την κοινή ανάπλαση θρησκευτικών μνημείων (τζαμί al-Nuri και εκκλησίες al-Saa’a και al-Tahera).

Πηγή βίντεο: BBC YOUTUBE CHANNEL

___________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία/Πηγές:

Curry, A. 2015. Here Are the Ancient Sites ISIS Has Damaged and Destroyed. National Geographic.

Ibold, N. 2020. Perspectives for Aleppo: towards an integrated approach for ‘postconflict’ reconstruction of cultural heritage. Brandenburgische Technische Universität Cottbus-Senftenberg.

Kishkovsky, S. 2021. New hope that ancient Palmyra will be rebuilt after Isis damage. The Art Magazine.

Shaheen, Κ. 2017. Isis destroys tetrapylon monument in Palmyra. Guardian News.

University News, 2016. Protecting cultural heritage in conflict situations. University of Leiden

Unesco. Observatory of Syrian Cultural Heritage: Site of Palmyra. URL: https://en.unesco.org/syrian-observatory/news/site-palmyra

Πηγή εξωφύλλου: Julija Nėjė / Ruins of a statue in the Palmyra museum (BoredPanda)

Υπάρχει αιώνιος έρωτας;

World Heritagent

Τα γνωστότερα σκελετικά κατάλοιπα που υμνούν την αιωνιότητα του έρωτα.

Οι απόψεις για την σημερινή ημέρα (14/2) διαχωρίζονται σε ένα δίπολο αναμεσά σε εκείνους που περιμένουν να γιορτάσουν με τον/την αγαπημένο/η τους και εκείνους που υποστηρίζουν πως ο εορτασμός της σημερινής ημέρας είναι ένας μηχανισμός του καπιταλιστικού συστήματος προς εμπορευματοποίηση της αγάπης και άλλων στοιχείων που ευαισθητοποιούν τη μάζα. Εγώ κάπου στη μέση θα εκμεταλλευτώ το θέμα που πραγματεύεται η ημέρα μονάχα ως αφόρμηση για να παρουσιάσω αρχαιολογικά κατάλοιπα που παραθέτουν το διαχρονικό θέμα της αιώνιας αγάπης. Προτού όμως περάσουμε σε αυτά, καλό θα ήταν να γνωρίζουμε για καθαρά εγκυκλοπαιδικές γνώσεις και χωρίς αυτό να σχετίζεται με το περιεχόμενο των ακόλουθων παραδειγμάτων, γιατί αποκαλούμε την 14η Φλεβάρη ως «Ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου».

Σύμφωνα με τον επικρατέστερο θρύλο, ο Άγιος Βαλεντίνος (San Valentino‎, Sanctus Valentinus)‎ ήταν ιερέας στη Ρώμη και βοηθούσε τους Χριστιανούς να παντρευτούν ή να διαφύγουν από τους τότε κινδύνους εκδιώξεων. Έζησε τον 3ο αιώνα μ.Χ. επι βασιλείας αυτοκράτορος Κλαυδίου B’ (του Γοτθικού) και φυλακίστηκε για τους παραπάνω δυο λογούς, καθώς ο Κλαύδιος είχε απαγορεύσει όλους τους γάμους και τους αρραβώνες στη Ρώμη. Λίγο αργότερα και ενώ ο Βαλεντίνος προσπάθησε να μυήσει τον αυτοκράτορα στον Χριστιανισμό, ο τελευταίος τον καταδίκασε σε θάνατο δια λιθοβολισμού. Ο ιερέας κατάφερε να γλυτώσει απ’ το πρώτο μαρτύριο κι έτσι αποκεφαλίστηκε στις 14 Φεβρουαρίου του έτους περ. 270. Από τη μεσαιωνική περίοδο κ.ε. η παραπάνω ημερομηνία έχει καθοριστεί στην παράδοση ως ημέρα της γαλήνιας αγάπης ή Ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου, ενώ στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία εορτάζεται κάθε 6 Ιουλίου. Μάθετε περισσότερα για την ιστορία του στο βίντεο που ακολουθεί.

History of the Holidays: History of Valentines Day. Πηγή: HISTORY Channel

Περνώντας από τους πρώτους μεταχρισιτιανικούς αιώνες στο 2010 και την έκθεση «Έρως» του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, βλέπουμε το ρήμα «εράω – ώ» που σημαίνει αγαπώ, επιθυμώ, ποθώ. Η ρίζα του ρήματος ταυτίζεται με τον Έρωτα, ο οποίος σημαίνει αγάπη, επιθυμία (συναισθηματική και σεξουαλική) και πόθος, δίνοντας έτσι όμοια ερμηνεία και στα παράγωγά του (ερωτικός, ερωτευμένος). Στη πολύ επιτυχημένη αυτή έκθεση μπορούσε κανείς να έρθει σε επαφή με την έννοια του Έρωτα σε όλες τις μορφές του: ως θεϊκό πρόσωπο, ως ανθρώπινη αξία και ως καθημερινή πράξη. Πράγματι ο Έρωτας ως μεγάλη κοσμογονική αρχή είναι βαθιά φιλοσοφική σύλληψη οφειλόμενη στην πανάρχαια λατρεία του «Έρωτος είς τάς θεσπιάς», του Ησιόδου. Αυτός ο έρωτας φαντάζει «δαίμων μέγας» μεταξύ θεών και θνητών γεμίζοντας το κενό τους και αρά την εσωτερική συνοχή τους. Πιο απλά, συμβάλει στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ αισθητού και νοητού κόσμου, λόγου και ψυχής. Στο Συμπόσιον – Ή Περί Έρωτος Ηθικός (I92d) του Πλάτωνα ερχόμαστε σε επαφή με τα λεγόμενα του Ηφαίστου.

«Τι είν’ αυτό που ζητείτε, άνθρωποι, ο ένας από τον άλλον;» …

«Θέλετε μήπως αυτό; να μείνετε μαζί ο ένας με τον άλλον όσον το δυνατόν περισσότερο, ώστε και νύκτα και ημέρα να μην αποχωρίζεσθε; Αν πράγματι αυτός είναι ο πόθος σας, τότε είμαι πρόθυμος να σας καλουπώσω και να σας σφυρηλατήσω* σε ένα κομμάτι, ώστε από δύο να γίνετε αμέσως ένας, και όσον καιρό ζείτε, να ζείτε και οι δύο σας κοινή ζωή σαν ένας, και πάλι όταν πεθάνετε, εκεί κάτω στον Άδη ένας να είσθε και όχι δύο, σε ένα ταυτόχρονο θάνατο. Σκεφθείτε λοιπόν, αν αυτό είναι που ποθείτε, και αν θα μείνετε ευχαριστημένοι, αν τούτο πετύχετε.» …

«Η αιτία τούτου είναι, ότι αυτή ήταν η πρωταρχική φύση και ότι κάποτε ήμασταν ολόκληροι. Του ολοκλήρου λοιπόν ο πόθος και η ορμή έχει τ’ όνομα έρως.»

Το όμορφο απόσπασμα και η έννοια της μεταθανάτιας συνύπαρξης των αληθινά ερωτευμένων φέρουν στο νου εικόνες των παρακάτω αρχαιολογικών ανακαλύψεων παγκόσμιας κληρονομιάς.

Πηγή εικόνας: Penn Museum collection.

Οι σκελετοί της Χασανλού ή όπως έχουν μείνει γνωστοί «οι Εραστές της Χασανλού», βρέθηκαν κατά τη διάρκεια ανασκαφών του 1972 και χρονολογούνται  στη περίοδο καταστροφής της Χασανλού (σημερινό Ιράν), περ. 800 π.Χ. Οι δύο φαίνεται να κρατούν ο ένας το χέρι του άλλου, ενώ βρίσκονται σε στάση που παραπέμπει σε ερωτική σκηνή φιλιού. Περιέργως, δεν βρέθηκαν αντικείμενα πλάι τους, με εξαίρεση μια πέτρινη πλάκα κάτω από το κεφάλι τους. Τα φύλα των δύο σκελετών αποτέλεσαν αντικείμενο πολλών συζητήσεων, καθώς ο ένας είναι αποδεδειγμένα αρσενικός, ενώ το φύλο του άλλου είναι λιγότερο ευδιάκριτο. Δεν παρουσιάζουν οδοντιατρικές ασθένειες ή πρόωρα τραύματα, όμως έχουν και οι δυο ενδείξεις τραύματος στο σώμα τους κατά τη στιγμή του θανάτου τους. Η τελευταία ένδειξη εντείνει τις εικασίες πως κρύβονταν εκεί ως καταφύγιο κατά την καταστροφή της αρχαίας πόλης Χασανλού από λεηλασίες.

Πηγή εικόνας: Dagmar Hollmann / Wikimedia Commons.

Το δεύτερο παράδειγμα φέρει την επίσημη ονομασία «Εραστές του Βαλντάρο» και όπως λέγεται ανήκουν σε ετερόφυλο ζευγάρι νεαρής ηλικίας που έχασαν τη ζωή τους ενώ βρίσκονταν με διασταυρωμένα τα μέλη τους, σαν σε σκηνή αγκαλιάς. Η καθηγήτρια Silvia Bagnoli αναφέρει πως η στάση οπού βρέθηκαν οι δυο σκελετοί πρόκειται για μεταγενέστερη τοποθέτησή τους, λόγω των ενδιάμεσων καταλοίπων (κτερίσματα), αλλά και της απουσίας ενδείξεων βίαιου θανάτου. Άλλοι επιστήμονες πάλι, εικάζουν πως το ζευγάρι πέθανε και θάφτηκε in situ. Οι προϊστορικοί εραστές αποκαλύφθηκαν σε ανασκαφές στη νεκρόπολη του χωριού Βαλντάρο (Β. Ιταλία) το 2007 και χρονολογούνται στη νεολιθική περίοδο (4.000 και 5.000 π.Χ). Εκείνη την εποχή οι διπλές ταφές ήταν σπάνιες και άρα το συγκεκριμένο σύνολο χαρακτηρίζεται από μοναδικότητα όποια εικόνα κι αν είχε.

Πηγή εικόνας: Greek Ministry of Culture

Η ταφή του αγκαλιασμένου ζεύγους βρέθηκε στην Ελλάδα και συγκεκριμένα στο σπήλαιο της Αλεπότρυπας στον Διρό (Πελοπόννησος). Η ιστορία τους φαίνεται να ξεπερνά τα 6.000 χρόνια, καθώς σύμφωνα με την εξέταση του DNA τους, χρονολογούνται γύρω στο 3.800 π.Χ. Η ανακάλυψη αυτής της διπλής ταφής το 2014 συγκλονίζει τόσο πολύ τον παγκόσμιο χώρο που ξεκινά μια θύελλα επικοινωνίας στα ΜΜΕ, με μια εκ των αγαπημένων μου εκείνη του πρακτορείου ειδήσεων Associated Press, η οποία αναφέρει μεταφορικά πως «ο θάνατος δεν τους χώρισε». Οι ανασκαφικές εργασίες πραγματοποιήθηκαν υπό τη διεύθυνση του δρ. Γιώργου Α. Παπαθανασόπουλου και από τη διεπιστημονική ομάδα της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας Νοτίου Ελλάδας, με υπεύθυνη την αρχαιολόγο δρ. Αναστασία Παπαθανασίου, σε συνεργασία με Έλληνες και ξένους επιστήμονες. Η τελευταία μάλιστα, δηλώνει για τη στάση των νεκρών πως το ζευγάρι πιθανότατα πέθανε σε αγκαλιασμένη στάση ή τοποθετήθηκε έτσι λίγο μετά τον θάνατο. «Είναι μια πολύ φυσική αγκαλιά. Δεν μοιάζει να τοποθετήθηκαν σε αυτή τη στάση σε πολύ μεταγενέστερη ημερομηνία.». Υπάρχουν πολλές ερμηνείες για το τέλος των δυο ερωτευμένων, ωστόσο η πραγματική αιτία του θανάτου παραμένει ένα μυστήριο.  

*ο όρος σφυρηλατώ σημαίνει «να σας βάλω είς τήν πυράν μαζί να σας φυσήξω» από τα Πολιτικά 1262b 11 του Αριστοτέλη.

___________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Αυγελής, Ν. 2012. Εισαγωγή στη Φιλοσοφία. Εκδοτικός Οίκος Κ.&Μ. Αντ. Σταμούλη. Θεσσαλονίκη.

Συκουτρής, Ι. 1970. ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟΝ. Αθήναι. Εκδόται: Ιωάννης Δ. Κολλάρος & ΣΙΑ Α.Ε. Βιβλιοπολείον της «ΕΣΤΙΑΣ».

History Editors, 2021. St. Valentine beheaded. A&E Television Networks/History.com

Romeo, N. 2015. Embracing Stone Age Couple Found in Greek Cave. National Geographic.

The Penn Museum Collection: Physical Anthropology Section – The Lovers – Hasanlu

Urbanus, J. 2008. Eternal Embrace. A publication of the Archaeological Institute of America. Archaeology Magazine.

Into The… Culture: Γνωρίζοντας πολιτισμούς του κόσμου με τον Γιώργο Μαυρίδη

World Heritagent

Οι τελευταίες τρεις εβδομάδες με βρήκαν να παρακολουθώ με μεγάλη έκπληξη την καινούργια σειρά – ντοκιμαντέρ του Γιώργου Μαυρίδη και της παρέας του (Γιώργος Κατσινόπουλος, Γιάννης, Μήτσος). Όλοι μαζί, εξερευνώντας τις παραδόσεις δερματοστιξίας (τατουάζ) ακολουθούν τα «σημάδια» των ανθρώπων και ταξιδεύουν τον κόσμο για να μάθουν τις ιστορίες που κρύβονται πίσω από αυτά. Όπως έχουμε δει από τα πρώτα επεισόδια, η ομάδα έρχεται σε επαφή με διαφορετικές φυλές και λαούς, επικίνδυνα μέρη, απρόσιτα γκέτο κ.α. Στο τέλος μάλιστα, δεν καταφέρνουμε να δούμε μονάχα τις πολυδιάστατες ιστορίες πίσω από τα τατουάζ ή τα αξιοθέατα των κάθε περιοχών, αλλά και τις ίδιες τις παραδόσεις, τις συνήθειες και τη ρεαλιστική καθημερινότητα των κατοίκων, δίχως μοντάζ σε σοκαριστικά -για εμάς- γεγονότα. Η σειρά προβάλλεται μέσα από το κανάλι Open TV, ωστόσο εγώ την είδα και θα συνεχίσω να τη βλέπω μέσα από το κανάλι του Γιώργου Μαυρίδη στο YouTube, κυρίως επειδή λαμβάνω κατευθείαν ειδοποίηση στο κινητό μου.

Στιγμιότυπο από «Into The Skin επ. 1: Αιθιοπία | George Mavridis». Ακριβής χρόνος: 37.15 (Giannis Kelidis Terra) https://www.youtube.com/watch?v=g21dkqn5vFI&t=2235s

Σε όλα τα επεισόδια υπάρχει πληθώρα βιωματικών πληροφοριών σχετικά με την άυλη κληρονομιά τόσο της ιστορίας του τατουάζ από τόπο σε τόπο και από γενιά σε γενιά, όσο και άλλων πρακτικών που επιβιώνουν εδώ και αιώνες. Για παράδειγμα στο πρώτο επεισόδιο και στην περιοχή της Αιθιοπίας, η ομάδα του «Into The Skin» συνάντησε τη φυλή Morsi και μας επικοινώνησαν όχι μόνο τους λόγους για τους οποίους σημάδευαν/-ουν το κορμί τους, αλλά και τον τρόπο αλέσματος της τοπικής μπίρας, τον λόγο για τον οποίο οι γυναίκες σκίζουν τα χείλη τους και ποιες είναι οι δραστηριότητες των κατοίκων, ανάλογα με το φύλο και την ηλικία τους. Μια ακόμα αξιοπερίεργη συνήθεια είναι εκείνη που συναντάμε στο επεισόδιο 2., στη ζούγκλα του Αμαζονίου. Ο λόγος για το επίπονο έθιμο της φυλής Sateré Mawé, για το πέρασμα ενός αρσενικού από αγόρι σε άντρα. Η καθηλωτική τελετή περιλάμβανε χορούς, τραγούδια και 100-200 δηλητηριώδεις μυρμήγκια πάνω σε γυμνά χέρια. Στην 21η επανάληψη αυτής της πρακτικής, ο άντρας της φυλής θα ήταν έτοιμος να παντρευτεί. Εάν ήθελε να ακολουθήσει το μέλλον του πολεμιστή, τα μυρμήγκια θα έπρεπε να είναι μεγαλύτερα και άρα ακόμα πιο επώδυνα για το δέρμα.

Στιγμιότυπο από «Into The Skin επ. 1: Αιθιοπία | George Mavridis». Aκριβής χρόνος: 39.38-39.43 (Giannis Kelidis Terra) https://www.youtube.com/watch?v=g21dkqn5vFI&t=2235s

Περνώντας σε ακίνητους μάρτυρες πολιτισμού, θα σταθούμε και θα αναλύσουμε εκτενέστερα τα ιστορικά κτίρια που παρουσιάστηκαν στο επεισόδιο 3. και στο ταξίδι στην Μιανμόρ. Κάπου στο πρώτο μισό του, ο Μαυρίδης συναντά τον κύριο Μπο με τα  αποτροπαϊκά τατουάζ του και ο τελευταίος μας συστήνει ένα σύμβολο μνημειακού μεγέθους της βουδιστικής λατρείας, το Shwedagon Pagoda. Να σημειωθεί εδώ πως κατά την ημέρα επίσκεψής τους γιορταζόταν από τους πιστούς η ημέρα «Πανσέληνος του Βούδα».

Η παγόδα* Σβενταγκόν (Shwedagon Pagoda) είναι το ιερότερο συγκρότημα στην πόλη Γιανγκόν (Yangon) της Μιανμόρ και τοποθετείται πάνω στον λόφο Singuttara (168 πόδια). Η κεντρική στούπα (δηλ. δομή σαν θόλος) καλύπτεται εξ ολοκλήρου από χρυσό, έχει σχήμα καμπάνας, οκταγωνική βάση και φιλοξενεί -περιμετρικά- χρυσά και ασημένια κουδούνια. Η διακόσμησή της, παρουσιάζει πέραν του χρυσού και διάφορους πολυτίμους λίθους (4531 διαμάντια, 2317 ρουμπίνια, ζαφείρια κ.α.). Έχει ακόμα τέσσερεις εισόδους στις οποίες μπορούν να προσέλθουν μόνο άνδρες και μοναχοί. Κάποιοι θρύλοι λένε πως ο τρόπος φύλαξης του εσωτερικού γίνεται μέσα από ιπτάμενα  σπαθιά που περιστρέφονται και προστατεύουν την παγόδα από κάθε είδους εισβολή. Λέγεται ακόμα, πως το μνημείο περιέχει και μια υπόγεια σήραγγα που καταλήγει στο Μπαγκόν και την Ταϊλάνδη. Γύρω, την περιβάλλουν άλλοι ναοί, στούπες και κινητά μνημεία που μαζί συνθέτουν ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά βουδιστικά κέντρα του κόσμου. Σύμφωνα με τον μύθο, πριν από 2.500+ χρονιά, δυο αδέλφια που δούλευαν ως έμποροι συνάντησαν τον ίδιο τον Βούδα, ο οποίος τους έδωσε 8 τρίχες του. Τα δυο αδέρφια γύρισαν και ενημέρωσαν για ό,τι είχε συμβεί τον βασιλιά Okkala και εκείνος με την σειρά του έκτισε το μνημείο για να φυλά τα λείψανα του Βούδα. Κάποιοι αρχαιολόγοι βέβαια έχουν την άποψη πως ο πρώτος ναός χρονολογείται γύρω στον 6ο με 7ο αι. μ.Χ. Ο ιερός χώρος είναι ανοιχτός καθημερινά από τις 4 π.μ. έως τις 10 μ.μ. και η τιμή εισόδου ανέρχεται στα $8.00/ άτομο.

Στιγμιότυπο από «Into The Skin επ. 3: Μιανμάρ | George Mavridis». Aκριβής χρόνος: 8.40  (Giannis Kelidis Terra & G. Vasiliadis) https://www.youtube.com/watch?v=aF1BHtkM3wM&t=520s

Ακολουθώντας την πορεία των ταξιδιωτών και -νοητά- την υποτιθέμενη σήραγγα της παγόδας Σβενταγκόν, θα βρεθούμε στην αρχαία πόλη Μπαγκάν. Η Μπαγκάν αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες αρχαιολογικές θέσεις, σε έκταση μόλις 104 τετρ. χλμ. και αφορά ένα πολυεπίπεδο πολιτιστικό τοπίο βουδιστικής καλλιτεχνικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Σύμφωνα με την UNESCO, καταγράφονται εντός του 3.595 πολιτιστικά αγαθά, μεταξύ των οποίων είναι παγόδες, διάφορες βουδιστικές δομές λατρείας, επιγραφές, τοιχογραφίες, γλυπτά κ.α. αρχαιολογικά κατάλοιπα. Η χρονολόγηση των μνημείων ταυτίζεται με την περίοδο δράσης του πολιτισμού Μπαγκαν, δηλαδή από τον 11ο έως τον 13ο αιώνα. Ένας από τους σημαντικότερους ναούς του συγκροτήματος είναι ο ναός Ananda, o οποίος χρονολογείται στο πρώτο μισό της 2ης χιλιετίας μ.Χ. και σύμφωνα με τους θρύλους της περιοχής, ο ναός κατασκευάστηκε από 4 μοναχούς, οι οποίοι μετά την ολοκλήρωση του σκοτώθηκαν από τον βασιλιά Kyansittha για να είναι βέβαιος πως δεν θα διαδοθεί και κατ’ επέκταση αντιγραφεί το μοντέλο του ναού. Εξαιτίας της εκπομπής, ερχόμαστε σε επαφή και με έναν ακόμα ναό, τον Dhammayangyi. Όπως βλέπουμε και όπως μαρτυρά μια πέτρινη επιγραφή στο εσωτερικό της παγόδας, το μνημείο χτίστηκε από τον βίαιο βασιλιά Narathu προς ένδειξη μετάνοιας στον πατερά και στη σύζυγό του, τους οποίους δολοφόνησε ο ίδιος. Το κόστος επίσκεψης στον χώρο είναι γύρω στα $20.00/ άτομο και διαρκεί 3 ημέρες. Συναντήστε τα προαναφερόμενα συγκροτήματα πολιτιστικής και πολιτισμικής κληρονομιάς, παρακολουθώντας το παρακάτω βίντεο:

Όπως έχουμε θίξει πολλάκις σε αυτό το blog και όπως κάνει η σειρά που επέλεξα να αναδείξω, είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε διάφορους πολιτισμούς, είτε αυτοί ταυτίζονται με την ιδιοσυγκρασία μας, είτε όχι. Η κληρονομιά κάθε τόπου μας αποκαλύπτει τα κοινωνιολογικά, ανθρωπολογικά και – πολλές φορές- καλλιτεχνικά γνωρίσματα ομάδων που πρέπει να προστατεύονται, καθώς συνθέτουν την πολιτισμική ταυτότητά (ατομικά και συλλογικά) και η οποία με την σειρά της συντελεί στην πολιτισμική εξέλιξη του κόσμου. Για μια θεωρητική προσέγγιση της «εξέλιξης» αναζητήστε το 9ο κεφάλαιο του βιβλίου «Αρχαιολογική θεωρία: μία εισαγωγή» του Matthew Johnson, από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (2018).  

*παγόδα είναι ένα είδος πύργου της βουδιστικής λατρείας, το οποίο περιλαμβάνει πολλαπλές μαρκίζες. Οι πρώτες κατασκευές έγιναν στη Νότια Ασία και με τα χρόνια ο συγκεκριμένος τύπος κτιρίων διαδόθηκε και στην Ανατολική Ασία (Νεπάλ, Κίνα, Ιαπωνία κ.α.).

_____________________________________________________________________________________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Bagan. UNESCO – World Heritage List: https://whc.unesco.org/en/list/1588/

Bagan Thiripyitsaya Sanctuary Resort. Ananda Temple: https://web.archive.org/web/20100719155335/http://ancientbagan.com/ananda-temple.htm

Brown, D. 2016. 501 Must-Visit Destinations. Bounty Books

Shwedagon Pagoda on Singuttara Hill. UNESCO – World Heritage List: https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6367/

Shwedagon Pagoda – Official Website: http://www.shwedagonpagoda.com.mm/

Ο γύρος της UNESCO σε 360 μοίρες

World Heritagent

Εικονικές περιηγήσεις σε μνημεία του κόσμου.

Τι κι αν είμαστε ακόμα σε καραντίνα; Τι κι αν κάνει κρύο; Εμείς και ταξίδια θα πάμε και σε υπαίθριους αρχαιολογικούς χώρους θα βρεθούμε και όλα αυτά μόνο με ένα κλικ. Παρακολουθώντας ήδη από την περασμένη απαγόρευση (lockdown) ψηφιακές περιηγήσεις σε μουσεία, είχα την αίσθηση πως ενώ βρισκόμουν ήδη σε έναν προσωπικό και κλειστό χώρο, ερχόμουν σε επαφή με έναν επίσης κλειστό και οριοθετημένο χώρο, πράγμα το οποίο αν και -ενίοτε- αποτελούσε μέσο πληροφόρησης και ψυχαγωγίας, σιγουρά δεν με έκανε να ξεφύγω και να ξεχαστώ από την άκρως στρεσογόνα κατάσταση στην οποία έχουμε βρεθεί τους τελευταίους μήνες. Έτσι, εν όψει της αυριανής επετείου ίδρυσης της UNESCO σκέφτηκα να σας ταξιδέψω σε 9 υπαίθρια αξιοθέατα που εντάσσονται στον κατάλογο Μνημείων Πολιτιστικής Κληρονομιάς του παραπάνω οργανισμού και τα οποία συνδυάζουν τόσο τη φυσική, όσο και τη πολιτιστική κληρονομιά αυτού του κόσμου!

Φωτ.: Selçuk Demirel

Προτού περάσουμε σε εικονικές απολαύσεις 360 μοιρών, θα ήταν καλό να γνωρίσουμε και να διευκρινίσουμε κάποιες βασικές πληροφορίες σχετικά με το έργο της UNESCO. Για αρχή το όνομα που έχει αποδοθεί στον οργανισμό προέρχεται από το ακρωνύμιο των λέξεων “United Nations Educational Scientific and Cultural Organization” και συνεπώς αφορά ένα διεθνές εγχείρημα με κύριους πυλώνες, την Εκπαίδευση, την Επιστήμη και τον Πολιτισμό. Η ανάγκη δημιουργίας ενός τέτοιου οργανισμού έχει τις ρίζες της στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις καταστροφές που έφερε σε πολιτιστικό, κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Στις 16 Νοεμβρίου του 1945 λοιπόν, ιδρύθηκε η UNESCO με στόχο την εφαρμογή παγκόσμιας ειρήνης μεταξύ των λαών, την βιώσιμη ανάπτυξη των λαών, τον σεβασμό απέναντι στις διαφορετικές κουλτούρες, τον διαπολιτισμικό διάλογο, καθώς και τον περιορισμό της φτώχειας! Οι παραπάνω τρεις πυλώνες σε συνεργασία με επικοινωνιακά και ενημερωτικά μέσα αποτέλεσαν και τα εργαλεία εφαρμογής των αναφερόμενων στόχων. Με τον καιρό η UNESCO αντιμετώπισε ποίκιλες προκλήσεις, όπως πολέμους, βεβηλώσεις μνημείων, ρατσισμό έναντι των έτερων αξίων ή λατρειών κ.α. Χαρακτηριστικά, ο 21ος αιώνας έχει ήδη στο ιστορικό του 54+ μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς που τελούν υπό απειλή. Στον επίσημο κατάλογο ξεχωρίζουν, οι καταστροφές στη Συρία και στο Ιράκ. Όλα αυτά έφεραν σταδιακά τον λόγο  ύπαρξης της χτεσινής επετείου για τα 50 χρόνια κοινών προσπαθειών προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας. Έτσι, η 14η Νοέμβρη έχει καθιερωθεί ως διεθνής ημέρα κατά της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών. Το 1970, η Σύμβαση της UNESCO έφερε το νομικό μέσο για την καταπολέμηση των λεηλασιών και της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών, ενώ παράλληλα έθεσε τα θεμέλια για μια αρχή κοινών ευθυνών, πολιτιστικής ισότητας, σεβασμού απέναντι στον πολιτισμικό πλουραλισμό και εδραίωσης του δικαιώματος των λαών να απολαμβάνουν τη δική τους πολιτιστική κληρονομιά.

Hegra

➜Πατήστε εδώ για να περιηγηθείτε εικονικά στον αρχαιολογικό χώρο!

H Hegra (αραβικά: مَدَائِن صَالِح) είναι αρχαιολογικός χώρος που βρίσκεται στην περιοχή AlUla στο Hejaz της Σαουδικής Αραβίας και αποτελεί τον μεγαλύτερο και πιο καλοδιατηρημένο χώρο του πολιτισμού των Ναμπαταίων. Διαθέτει 111 μνημειακούς τάφους με τους 94 εξ αυτών να περιλαμβάνουν και διακοσμημένες προσόψεις που χρονολογούνται από τον 1ο αιώνα π.Χ. έως τον 1ο αιώνα μ.Χ. Η θέση επίσης εμπεριέχει σχεδόν 50 επιγραφές της προ-Ναβαταϊκής περιόδου και κάποια δείγματα σπηλαιογραφιών. H UNESCO ανακήρυξε το 2008 τον αρχαιολογικό χώρο της Hegra, ως το πρώτο μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της Σαουδικής Αραβίας. Μάλιστα χρησιμοποίησε τη μεταγενέστερη ονομασία της περιοχής, δηλαδή Mada’in Salih (Πόλεις του Σαλίχ).

Petra

➜Πατήστε εδώ για να περιηγηθείτε εικονικά στον αρχαιολογικό χώρο!

Η Πέτρα (αραβικά: ٱلْبَتْرَاء‎) είναι αρχαία πόλη της νότιας Ιορδανίας και σημαντικό σταυροδρόμι μεταξύ Αραβίας, Αιγύπτου και Συρίας. Η αρχαία πόλη φαίνεται πως κατοικήθηκε το 7.000 π.Χ από νομαδικούς πληθυσμούς, ενώ αργότερα επιβεβαιώνεται και μέσα από αρχαιολογικές μαρτυρίες η θέση της ως πρωτεύουσα του Βασιλείου των Ναβαταίων (2ος αι. π.Χ.). Η ίδια αποτελεί ένα φυσικό μνημείο, αφού η μισή είναι λαξευμένη σε βράχους και ψαμμιτικά πετρώματα. Παρόλα αυτά διαθέτει και αρχιτεκτονικά μνημεία με έντονη επίδραση από απο τον ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό. Τα πιο καλοδιατηρημένα απτά κληροδοτήματα είναι το Θησαυροφυλάκιο, το Μοναστήρι, το Ρωμαϊκό Θέατρο, τα Λουτρά, ο Εμπορικός Δρόμος, ο Βασιλικός Τάφος της Υδρίας, ο Τάφος του Ρωμαίου Στρατιώτη κ.α. Eίναι μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO από το 1985.

Σινικό Τείχος

➜Πατήστε εδώ για να περιηγηθείτε εικονικά στο αρχαιο τείχος!

Το Σινικό Τείχος (κινεζικά: 萬里長城) ή για τον υπόλοιπο κόσμο «The Great Wall» βρίσκεται στο βόρειο τμήμα της Κίνας και θεωρείται το διασημότερο αξιοθέατο της χωράς, με μια ιστορία του ξεκινά πριν από 2.000+ χρονιά. Αποτελεί μια σειρά τειχών και οχυρών από χώμα και πέτρα, τα οποία δημιουργήθηκαν από διαφορετικές δυναστείες (βλ. δυναστείες των Qin, των Han, των Sui, των Tang, των Song, των Yuan, των Ming) σε διάστημα δεκαέξι αιώνων. Ο βασικός λόγος κατασκευής του ήταν η άμυνα, ωστόσο με το πέρας των χρόνων άρχισε να λειτουργεί ως ένα ισχυρό σύμβολο επιβολής του κινεζικού πολιτισμού. Το συνολικό μέγεθος του τείχους σύμφωνα σε μια μελέτη που ανακοίνωσε το BCC news το 2009, εκτιμάται στα 8.850 χιλιόμετρα. Το 1987, η UNESCO όρισε την θέση ως τοποθεσία Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Stonehenge

➜Πατήστε εδώ για να περιηγηθείτε εικονικά στον αρχαιολογικό χώρο!

Το Στόουνχεντζ είναι ένα μεγαλιθικό συγκρότημα που χρονολογείται στο 2.800-2.500 π.Χ. και βρίσκεται στο Γουιλσάιρ (Wiltshire) της Αγγλίας. Το ύψος κάθε λίθου υπολογίζεται στα 4 μέτρα, το πλάτος στα 2.1 μετρά και το βάρος σε 25 τόνους. Αν και δεν γνωρίζουμε ποιος το κατασκεύασε και ποια ήταν η λειτουργία του, πρόσφατες μελέτες του αρχαιολόγου Mike Pitts αναφέρουν πως μάλλον πρόκειται για χώρο ταφής. Το προϊστορικό μνημείο και ο περιβάλλοντας χώρος του, προστέθηκαν στον κατάλογο της UNESCO για την Παγκόσμια Πολιτισμική Κληρονομιά το 1986.

Machu Picchu

➜Πατήστε εδώ για να περιηγηθείτε εικονικά στον αρχαιολογικό χώρο!

Το Μάτσου Πίτσου βρίσκεται 80 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της πόλης Κούσκο, στο νότιου Περού και πιστεύεται πως κατασκευάστηκε σαν κληροδότημα του αυτοκράτορα Πατσακούτι Ίνκα Γιουπάνκι. Οι Ίνκας φαίνεται πως δημιουργήσαν τη συγκεκριμένη θέση το 1450, όμως την  εγκατέλειψαν έναν αιώνα αργότερα, λόγω των ισπανικών κατακτήσεων. Έκτοτε αγνοώντας τη σημασία των μνημείων, το Μάτσου Πίτσου ερημώθηκε. Το 1911 ο Αμερικανός ιστορικός και αρχαιολόγος Χίραμ Μπίνγκαμ έφερε ξανά στο φως την πόλη και πραγματοποίησε μια σειρά ερευνών που κατάφεραν να αναδείξουν την τεράστια αξία του αρχαιολογικού χώρου. Έως και σήμερα γίνονται -συστηματικά- εργασίες αναπαλαίωσης και αποκατάστασης προσφέροντας στο ευρύ κοινό μια θεά καλοδιατηρημένων αρχαιολογικών μνημείων. Τα περισσότερα αξιοθέατα αφορούν έργα στο στιλ των Ίνκας με γυαλισμένους τοίχους από ξηρή πέτρα. Οι τρεις κύριες δομές του είναι η ιερή πέτρα Intihuatana, ο Ναός του Ήλιου και η Αίθουσα των Τριών Παραθύρων. Κάπου εδώ αξίζει να αναφέρουμε πως ο όρος Machu Pikchu στη γλώσσα Κέτσουα μεταφράζεται ως «αρχαίο βουνό» καθώς το πρώτο συνθετικό σημαίνει «παλιό» και το δεύτερο «πυραμίδα, κώνος». Το Μάτσου Πίτσου κηρύχθηκε περουβιανό ιστορικό άδυτο το 1981 από τη κυβέρνηση του Περού και από την ΟΥΝΕΣΚΟ (UNESCO) ως Περιοχή Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς το 1983.

Chichen Itza

➜Πατήστε εδώ για να περιηγηθείτε εικονικά στον αρχαιολογικό χώρο!

Το Τσίτσεν Ίτζα (ισπανικά: Chichén Itzá) ήταν μια μεγάλη προ-Κολομβιανή πόλη που βρίσκεται στη χερσόνησο Γιουκατάν στο Μεξικό και αποκαλύπτει ένα από τα μεγαλύτερα κέντρα των Μάγια. Μέσα στα σημαντικότερα μνημεία στον χώρο είναι ο Ναός Kukulcán. Βρίσκεται στο κέντρο του αρχαιολογικού χώρου και αποτελεί μια μεσοαμερικανική κλιμακωτή πυραμίδα. Η δημιουργία του χρονολογείται μεταξύ 8ου και 12ου αιώνα μ.Χ. και χτίστηκε προς τιμήν της θεότητας Kukulcán. Το ύψος του ιερού φτάνει τα 24 μέτρα και περιλαμβάνει αλλά 6 μέτρα για τον ναό στην κορυφή. Σώζεται ακόμα ο Ναός των Πολεμιστών. Πρόκειται για μια ακόμη πυραμίδα που περιλαμβάνει ένα σύστημα σκαλιστών στηλών με απεικονίσεις πολεμιστών. Το Τσίτσεν Ίτζα ανακηρύχθηκε ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 1988.

Great Pyramid of Giza

➜Πατήστε εδώ για να περιηγηθείτε εικονικά στον αρχαιολογικό χώρο!

Η Μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας είναι η παλαιότερη και μεγαλύτερη πυραμίδα της νεκρόπολης. Το γεωμετρικό οικοδόμημα φαίνεται να χτίστηκε ως τάφος του Φαραώ Χέοπα και χρονολογείται γύρω στο 2.550 π.Χ. Το ύψος της φτάνει τα 141 μέτρα και αποτελείται από 2.3 εκατομμύρια λίθινους κύβους εκ των οποίων ο καθένας ζυγίζει 2.5 με 15 τόνους. Η δημιουργία του μνημείου χρειάστηκε 30 χρονιά συνεχούς εργασίας από 100.000 εργάτες-δούλους. Το εσωτερικό έφερε την εικόνα ενός λαβύρινθου από διαδρόμους και δωμάτιά, ώστε να αποπροσανατολίζεται κάνεις από τον εντοπισμό της σαρκοφάγου του Φαραώ. Ως προς τον τελευταίο χώρο, η λάρνακα μέσα στην οποία βρισκόταν η μούμια του Φαραώ ήταν κατασκευασμένη από ροζ γρανίτη. Το 1979 καταχωρήθηκε ως Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την UNESCO.

Colosseum

➜Πατήστε εδώ για να περιηγηθείτε εικονικά στο αρχιτεκτόνημα!

To Κολοσσαίο (ιταλικά: Colosseo) ήταν ένα αμφιθέατρο της Αρχαίας Ρώμης που βρίσκεται στη νοτιοανατολική πλευρά της Ρωμαϊκής Αγοράς. Η κατασκευή του ξεκίνησε από τον Βεσπασιανό το 70 μ.Χ., όμως ολοκληρώθηκε από τον Δομιτιανό δώδεκα χρόνια αργότερα. Είχε χωρητικότητα 50.000+ θέσεων και 76 σημεία εισόδου-εξόδου για την γρήγορη κίνηση των ατόμων σε μεγάλα πλήθη. Τα περισσότερα από τα καθίσματα των θεατών ήταν κατασκευασμένα από μάρμαρο το οποίο στηριζόταν πάνω σε ένα είδος σκυροδέματος με τούβλο. Η εξωτερική του όψη παρουσιάζει μια περιμετρική κατασκευή 47,8 μέτρων και τεσσάρων οροφών. Σε πολλά σημεία βλέπουμε αρχιτεκτονικές επιρροές και από ρυθμούς αρχαίων ελληνικών ναών. Το Κολοσσαίο βρίσκεται μέσα στον κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO από το 1980.

Ακρόπολη Αθηνών

➜Πατήστε εδώ για να περιηγηθείτε εικονικά στον αρχαιολογικό χώρο!

Ο λόφος της Ακρόπολης βρίσκεται στην Αθήνα σε ύψος 70 μέτρων από το επίπεδο της Διονυσίου Αεροπαγίτου και κρύβει μια ιστορία σχεδόν 4.000 ετών. Τα μνημεία της Ακρόπολης συνδυάζουν το φυσικό και το αρχιτεκτονικό κάλος της αρχαίας εποχής κυρίως μέσα από την τέχνη της κλασικής περιόδου. Η Ακρόπολη του 5ου αι. π.Χ. αποδίδει με αρτιότητα το μεγαλείο, την ισχύ και τον πλούτο της Αθήνας. Τα κύρια μνημεία που βρίσκονται πάνω στο λόφο είναι: τα Προπύλαια, ο ναός της Απτέρου Νίκης, το Ερεχθείο και ο Παρθενώνας, με τον τελευταίο να αποτελεί ναό αφιερωμένο στην θεά Αθηνά. Οι εργασίες κατασκευής του ξεκίνησαν το 448/7 π.Χ. και τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν το 438 π.Χ. στη μεγάλη θρησκευτική γιορτή των Αθηνών (βλ. Παναθήναια). Οι αρχιτέκτονες του ήταν ο Ικτίνος και ο Καλλικράτης. Την ευθύνη του γλυπτού διακόσμου(433/2 π.Χ.) είχε ο διάσημος γλύπτης Φειδίας. Οι μετόπες του Παρθενώνα απεικονίζουν τη Γιγαντομαχία (ανατολικά), την Αμαζονομαχία (δυτικά), την Κενταυρομαχία (νοτιά) και σκηνές από τον Τρωικό πόλεμο (βόρεια). Επίσης η ζωφόρος φέρει σκηνές από την πομπή των Παναθηναίων. H Αθηναϊκή Ακρόπολη ενεγράφη στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομίας της UNESCO το 1987.

_______________________________________________________________________

Ενδεικτικές Πηγές:

The 1970 Convention: Cultural diversity before the letter of the law. Unesco Official Website

Octopus Publishing Group 2016. 501 Must-Visit Destinations. Fully revised and updated. Bounty books, Uk.

World Heritage List – Unesco. Official Website

Σελίδα Ελληνικής Εθνικής Επιτροπής Unesco: Πληροφορίες

Εξώφυλλο: 2020 Google